<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/3946/march" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>मार्च - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/3946/rss</link>
                <description>मार्च RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">        <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामयाबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रितों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1961/shashwat-pragya-march-2018"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/651.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">    <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामयाबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रितों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कलंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौगात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामानव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायें।</span></h5>
<p> </p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-08/mar-2018-1.jpg" alt="mar 2018 1" width="828" height="1107"></img></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1961/shashwat-pragya-march-2018</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1961/shashwat-pragya-march-2018</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:59:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/651.jpg"                         length="120591"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वामी रामदेव : एक संघर्ष</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  जीत दुनियाँ में टी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क का बहुत बड़ा व प्रतिष्ठित विदेशी चैनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह भी एक देशी संन्यासी की स्वदेशी की सफलता के संघर्ष की गौरव गाथा पूरे देश दुनियाँ को दिखा रहा है यह स्वदेशी की एक बहुत बड़ी जीत का गौरव है। इस संदर्भ में मैं कुछ महत्त्वपूर्ण बिन्दुओं पर थोड़ा सा प्रकाश डालना चाहता हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>01:</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">100 करोड़ से अधिक की लागत से बन रहा यह डिस्कवरी जीत का धारावाहिक भारत देश के इतिहास में किसी जीवित व्यक्ति की सफलता के पीछे की संघर्ष की कहानी दिखाकर लोगों में प्रेरणा जगा रहा है</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1962/swami-ramdev-ek-sangharsh"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/121.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जीत दुनियाँ में टी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क का बहुत बड़ा व प्रतिष्ठित विदेशी चैनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह भी एक देशी संन्यासी की स्वदेशी की सफलता के संघर्ष की गौरव गाथा पूरे देश दुनियाँ को दिखा रहा है यह स्वदेशी की एक बहुत बड़ी जीत का गौरव है। इस संदर्भ में मैं कुछ महत्त्वपूर्ण बिन्दुओं पर थोड़ा सा प्रकाश डालना चाहता हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>01:</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">100 करोड़ से अधिक की लागत से बन रहा यह डिस्कवरी जीत का धारावाहिक भारत देश के इतिहास में किसी जीवित व्यक्ति की सफलता के पीछे की संघर्ष की कहानी दिखाकर लोगों में प्रेरणा जगा रहा है कि अभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष व चुनौतियों के बीच अपने दृढ़ आत्म विश्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प रहित संकल्प तथा अखंड प्रचंड पुरुषार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदम्य साहस व समष्टि के सहयोग से योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक संस्कृति व राष्ट्रसेवा का एक विश्वकीर्तिमान बनाया है तो आइये इस संन्यासी के जीवन से कुछ सीखें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>02:</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ व परमार्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्रद्धेय स्वामी जी के जीवन में इन चार बातों को मैंने बहुत गहराई से अनुभव किया है। जो एक बार ठान लिया उसके लिए एक जुनून</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक आग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमिन्द्रो न पराजिग्ये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतं मे दक्षिणे हस्ते जयो मे सत्य आहित</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रिरस्मि जन्मना जातवेदा आदि वेद मंत्रों का व्यवहारिक रूप मैंने स्वामी जी के जीवन में देखा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी कहते भी हैं जिद करो और दुनियाँ जीतो। जो एक बार ठान लिया उसके लिए तब तक सर्वात्मना संघर्ष करते रहना जब तक सफलता नहीं मिल जाती। दूसरी बात विद्रोह</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूढि़वादी प्रथाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ढोंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडम्बर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी उन्माद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव तथा धर्म के नाम प्रचलित भ्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तियों एवं भाग्यवाद के प्रति विरोध व विद्रोह करके एक सच्चे वैदिक धर्म का आश्रय लेकर पुरुषार्थ व परमार्थ को ही जीवन का ध्येय बनाकर स्वामी जी महाराज जी रहे हैं। योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा व संन्यास को एक नई परिभाषा दी एवं एक आदर्श आचरण का उदाहरण प्रस्तुत किया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/171.jpg" alt="17"></img><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/171.jpg" alt="17"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;">03 <span lang="hi" xml:lang="hi">एक बहुआयामी व्यक्तित्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक व्यक्ति के जीवन के विकास की कितनी दिशाएँ हो सकती हैं उसका आदर्श स्वरूप हैं स्वामी जी। जीवन का कोई भी आदर्श पहलु स्वामी जी से अछूता नहीं। </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य धरती पर भगवान् की सर्वश्रेष्ठ रचना है</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इस सत्य को स्वामी जी महाराज जी कर दिखाते हुए एक प्रेरणा बने हुए हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span><span lang="hi" xml:lang="hi">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम भी स्वामी जी के दिव्य जीवन से प्रेरणा लेकर अपने जीवन को सर्वांगीण रूप से उन्नत बनायें और एक आदर्श जीवन की मिसाल कायम करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय स्वामी जी के जीवन से देश की भावी पीढिय़ों व मुख्य रूप से देश के बच्चों व युवाओं को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी रामदेव </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>:</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक संघर्ष</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">से प्रेरणा मिले तथा सैकड़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों युवक व युवतियाँ जीवन में कठिनाइयों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों व संघर्षों के बीच सफलता हासिल करके अपने कुल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश व भारत माता का नाम दुनियाँ में रोशन करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही हमारी अपेक्षा है। भारत एक दिन विश्व की सबसे बड़ी आध्यात्मिक व आर्थिक महाशक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम वैभवशाली जगद्गुरु या विश्वगुरु अवश्य बनेगा। २०५० तक भारत को विश्व विजेता बनाने के लिए हम सब संगठित होकर पुरुषार्थ करें तथा पतंजलि की तरह देश में सेवा व साधना करते हुए राष्ट्र के प्रति अपने उत्तरदायित्वों का निर्वहन करते हुए अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने स्तर पर एक आदर्श भूमिका निभाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1962/swami-ramdev-ek-sangharsh</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1962/swami-ramdev-ek-sangharsh</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:55:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/121.jpg"                         length="192387"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>डिस्कवरी जीत टीवी चैनल पर  परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज के जीवन पर आधारित टीवी सीरीज़</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">              योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी और भारतीय संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता व संस्कार को पूरी दुनियाँ के 190 से अधिक देशों तक पहुँचाने के संकल्प के साथ </span><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी रामदेव </span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक संघर्ष</span>’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम पूज्य स्वामी जी महाराज के तपोमय जीवन पर आधारित इस धारावाहिक के मेगा प्रीमियर के अवसर पर दिल्ली के छत्रसाल स्टेडियम में हज़ारों कर्मयोगी तथा माननीय श्री अमित भाई शाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री अरुण जेटली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री रविशंकर प्रसाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन व भाई रजत शर्मा आदि गणमान्य उपस्थित रहे। उक्त महानुभावों ने डिस्कवरी जीत की टीम को पूज्य महाराज श्री के संघर्षपूर्ण जीवन पर आधारित टीवी</span></strong></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1963/swami-ramdev-ek-sangharsh-ke-mega-primium-avsar-par"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/172.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">       योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी और भारतीय संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता व संस्कार को पूरी दुनियाँ के 190 से अधिक देशों तक पहुँचाने के संकल्प के साथ </span><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी रामदेव </span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक संघर्ष</span>’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम पूज्य स्वामी जी महाराज के तपोमय जीवन पर आधारित इस धारावाहिक के मेगा प्रीमियर के अवसर पर दिल्ली के छत्रसाल स्टेडियम में हज़ारों कर्मयोगी तथा माननीय श्री अमित भाई शाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री अरुण जेटली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री रविशंकर प्रसाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन व भाई रजत शर्मा आदि गणमान्य उपस्थित रहे। उक्त महानुभावों ने डिस्कवरी जीत की टीम को पूज्य महाराज श्री के संघर्षपूर्ण जीवन पर आधारित टीवी सीरीज प्रारम्भ करने के लिए धन्यवाद ज्ञापित किया तथा सीरीयल की सफलता के लिए शुभकामनाएं प्रेषित की। गौरतलब है कि यह धारावाहिक 12 फरवरी से सोमवार से शुक्रवार रात 8</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">30 बजे डिस्कवरी के नए चैनल डिस्कवरी जीत पर प्रसारित हो रहा है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री अमित शाह (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय अध्यक्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाजपा)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी रामदेव जी महाराज के शुरूआती संघर्षपूर्ण जीवन के बारे में मुझे आज ही पता चला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन पिछले लगभग ३ दशकों से उनको संघर्ष करते हुए पूरा देश देख रहा है। स्वामी रामदेव जी ने अपने छोटे से जीवन में लगभग विस्मृत हो चुके योग एवं आयुर्वेद को एक बार फिर पूरी दुनियाँ के सामने पुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित करके सबके स्वास्थ्य के लिए बहुत महत्त्वपूर्ण कार्य किया है। स्वदेशी के लिए पहले भी कई लोगों ने अपना जीवन लगाया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु विकल्प देने का काम किसी ने नहीं किया। स्वामी रामदेव जी ने पतंजलि के उत्पादों के माध्यम से स्वदेशी का विकल्प देश के सामने रखा। मैं स्वामी रामदेव जी से विनती करना चाहता हूँ कि आपने योग व आयुर्वेद को गौरव के साथ दुनियाँ के सामने प्रतिष्ठापित कर दिया। अब हमारी भारतीय शिक्षा पद्धति को भी गौरव के साथ प्रतिष्ठापित कीजिए। अक्सर मार्केट में सफल हुए व्यक्ति के बारे में युनिवर्सिटी के सन्दर्भ में पूछा जाता है कि यह कहाँ का प्रोडक्ट है लेकिन आज गौरव के साथ कह सकता हूँ कि स्वामी रामदेव जी गुरुकुल और हमारी भारतीय शिक्षा पद्धति के प्रोडक्ट हैं। भारतीय शिक्षा पद्धति को आधुनिक युग के अनुकूल बनाकर आगे ले जाने की बहुत जरूरत है क्योंकि हमारे ऋषि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों ने शिक्षा पद्धति पर महत्त्वपूर्ण काम किया है जो व्यक्ति के संस्कार और सत्व को समाहित करते हुए उसे आगे बढ़ाता है। मैं मानता हूँ कि इसमें विश्व की बहुत सारी समस्याओं का समाधान है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री अरुण जेटली (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त मंत्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत सरकार)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज स्वामी रामदेव जी महाराज को लेकर किसी न किसी प्रकार की चर्चा घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर में रहती है। स्वामी जी ने योग को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">मासमूवमेंट</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के रूप में इस देश में बढ़ाया है। जब वे भ्रष्टाचार से पीडि़त लोगों की आवाज बनकर एक आन्दोलनकर्ता के रूप में आगे आये यह समय उनकी कड़ी परीक्षा का वक्त था क्योंकि ऐसे संघर्ष का परिणाम भी कठिन ही होता है। शायद ही ऐसा कोई कानून था जिसका दुरुपयोग उस वक्त की सरकार ने नहीं किया हो। स्वामी जी ने लाखों</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों लोगों को अपने साथ खड़ा किया फिर भी सत्ता की राजनीति से अपने आपको दूर रखा और सुधार तक सीमित रखा। स्वामी जी की हमारे साथ कई बार देश के अर्थशास्त्र व कर व्यवस्था पर बहस हुई है। स्वामी जी की बहस में सबसे महत्त्वपूर्ण बात थी कि देश में बहुत अधिक कैश करेंसी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे कम करना चाहिए। उस वक्त समझ में नहीं आता था लेकिन धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे देश के अर्थशास्त्रियों ने भी इसे स्वीकारना शुरू किया। पतंजलि ने आयुर्वेदिक दवाओं के साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ कंज्यूमर प्रोडक्ट्स को विस्तार से बड़ी से बड़ी कंपनियों के सामने खड़ा किया है और अब बड़ा कदम उठाया है कि इस व्यवसाय से आने वाले साधन को शिक्षा के क्षेत्र में लगायेंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री रविशंकर प्रसाद (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कानून मंत्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत सरकार)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत भूमि एक से बढ़कर एक महापुरुषों की जननी है। कुछ महापुरुष ऐसे होते है जो पूरे देश व समाज को जगाने में अपना जीवन लगा देते हैं। स्वामी रामदेव जी महाराज ने इस देश के संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति व ऊर्जा को जगाया है। भारत सनातन धर्म से संस्कारित देश है और योग हमारी प्राचीन परम्परा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन योग को जनता और जनता के माध्यम से भारत व दुनियाँ में सम्मान दिलाने का जो कार्य किया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह अपने आप में अभूतपूर्व है। एक ओर जहाँ मोदी जी की स्वच्छता से स्वस्थ भारत की संकल्पना है वहीं स्वामी जी ने योग से स्वस्थ व समृद्ध भारत का सपना देखकर इसे आन्दोलन का रूप देकर एक स्वस्थ भारत की परम्परा स्थापित की है। स्वामी जी ने एक बात भारत को बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार बताई कि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">भारत की नियति है दुनियाँ की बड़ी ताकत बनना</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">। जिस आत्मविश्वास व उत्साह के साथ वे भारत की अन्दर की ऊर्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति व संस्कार को जगाते है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत की उद्यमशीलता को जगाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह अपने आप में भारत की जागृति के सन्दर्भ में एक ऐतिहासिक योगदान है। डिस्कवरी चैनल के माध्यम से उनका जीवन वृत्त जब भारत व पूरी दुनियाँ में जायेगा तो भारत के इस महान् व अद्वितीय योगदान को दुनियाँ देखेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह गौरव की बात है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी मंत्री </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत सरकार)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों के लिए यह गर्व और सौभाग्य की बात है कि बाबा रामदेव हमारे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे भारत के हैं। स्वामी जी ने योग के साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ राष्ट्र धर्म भी सिखाया है। बचपन में भी हम लोग स्वदेशी के बारे में बात करते थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी एक्टिविटीज करते थे लेकिन सही मायने में ठोस संकल्पना पर काम करते हुए हमने किसी को देखा है तो वह बाबा रामदेव जी है। सन् २००० में जापान में आयोजित एक बैठक में दुनियाँ के चुनिन्दा १२५ लोगों ने एक मत होकर बड़े विश्वास के साथ कहा कि २१वीं शताब्दी में </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ एण्ड वेलफेयर सिस्टम डेवलपमेंट</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ फोर ऑल</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के लक्ष्य को प्राप्त करने के लिए दुनियाँ में अगर सबसे ज्यादा सकारात्मक भीतरी ऊर्जा कही से प्रतिपादित होगी तो  वह पतंजलि योग के माध्यम से होगी। मैं स्वयं आयुर्वेद का बहुत बड़ा समर्थक हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने स्वास्थ्य मंत्री के रूप में बाबा रामदेव जी महाराज एवं श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी को नजदीक से देखा है। उन्होंने आयुर्वेद के प्रति जिस प्रकार से कार्य करके दिखाया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत के लोग हमेशा उनके ऋणी रहेंगे। डिस्कवरी के माध्यम से जिस सीरियल का प्रसारण होना है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं समझता हूँ कि इसका एक ही स्पष्ट और मूल उद्देश्य है कि कोई भी व्यक्ति जो जीवन में बड़ा सपना लेकर देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज में काम करना चाहता है या मूल परिवर्तन करना चाहता है तो उसके लिए जिस प्रकार की ऊर्जा और संघर्ष के साथ काम की आवश्यकता होती है वह बाबा रामदेव जी महाराज के जीवन से समझ सके। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री रजत शर्मा (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेयरमैन व संपादक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया टी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी रामदेव जी के जीवन की कुछ झलकियाँ देखकर मुझे वो दिन याद आया जब पहली बार मेरी मुलाकाल स्वामी जी से हुई थी। उस समय भारत के प्रधानमंत्री अटल बिहारी वाजपेयी जी थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने एपिसोड की समाप्ति पर मुझे फोन किया और विनोद में पूछा कि यह प्राणी कहाँ से लेकर आए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन से लोक के है ये। जब आपकी अदालत देखता हूँ तो लोग आपके सवालों पर ताली बजाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन पहली बार देख रहा हँू कि इस व्यक्ति के हर उत्तर पर लोगों ने  ताली बजाई। इससे स्वामी जी का तेजस्वी व तर्कपूर्ण व्यक्तित्व अभिव्यक्त होता है। मैंने स्वामी रामदेव जी के अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग रूप देखे हैं और आने वाले एपिसोड से आप जरूर उनका चित्रण देखेंगे। जो जीवन में विविधता देखते है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे बहुत कुछ सीखने को मिलता है। स्वामी रामदेव जी ने खूब लोकप्रियता हासिल की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन भी किये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास भी पाया लेकिन उसका इस्तेमाल लोगों की सेवा में किया। इनके नाम से आज भी कोई सम्पत्ति नहीं। ये वही पहनते है जो आज से कई साल पहले पहनते थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने का वही सरल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण सा तरीका है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे जीवन से हमें यही सीखने का मौका मिलता है कि हम भी अपने लिए ही न जीकर दूसरों के लिए भी कुछ करें। उन्होंने योग और आयुर्वेद का प्रचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार दुनियाभर के देशों में कर दिखाया। स्वामी रामदेव पहले मात्र योगगुरु के रूप में जाने जाते थे लेकिन अब मैं उनमें एक मेडिकल साइंस का वह ज्ञान देखता हँू जो किसी बड़े से बड़े डॉक्टर से कम नहीं है। एक श्रेष्ठ शिक्षक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक किसान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुधन के बारे में जितना ज्ञान मैं इनमें देखता हूँ उतना एक साथ कहीं मिलना दुर्लभ है। मुझे विश्वास है कि जब इस कार्यक्रम के और एपिसोड देखेंगे तो स्वामी रामदेव के जितने भी रूप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण व विशेषताएं हैं उन्हें देखने का मौका मिलेगा। इतने बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े कार्य कर देने के बाद भी इनको अहंकार छू नहीं पाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह हम युवाओं को इनके जीवन से सीखना है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री करण बजाज </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठ उपाध्यक्ष</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवरी कम्युनिकेशंस इंडिया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी रामदेव जी का जीवन एक मिसाल है उन्होंने पूरे देश में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे विश्व में योग की क्रांति से लाखों</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों लोगों को शारीरिक और मानसिक स्वास्थ्य प्रदान किया और पतंजलि के रूप में उन्होंने बिजनेस का एक नया स्वरूप दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे हजारो लोग प्रेरित हुए है। मेेरे लिए यह कार्य स्वामी रामदेव नामक पर्वत का बहुत छोटा सा शिखर है। आज जब हम लोग स्वामी रामदेव जी की बात करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो ज्यादातर हम उनकी सफलता की बात करते है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु बहुत कम लोग है जो यह जानते है कि पूरी जिन्दगी में हर मोड़ पर उन्होंने बड़े संघर्ष का सामना किया और आज उसी को अपनी शक्ति बनाकर वो इस बड़े मुकाम पर पहुँचे है। डिस्कवरी जीत में 85 एपिसोड्स का शो बनाने के पीछे हमारा एक ही उद्देश्य था कि किसी भी छोटे गाँव में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर एक छोटे शहर में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना सिर्फ भारत में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि पूरे विश्व में जब एक बच्चा सपना देखे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे मैं किसी भी अभाव में हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी ही कठिन चुनौतियाँ मेरे सम्मुख हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं पूरे समाज को परिवर्तित कर सकता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो उसको लगे की यह सपना साकार हो सकता है क्योंकि स्वामी रामदेव ने यह सपना साकार करके दिखाया है। पहली बार यह घटना होने जा रही है कि 190 देशों में डिजिटल प्रसारण डिस्कवरी चैनल के माध्यम से हो रहा है तथा और भी कई देशों से लगातार प्रस्ताव आ रहे हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं शुक्रिया अदा करता हूँ पूरी डिस्कवरी टीम का जिन्होंने पूरे वर्षभर स्वामी जी के साथ तथा और भी अन्य तरीके से खोज करके सुनिश्चित किया कि यह शो वास्तविकता पर आधारित हो।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय आचार्य (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण जी महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महामंत्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम सौभाग्य की बात है कि आज वेद परम्परा को पुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित करने वाले महापुरुष महर्षि दयानन्द जी का भी जन्मदिवस है। हम महर्षि दयानन्द को स्मरण करते हुए  उनके चरणों में वंदन करते है। हमारी अध्यात्म की यात्रा का मूल महर्षि दयानन्द है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं से प्रेरणा पाकर अथक पुरुषार्थ अनवरत संघर्ष करते हुए भी पूज्य स्वामी जी महाराज कभी थकते नहीं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी हार नहीं मानते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न तो स्वयं विश्राम लेते हैं न किसी को लेने देते हैं। इस दुनियाँ में संकल्प लेना सहज नहीं होता है और संकल्प लेकर के उसका निर्वहन करना और भी दुस्तर कार्य होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे दुस्तर कार्य को विरले ही महापु़रुष कर पाते हैं। यदि इतिहास और वर्तमान को देखा जाए तो मैं मानता हूँ श्रद्धेय स्वामी जी का  नाम एक अग्रणी व्यक्ति के रूप में हमेशा रहेगा।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब इतिहास बन रहा होता है तो बहुत लोगों को उसका बोध नहीं होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज वह इतिहास बन रहा है और हमें साक्षी बनने का भी सौभाग्य मिल रहा है। आज हमें उदाहरण के रूप में एक आदर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक वीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक क्रान्तिकारी या माँ भारती पर सर्वस्व आहूत करने वाले व्यक्तित्व की तलाश करनी हो तो नि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह वह श्रद्धेय स्वामी जी के रूप में हमको दिखाई पड़ते हैं। हमारा सौभाग्य है कि हम उनसे जुड़े हुए है। उनके अभियान में अपनी आहुति देने के लिए हम तत्पर और संलग्न है। इस सौभाग्य में जीने वाले करोड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहन तथा जो भारतीय संस्कृति व परम्परा को आदर्श मानते हैं उनके लिए आदर्श पुरुष के रूप में श्रद्धेय स्वामी जी को देखते हुए अंत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करण में कहीं गहरी प्रसन्नता होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवरी विविध ज्ञान और विज्ञान को देश और दुनियाँ में पहुँचाता हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु डिस्कवरी जीत भारतीय संत परम्परा की और उस परम्परा को जीने वाले किसी व्यक्ति को दुनियाँ के कोने</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोने तक पहँुचाने का कार्य कर रहा है। यदि कोई विदेशी चैनल एक संन्यासी को पूरी दुनियाँ में पहुँचाने का संकल्प लेकर के आता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो मैं समझता हूँ कि यह स्वदेशी की विजय का बहुत बड़ा प्रमाण है। पहली घटना है जब किसी व्यक्तित्व के जीवन पर ८५ एपिसोड्स बनाए गए हों। इससे भारतवर्ष में अपितु दुनियाँ के विविध देशों में विभिन्न भाषाओं में पहुँचाने का प्रयास सफल होगा। ये स्वदेशी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन वैदिक संस्कृति की जीत है। भारतीय परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय संन्यास परम्परा क्या होती है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके माध्यम से पूरी दुनियाँ जानेगी। योग और इस संघर्षमय जीवन को लोग घर बैठे पूरी दुनियाँ में देख पायेंगे। यह कार्य डिस्कवरी चैनल ने किया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए मैं चैनल को बधाई देता हँू और जिन पात्रों ने इस कठिन कार्य का जीवन्त निर्वहन किया है उन सभी अदाकारों को हृदय से शुभकामनाएं देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ और साथ ही डिस्कवरी चैनल की पूरी टीम को भी शुभकामनाएं जिन्होंने पूरी कर्मठता से कार्य पूरा किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा जीवन जीना कठिन होता है लेकिन उसका अभिनय करना भी कठिन होता है तथा कठिन एवं संघर्षमय जीवन जीने वालों का अभिनय करना हो तो और भी दुस्तर होता है। ऐसे दुस्तर अभिनय को स्वरूप प्रदान करने वाले दोनों कलाकारों क्रान्तिप्रकाश झा और नमन जैन का हम हृदय से अभिनंदन करते हैं।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परम पूज्य योगऋषि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी रामदेव जी महाराज</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक अध्यक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना और पुरुषार्थ का सामथ्र्य भगवान् का दिया हुआ है। </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान और विश्वास से युक्त पुरुषार्थ और परमार्थ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">एक वाक्य में मैंने जीवन का यही सत्य समझा हैं। जो लोग विवादों और विरोधों के बीच आगे बढ़ते हैं वही उनकी ताकत बन जाती है। हम जिस शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा के माध्यम से दीक्षित हुए है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस भारतीय प्राचीन शिक्षा पद्धति की देश में पुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा हो। हम अपना पूरा समय और सामथ्र्य इस देश की शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार और भारतीय पारम्परिक शिक्षा को पुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित करने के लिए लगाएंगे। हम देश ही नहीं दुनियाँ को बदलने का सामथ्र्य रखते हैं और हम यह करके भी दिखायेंगे। मैकाले की शिक्षा पद्धति के स्थान पर भारतीय शिक्षा पद्धति की जीत का गीत देश गायेगा। संघर्ष का परिणाम सफलता है और प्रमाद का परिणाम पतन है। मैंने अपने जीवन में कृतज्ञता को सबसे अधिक महत्त्व दिया है। इस देश के लाखों</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों लोगों का साथ हमें मिला है। इसके लिए मैं हमेशा कृतज्ञ रहूँगा। मैं डिस्कवरी जीत चैनल का भी कृतज्ञता पूर्वक धन्यवाद ज्ञापित करता हूँ।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग एवं आयुर्वेद </category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>March</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1963/swami-ramdev-ek-sangharsh-ke-mega-primium-avsar-par</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1963/swami-ramdev-ek-sangharsh-ke-mega-primium-avsar-par</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:48:45 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/172.jpg"                         length="89471"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>दंत, मुख, नासा व वक्ष सम्बन्धी रोग निवारक आयुर्वेदिक घटक अकरकरा</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद मनीषी</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण जी महाराज</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1964/dant-mukh-nasa-va-vaksh-sambandhi-rog-nivarak-ayurvedic-ghatak-akarkara"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/252.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    अकरकरा </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का पौधा मूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप से अरब का निवासी कहा जाता है इसलिए इसको मोरक्को अकरकरा कहा जाता है। यह भारत के कुछ हिस्सों में भी पाया जाता है। वर्षाऋतु की प्रथम फुहार पड़ते ही इसके छोटे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे पौधे निकलना शुरू हो जाते हैं। इसकी जड़ का स्वाद चरपरा होता है तथा इसको चबाने से गर्मी महसूस होती है व जिह्वा जलने लगती है। आयुर्वेदीय गुण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म एवं प्रभाव में अरब से आयातित औषधि अधिक वीर्यवान् मानी जाती है। आयुर्वेद में इसका प्रयोग लगभग </span><span lang="hi" xml:lang="hi">400 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों से किया जा रहा है। यद्यपि चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत आदि प्राचीन ग्रन्थों में इसका उल्लेख प्राप्त नहीं होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथापि यह नहीं माना जा सकता कि यह बूटी भारतवर्ष में पहले नहीं होती थी। भारतवर्ष में पायी जाने वाली यह औषधि प्राय</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन प्रकार की होती है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1. </span>Anacyclus pyrethrum (Linn.) Lag.<span lang="hi" xml:lang="hi"> 2. </span>Spilanthes acmella var. oleracea C.B. Clarke, Syn-Acmella oleracea (Linn.) R.K. Jansen<span lang="hi" xml:lang="hi"> 3. </span>Spilanthes acmella var. calva (DC.) C.B. Clarke, Syn- Acmella paniculata (Wall. ex DC.) R.K. Jansen<span lang="hi" xml:lang="hi">  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घवृन्त करकरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यतया आयुर्वेदीय औषधि में </span>Anacyclus pyrethrum (Linn.) <span lang="hi" xml:lang="hi">का प्रयोग किया जाता है इसके अतिरिक्त अकरकरा की दो अन्य प्रजातियाँ प्राप्त होती हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका प्रयोग चिकित्सा के लिए किया जाता है। अकरकरा में उत्तेजक गुण काफी प्रमाण में होने से आयुर्वेद में इसे कामोत्तेजक औषधियों में प्रधानता दी गई है। इसे समान गुण वाली अन्य औषधियों के साथ मिलाकर प्रयोग करने से यह वीर्यवर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामोत्तेजक एवं स्तम्भक होती है। कफ  तथा शीत प्रकृति वाले व्यक्तियों को अकरकरा के प्रयोग से विशेष लाभ होता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यस्वरूप</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आकारकरभ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसके छोटे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे क्षुप वर्षा ऋतु के आरम्भ काल में ही उत्पन्न हो जाते हैं। शाखाएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र और पुष्प सफेद बाबूना के समान होते हैं किन्तु इनके डण्ठल कुछ पोले होते हैं। तना और शाखाएं रोएंदार होती हैं। ये शाखाएं एक तने या डाली में से निकल कर कई भागों में विभक्त हो जाती हैं। इसकी जड़ में एक प्रकार की सुगन्ध होती है। इसकी जड़ मोटी तथा वजनदार होती है। मूल छाल मोटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरी तथा झुर्रीदार होती है। अन्य वनस्पतियों का गुण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म तो एक वर्ष में नष्ट हो जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु इस असली अकरकरा मूल का गुण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म </span><span lang="hi" xml:lang="hi">7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षो तक प्राय</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे का तैसा रहता है। इसको मुख में चबा लेने से अन्य कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त रस वाली औषधियों का स्वाद मालूम नहीं होता। महाराष्ट्र में इसकी डंडी का अचार और शाक बनाकर खाया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय अकरकरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह </span><span lang="hi" xml:lang="hi">30-60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी ऊँचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकीय पौधा है। इसका काण्ड सीधा अथवा आरोही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक पुष्ट एवं मांसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार उच्चाग्र भूशायी रोमश होता है। इसके पत्र साधारणत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भालाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिकोणाकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार होते हैं। इसके पुष्प पीले अथवा रक्ताभ भूरे वर्ण के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार अथवा दीर्घायत अंतस्थ पुष्पगुच्छों में होते हैं। इसके फल चपटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ भाग पर सम्पीडित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधोमुख अण्डाकार से त्रिकोणीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण वर्ण के होते हैं। अकरकरा की उपरोक्त उल्लिखित प्रजातियों के अतिरिक्त</span> Acmella paniculata (Wall. ex DC.) R.K. Jansen <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक एक प्रजाति और पाई जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका प्रयोग चिकित्सा के लिए किया जाता है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु यह अल्प गुण युक्त होती हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घवृन्त अकरकरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong> </strong></span>यह शाखाप्रशाखायुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा अथवा आरोही लगभग </span><span lang="hi" xml:lang="hi">30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी लम्बा शाकीय पौधा होता है। इसके पत्ते वृंतयुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार या भालाकार </span><span lang="hi" xml:lang="hi">2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">1-2.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी चौड़े तथा शीर्ष पर नुकीले होते हैं। इसके पुष्प दीर्घवृन्त युक्त पीतवर्ण के होते हैं। इसके पुष्पों का प्रयोग चिकित्सा के लिए किया जाता है। इसके फूलों की मिलावट अकरकरा के पुष्पों में की जाती है तथा कई स्थान पर अकरकरा के स्थान पर इसका प्रयोग किया जाता है। इसके पुष्पों का क्वाथ बनाकर गरारा करने से दंतशूल तथा कण्ठशूल का शमन होता है। इसके पुष्पों का चूर्ण बनाकर दाँतों पर रगडऩे से दंतशूल का शमन होता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं प्रभाव</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आकारकरभ</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह बलकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लालास्रावजनक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदाहकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी को बल देने वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामोद्दीपक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनास्थापक होता है तथा प्रतिश्याय और शोथ को नष्ट करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका मूल हृदयोत्तेजक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तिमाकारक तथा बलकारक होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह सूक्ष्मजीवाणुरोधी एवं कीटनाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिदंत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसनीशोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुण्डीकेरी शोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षाघात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धांगघात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण नेत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसूचिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमवात तथा टाइफस </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ञ्ज</span><span lang="hi" xml:lang="hi">4</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्चद्धह्वह्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वरनाशक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बीज में अल्प गर्भस्रावक प्रभाव दृष्टिगत होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय अकरकरा</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह रस में कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष तथा वातपित्तकारक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह लालास्राववर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफनि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल तथा ज्वरनाशक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका पुष्प कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तापजनक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफनि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनाहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदजनन एवं ज्वरहर होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग मात्रा एवं विधि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तक पीड़ा </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा की जड़ या फूल को पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का गर्म करके ललाट </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर लेप करने से मस्तक की पीड़ा का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के फूल को दाँतों के बीच में रखकर चबाने से जुकाम के कारण होने वाला सिर दर्द मिटता है। इसको चबाने से दाढ़ की पीड़ा  मिट जाती है। एक बार के प्रयोग के लिए एक फूल या थोड़ा कम पर्याप्त है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण चक्षुरोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल स्वरस की </span><span lang="hi" xml:lang="hi">2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद नाक में डालने से पुराने नेत्ररोग तथा सिर के दर्द में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पीनस</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा स्वरस की </span><span lang="hi" xml:lang="hi">2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद नाक में डालने से पीनस तथा जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधासीसी व अन्य ऊध्र्वजत्रुगत रोगों में लाभ होता है। यह तीक्ष्ण है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों व सुकुमार लोगों को थोड़ा पानी मिलाकर इसका प्रयोग करना चाहिए। अकरकरा स्वरस के लिए ताजी जड़ का प्रयोग करें इससे जीर्ण प्रतिश्याय में भी अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल या फूल और उसका दसवाँ भाग कपूर लेकर थोड़ा सा सेंधानमक मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर मंजन करने से सब प्रकार की दंत पीड़ा मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख दुर्गन्ध</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माजुफल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भुनी हुई फिटकरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काली मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक सबको बराबर मिलाकर बारीक पीस लें। इस मिश्रण से प्रतिदिन मंजन करने से दाँत और मसूड़ों के सब विकार दूर होकर मुख की दुर्गन्ध मिट जाती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के पुष्पों को चबाने से दाँत के दर्द में लाभ होता है व मुख की दुर्गन्ध मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के पुष्पों का प्रयोग हनुशोथ व दाँत में कीड़ा लगने या दाँतों की पीड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूड़ों की सूजन आदि में भी अत्यन्त लाभकारी है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल या फूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी तथा सेंधा नमक को पीसकर कर उसमें थोड़ा सरसों का तेल मिलाकर दाँतों पर मलने से दाँत के दर्द का शमन होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ ही मुख दुर्गन्ध व मसूड़ों की समस्या भी दूर होती है। यह एक चमत्कारिक प्रयोग है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा की मूल को चबाने से तथा काढ़े का कवल एवं गण्डूष धारण करने से दाँत में कीड़ा लगने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत के दर्द तथा वातजन्य मुख रोगों में लाभ प्राप्त होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठ रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा चूर्ण को </span><span lang="hi" xml:lang="hi">250-500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा की मात्र में सेवन करने से बच्चों और गायकों का कण्ठ स्वर सुरीला हो जाता है। अकरकरा मूल या अकरकरा फूल को मुंह में रखकर चूस भी सकते हैं यह कण्ठ के लिए बहुत लाभकारी है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तालु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत और गले के रोगों में अकरकरा के काढ़े से कुल्ला करने पर बहुत लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी आने पर आधा से एक ग्राम अकरकरा मूल चूर्ण को शहद के साथ चटाएं। हिचकी पर यह चमत्कारिक असर दिखाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के कपड़छन चूर्ण को सूंघने से श्वासावरोध दूर होकर श्वास में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">खाँसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं सोंठ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का काढ़ा बनाकर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली मात्रा में सुबह</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम पीने से पुरानी खाँसी मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा चूर्ण को </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम की मात्रा में सेवन करने से कफज विकारों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दो भाग अर्जुन की छाल और एक भाग अकरकरा मूल चूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों को मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर दिन में दो बार आधा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा चम्मच की मात्रा में खाने से घबराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय की धड़कन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पन और कमजोरी में लाभ होता है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi">          </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलंजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ और अकरकरा की </span><span lang="hi" xml:lang="hi">2-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम मात्रा को </span><span lang="hi" xml:lang="hi">100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली पानी में उबालें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब चतुर्थांश काढ़ा शेष रह जाए तब पीएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस काढ़े को नियमित रूप से पिलाने से अनेक तरह के हृदय रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ीक्षीणता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय कार्य शिथिलता आदि में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल चूर्ण और छोटी पिप्पली चूर्ण को समभाग लेकर उसमें थोड़ी भुनी हुई सौंफ  मिलाकर आधा चम्मच सुबह शाम भोजनोपरांत खाने से उदररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मंदाग्नि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अफारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुंठी चूर्ण और अकरकरा दोनों को </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम की मात्रा में लेकर सेवन करने से मंदाग्नि और अफारा में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजननसंस्थान रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल का काढ़ा बनाकर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली काढ़े में चुटकी भर हींग डालकर कुछ माह सुबह</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम पीने से मासिक धर्म ठीक होता है। इससे मासिक धर्म के दिनों में होने वाली पीड़ा भी ठीक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय शिथिलता</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम अकरकरा मूल को लेकर उसका चतुर्थांश क्वाथ बना लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब इस क्वाथ के साथ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम अकरकरा मूल को पीसकर पुरुष जननेन्द्रिय </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिश्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर लेप करने से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय शैथिल्य का शमन होता है। लेप कुछ घण्टों तक लगा रहने दें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप लगाते समय शिश्न के ऊपरी भाग </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मणी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को छोड़कर लगाएं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गृध्रसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के मूल चूर्ण को अखरोट के तेल में मिलाकर मालिश करने से गृध्रसी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वातरोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के मूल कल्क तथा काढ़े का लेप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंकाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धावन आदि रूपों में बाह्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग करने से आमवात </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक प्रकार का गठिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा तथा नसों की कमजोरी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पामा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय अकरकरा के </span><span lang="hi" xml:lang="hi">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से </span><span lang="hi" xml:lang="hi">7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम पञ्चांग का क्वाथ बनाकर प्रयोग करने से खुजली तथा छाजन में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के मूलार्क को घावों में या मूल को पाउडर कर घाव के ऊपर लगाने से घाव जल्दी भरता है व संक्रमण होने की सम्भावना भी नहीं रहती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डू</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के ताजे पत्र व फूल को पीसकर लगाने से दाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानस रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के फूल या जड़ को सिरके में पीसकर मधु मिलाकर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली की मात्रा में चाटने से मिर्गी का वेग रुकता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मी के साथ अकरकरा की जड़ का काढ़ा बनाकर पिलाने से मिर्गी में लाभ होता है। मिर्गी में मोरक्को वाली अकरकरा ज्यादा कार्य करती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मंदबुद्धि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल और ब्राह्मी को समान मात्रा में लेकर चूर्ण बनाएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको आधा चम्मच या लगभग </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम लेकर शहद के साथ मिलाकर नियमित सेवन करने से बुद्धि तीव्र होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हकलाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग अकरकरा मूल चूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग काली मिर्च व </span><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भाग बहेड़ा का छिलका लेकर पीसकर रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम की मात्रा में दिन में दो से तीन बार शहद के साथ बच्चों को चटाने से टॉन्सिल में लाभ होता है। जिह्वा पर मलने से जीभ का सूखापन और जड़ता दूर होकर हकलाना या तोतलापन कम होता है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">4-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते या कुछ माह तक प्रयोग करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षाघात</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल को बारीक पीसकर महुए के तेल या न मिलने पर तिल के तेल में मिलाकर प्रतिदिन मालिश करने से लकवा में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल चूर्ण </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा या एक ग्राम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को मधु के साथ प्रात</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं चाटने से लकवा में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्दित</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उशवे के साथ अकरकरा का </span><span lang="hi" xml:lang="hi">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली क्वाथ करके पिलाने से अर्दित में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा चूर्ण और राई के चूर्ण को बारीक पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर प्रतिदिन मालिश करने से अर्धांगवात में लाभ होता है। यदि शरीर शुष्कता ज्यादा हो या बाल झड़ते हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब थोड़ा राई का तेल भी मिलाकर मालिश करें। यह अनुभूत व अत्यन्त लाभकारी प्रयोग है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा मूल को धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे चबाना अर्दित में लाभप्रद है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से </span><span lang="hi" xml:lang="hi">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम सूक्ष्म चूर्ण को शहद में मिलाकर या गर्म पानी से सुबह</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम लेने से अर्दित में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के मूल चूर्ण को प्रतिदिन दो बार मधु के साथ सेवन करने से मिर्गी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा की जड़ के चूर्ण को जैतून के तेल में पकाकर मालिश करने से पसीना आकर बुखार उतर जाता है। आवश्यकता के अनुसार यह प्रयोग कई दिन तक किया जा सकता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के </span><span lang="hi" xml:lang="hi">500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा चूर्ण में </span><span lang="hi" xml:lang="hi">4-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद चिरायता अर्क मिलाकर सेवन करने से बुखार में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम अकरकरा मूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम गिलोय तथा </span><span lang="hi" xml:lang="hi">3-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र तुलसी को मिलाकर काढ़ा बनाकर दिन में </span><span lang="hi" xml:lang="hi">2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार देने से जीर्ण ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार होने वाला बुखार व सर्दी लगकर आने वाले बुखार में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम अकरकरा चूर्ण को </span><span lang="hi" xml:lang="hi">2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग लौंग के साथ सेवन करने से शरीर की शून्यता और इसकी मूल का </span><span lang="hi" xml:lang="hi">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली काढ़ा पीने से आलस्य मिटता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा से निर्मित ज्वरघ्नी गुटिका का सेवन करने से ज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन वाजीकरण</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वाजीकरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद मूसली तथा अकरकरा मूल को समान भाग लेकर महीन पीसें। नित्य प्रात</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व सायंकाल एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक चम्मच एक कप दूध के साथ लेने से इसका प्रभाव वाजीकर होता है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम आकारकरभादि चूर्ण में मधु मिलाकर सेवन करने से यह शुक्र स्तम्भन करता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयुर्वेद में सामान्यत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोरक्को अकरकरा की जड़ व भारतीय अकरकरा के फूल को औषधीय रूप में प्रयोग किया जाता है। सामान्यत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों के बहुत से गुण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म समान माने गए हैं</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु स्नायुगत व यौनगत रोग में अकरकरा मूल ज्यादा उपयुक्त होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा के लक्षण </span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त अकरकरा भारी </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजनदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और तोडऩे पर भीतर से सफेद होती है। यह स्वाद में अत्यन्त तीक्ष्ण होती है। इसको चबाने से मुख और जीभ में बहुत तेज और एक विचित्र ढंग की सनसनाहट होने लगती है तथा मुंह से लार निकलने लग जाती है। कुछ काल के बाद सनसनाहट बंद हो जाती है तथा मुंह स्वस्थ और साफ  हो जाता है। जो अकरकरा वजन में हल्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩे पर अन्दर कुछ पीला या भूरापन लिए होती है तथा इसकी झनझनाहट कम और थोड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर तक होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह अकरकरा औषधि कार्य हेतु अप्रशस्त होती है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1964/dant-mukh-nasa-va-vaksh-sambandhi-rog-nivarak-ayurvedic-ghatak-akarkara</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1964/dant-mukh-nasa-va-vaksh-sambandhi-rog-nivarak-ayurvedic-ghatak-akarkara</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:47:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/252.jpg"                         length="491757"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि योगपीठ में धूमधाम से मनाया गया 69वाँ  गणतंत्र दिवस</title>
                                    <description><![CDATA[<ul style="list-style-type:square;">
<li>
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक व आर्थिक गुलामी से देश को मुक्त कराना हमारा संकल्प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी जी महाराज</span></strong></span></h5>
</li>
<li>
<h5><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र के प्रति अपने दायित्वों का निर्वहन पूर्ण मनोयोग से करें </span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय आचार्यश्री</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंजलि योगपीठ तथा इससे सम्बद्ध समस्त इकाइयों में </span><span lang="hi" xml:lang="hi">69</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वां गणतंत्र दिवस धूमधाम से मनाया गया। योगऋषि पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने पतंजलि योगपीठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। तथा पतंजलि फूड एवं हर्बल पार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्था में राष्ट्रीय उत्थान के संकल्प के साथ परम्परागत तरीके से ध्वजारोहण कर समस्त देशवासियों को गणतंत्र दिवस की शुभकामनाएं दी। सेवाव्रती बहनों ने राष्ट्र गीत </span>'</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1965/patanjali-yogpeeth-me-dhumdham-se-manaya-gya-69van-gantantra-divas"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/431.jpg" alt=""></a><br /><ul style="list-style-type:square;">
<li>
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक व आर्थिक गुलामी से देश को मुक्त कराना हमारा संकल्प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी जी महाराज</span></strong></span></h5>
</li>
<li>
<h5><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र के प्रति अपने दायित्वों का निर्वहन पूर्ण मनोयोग से करें </span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय आचार्यश्री</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंजलि योगपीठ तथा इससे सम्बद्ध समस्त इकाइयों में </span><span lang="hi" xml:lang="hi">69</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वां गणतंत्र दिवस धूमधाम से मनाया गया। योगऋषि पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने पतंजलि योगपीठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। तथा पतंजलि फूड एवं हर्बल पार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्था में राष्ट्रीय उत्थान के संकल्प के साथ परम्परागत तरीके से ध्वजारोहण कर समस्त देशवासियों को गणतंत्र दिवस की शुभकामनाएं दी। सेवाव्रती बहनों ने राष्ट्र गीत </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दे मातरम्</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का गायन किया तथा आचार्यकुलम् के छात्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं ने फ्लैग मार्च किया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/431.jpg" alt="43"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर पूज्य स्वामी जी महाराज ने देशभक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रसेवा व स्वदेशी से प्रेरित अपने संबोधन में कहा कि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख से अधिक वीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगनाओं ने अपने प्राणों की आहुति देकर देश को आजाद करवाया और सबको स्वाधीनता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान व गौरव के साथ जीने का अधिकार दिलाया। आज से ठीक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">69 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष पूर्व एक व्यवस्था लागू की गई और देश को चलाने के लिए एक संवैधानिक स्वरूप दिया गया। इसी तंत्र को गणतंत्र कहा गया। स्वामी जी ने कहा कि वीर बलिदानियों ने जिस गौरवमयी स्वतंत्र भारत की परिकल्पना की थी आज उसे साकार करने के लिए संकल्पित होने का दिन है। राष्ट्र के गौरव को हृदय में संजोकर सवा सौ करोड़ भारतवासी देश की अखंडता व संप्रभुता के लिए संघर्ष करते रहें और यह संकल्प लें कि एक बार भी संविधान का उल्लंघन नहीं करेंगे। चरैवेति</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरैवेति अखण्ड</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड पुरुषार्थ करते हुए व मातृभूमि के प्रति सच्ची श्रद्धा व भक्ति के गीत गाते हुए आगे बढ़ें।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/591.jpg" alt="59"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर स्वामी जी ने कहा कि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">माताभूमि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रोऽहं पृथिव्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को स्मरण करते हुए अपने उत्तरदायित्व में जीयें। उत्तरदायित्व का पालन करने वाला कभी अकर्मण्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुचिता में नहीं जी सकता। योग के द्वारा जब आत्मशासन होगा तभी देश में अनुशासन कायम होगा। यद्यपि देश वर्षों पहले स्वतंत्र हो चुका है लेकिन शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक व आर्थिक रूप से देश आज भी गुलाम है। आइये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज इन गुलामियों से देश को मुक्त कराने का संकल्प लें।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/442.jpg" alt="44"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस मौके पर श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने शहीदों को नमन करते हुए कहा कि देश वीर बलिदानियों का ऋणी है। शहीदों के स्वप्नों को मूर्तरूप देने के लिए हमें राष्ट्रयज्ञ में जीवन रूपी समिधायें अर्पित करनी होंगी। आचार्यश्री ने कहा कि यह पावन अवसर सबके हृदय में राष्ट्रवाद की अवधारणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र के प्रति प्रेम और अपनी भावनाएँ प्रदर्शित करने का है। इसे केवल एक दिन तक सीमित न रखकर निरन्तर राष्ट्रवाद की अलख जगाते रहें। देश की पावनी परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति व संविधान के रूप में जो व्यवस्था मिली है उसे अखण्ड बनाये रखने का संकल्प लें। हम जहाँ पर भी हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो भी हमारा दायित्व है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम जो भी काम कर रहे हैं उसका पूरे मनोयोग से निर्वहन करें। देश को सर्वोपरि मानकर जीवन में आगे बढ़ेंगे तो देश के साथ कभी गलत नहीं करेंगे और न ही होने देंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही हमारा कर्तव्य है। देश आजाद होने के बाद भी आर्थिक गुलामी व अन्य समस्याएं जो देश में व्याप्त थीं पतंजलि के माध्यम से हम उन्हें दूर करने का प्रयास कर रहे हैं। जिस स्वर्णिम भारत की कल्पना शहीदों ने अपनी जान देकर की थी उन स्वप्नों को साकार करने के लिए हम पूरी निष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी व पूरी ऊर्जा से आगे बढ़ें और माँ भारती की भव्यता को पूरी दुनियाँ में पहुँचायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम में वैदिक गुरुकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक कन्या गुरुकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम् व पतंजलि विश्वविद्यालय के छात्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं ने योगासनों का प्रस्तुतिकरण तथा राष्ट्रभक्ति से ओतप्रोत सांस्कृतिक प्रस्तुतियाँ देकर उपस्थित जनसमूह में देशप्रेम का नवसंचार किया।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1965/patanjali-yogpeeth-me-dhumdham-se-manaya-gya-69van-gantantra-divas</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1965/patanjali-yogpeeth-me-dhumdham-se-manaya-gya-69van-gantantra-divas</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:45:41 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/431.jpg"                         length="296567"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मत्त: सर्वभूतेभ्योऽभयमस्तु</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय गुरुदेव आचार्य प्रद्युम्न जी महाराज</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1966/matah-sarvbhutebhyobhyamastu"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/321.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"> <strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक में हमने विचार किया था कि एक संन्यासी हमेशा निर्भय क्यों और कैसे रहता है। अब इस बात पर विचार करते हैं कि वह दूसरों को भी कैसे निर्भय रखता है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों को निर्भय करने का राज उसके अचाह होने में ही छिपा हुआ है। दूसरे शब्दों में स्वयं के अभय होने में छिपा हुआ है क्योंकि जो डरेगा वह डरायेगा भी। संन्यास दीक्षा के  समय दो बार एक वाक्य का उच्चारण कराया जाता है </span><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रैषणा वित्तैषणा लोकैषणा मया परित्यक्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर्वभूतोऽभयमस्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसी प्रकार दूसरी बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">ओं भू</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यस्तं मया। ओं भुव</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यस्तं मया। ओं स्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यस्तं मया। ओम् अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"> </span>अर्थात् मुझ से सब भूतों के लिए अभय हो। मैंने भूलोक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरिक्षलोक और द्युलोक के पदार्थ और उनकी इच्छाओं को छोड़ दिया है। मुझसे प्राणिमात्र के लिए अभय हो।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह बात विचारणीय है कि दूसरों को अभय करने का अपनी एषणाओं या इच्छाओं का त्याग करने से क्या संबंध है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">बात ऐसी है कि धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक शक्ति के लिये जिन लोगों की दौड़ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी ने उस दौड़ से अपना हाथ वापस खींच लिया है। किसी दौड़ में दौडऩे वाले अपने साथियों से ही दौडऩे वालों को परस्पर एक दूसरे से भय प्रतीत होता है न कि दर्शकों से। उन दौडऩे वाले लोगों में से भी वे ही लोग दूसरों से भयभीत होते हैं जो अपने को कमजोर पाते है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो बहुत ही सशक्त हैं वे तो क्यों डरेंगे। किन्तु सांसारिक वस्तुओं </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की इस दौड़ में सेर को सवासेर मिल ही जाते हैं। ऐसा कभी हो ही नहीं सकता कि अब मेरे से कोई आगे निकल ही नहीं सकता। अत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक बार जो कोई दौड़ में सम्मिलित हो गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन सभी का अपने साथियों से भयभीत होना अवश्यंभावी है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो व्यक्ति लौकिक स्तर पर खड़ा है वह अपने से दूसरे के आगे निकल जाने में अपनी हानि देखता है। लोक में कोई भी व्यक्ति अपने को पीछे नहीं देखना चाहता है। लोक का यह संघर्ष सर्वजन विदित है और सर्वजनसंवेद्य है। व्यक्ति यही चाहता है</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पद से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति से मेरे ही नाम का सिक्का चले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं सबसे विशेष समझा जाऊँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी भी उपाय से या शिष्ट सम्मत उपायों से मैं सबसे आगे निकलूँ। सबसे आगे निकलने में उसे सर्वातिशायी प्रसन्नता की अनुभूति होती है। संन्यासी अपनी इच्छा से संसार की इस दौड़ से अपने आपको अलग कर रहा है। वह सबको अभयदान दे रहा है कि ऐ संसार के लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं अब आप लोगों की किसी प्रकार की हानि नहीं करूँ गा। मैं आप लोगों के साथ किसी भी स्पद्र्धा में भाग नहीं लूँगा। किसी भी हेतु से आप लोगों के बीच अपने आप को विशेष सिद्ध करना नहीं चाहूँगा। जीवन को आनन्दमय बनाने के लिये जिन शाश्वत नियमों को मैंने समझा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल आप सबके समक्ष उनका प्रकाश करूँगा। इस भागवत कर्म के द्वारा भी किसी की अपेक्षा अपने आपको विशेष सिद्ध करने का प्रयास नहीं करूँगा। इच्छा परस्पर के भय में कैसे निमित्त बनती है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इस विषय को थोड़ा और भी फैलाकर देखने का प्रयास करते हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे किसी ने किसी को कुछ धनराशि उधार दे दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु निर्धारित समय पर उसने लौटाया नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यों यह अवधि लम्बी होती जाती है तो अब उसे डर लगने लगता है कि कभी वापस न लौटाए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि वह वापस लेने की इच्छा न रखता तो क्यों भय उत्पन्न होता</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी तरफ ऋणदाता को देखते ही ऋण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहीता को भी भय लगने लगता है कि कहीं पैसे मांगने न लगे। कुछ अन्य उदाहरण भी लिये जा सकते हैं जैसे जब कोई एक व्यापारी दूसरे व्यापारी से आगे निकलना चाहता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो परस्पर दोनों ही एक दूसरे से भयभीत रहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक राजनेता दूसरे राजनेता से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशक वह उसी की पार्टी का है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा भयभीत रहता है कि इस पद के लिये वह आगे न आ जाये। एक शब्द में कहें तो सभी अपने प्रतिस्पद्र्धी </span>(competitor)<span lang="hi" xml:lang="hi"> से भयभीत रहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा कि पहले ही कहा संन्यासी ने जब इच्छा मात्र का ही त्याग कर दिया तो उसका सीधा सा अर्थ है कि अब वह अपने लिए न तो किसी लौकिक पद</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न धन और न ही पुत्रों या शिष्यों के निमित्त से कुछ करना चाहता है। वह किसी भी क्षेत्र में किसी के साथ प्रतिस्पद्र्धी बनकर नहीं जीना चाहता। अर्थात् न तो वह पुत्र या शिष्यों के आधार पर अपने को दूसरों से विशेष सिद्ध करना चाहता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन सामग्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम आदि के आधार पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न किसी शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार आदि के निमित्त से ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी ऊपर हमने इस तथ्य का अच्छे से परीक्षण किया। एक अर्थ में संन्यासी इस सर्वस्व त्याग की प्रक्रिया में अपने आपको ऐसा तैयार करना चाह रहा है कि संसार में आगे बढऩे के लिये जिस </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पद्र्धा को एक विशेष स्थान प्राप्त है अब उसका मेरे जीवन में कोई स्थान ही नहीं है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर यह स्पद्र्धा है क्या</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक क्षेत्र में दूसरों से आगे निकलने के लिये किया गया प्रयास। व्यक्ति के अन्दर अहङ्कार की यह विशेष मांग होती है कि वह पदार्थ से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी हुनर से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जनशक्ति से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधियों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं विशिष्ट गुणों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं विशिष्ट कार्यों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी विशिष्ट रचना से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी विशिष्ट क्षेत्र में विजय से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने आप को दूसरों की तुलना में विशेष सिद्ध करके दिखाए। संन्यासी इस सब से ऊपर उठ जाता है। हाँ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि संन्यासी के मन में भी यह कामना है कि मैं संसार में एक विशेष संन्यासी के रूप में पहचाना जाऊँ तो फिर यह भी एक लौकिक कामना ही हो जाती है और इसके द्वारा वह इसी स्तर पर जीने वाले दूसरे संन्यासियों के लिये भय पैदा करने में कारण बनेगा और स्वयं भी दूसरों से भयभीत रहेगा। संन्यास </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक ऐसी इच्छामुक्त पूर्ण स्थिति है कि इसमें दूसरों के समक्ष अपने आप को प्रमाणित नहीं करना होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल स्वयं ही अपने द्वारा अपना आकलन करते हुए अपने ऊपर कार्य करना होता है। देहात्मभाव से ऊपर उठकर सर्वात्मभाव को सतत जागरित करना होता है। हाँ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि किसी संन्यासी के शुद्ध जीवन से दूसरे उसके अज्ञानी साथी ईष्र्या करने लगते है और उससे आप को असुरक्षित महसूस करते हैं तो यह उस सच्चे संन्यासी को दोष नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि उन अज्ञानियों का ही दोष कहा जायेगा। यदि इस विषय की ध्यान से छानबीन की जाये तो निष्कर्ष यह निकलेगा कि हमारे अस्तित्व में तीनों एषणाओं का केन्द्र कोई है तो वह है </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। और यह एक सुनिश्चित नियम है कि अहंकार वहीं तक दूसरों की मदद करता है या करना चाहता है जितनी मदद करने से उसकी अपनी वृद्धि होती रहे। सो अहंकार जब अपनी इच्छा पूृर्ति के लिए निकलता है तो यह नहीं देख पाता कि किसका शोषण हो रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसकी हिंसा हो रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसकी आर्थिक हानि हो रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसका सम्मान कम हो रहा है या अपमान हो रहा है इत्यादि। बस वह तो किसी भी माध्यम से अपने को ही प्रतिष्ठापित करना चाहता है। अहंकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त संन्यासी किसी का शोषण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान आदि कर ही नहीं सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि ये सारे दुष्कर्म तो अशुद्ध इच्छा या विकृत इच्छा को पूर्ण करने के लिये ही किये जाते हैं। जैसा कि ऊपर कहा गया है कि उसकी किसी के साथ किसी प्रकार की स्पद्र्धा शेष नहीं बची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई इच्छा शेष नहीं रही तो अब उसे पूरा करने का तो प्रश्न ही नहीं उठता। चूँकि इच्छा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त संन्यासी इस अज्ञान की स्थिति में एक क्षण के लिये भी नहीं फँसता इसलिये दूसरों को अभय दान देने के लिए कामनाओं या अपने अहंकार से मुक्ति पाना अतयन्त आवश्यक है। धम्मपद में भी भय के कारणों की खोज करते हुए कहा है</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कामतो जायते शोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामतो जायते भयम्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कामतो विप्रमुक्तस्य नास्ति शोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुतो भयम्।। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धम्मपद</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी इष्ट वस्तु को प्राप्त करने की इच्छा या प्राप्त को बनाये रखने की इच्छा ही काम है। काम से शोक की उत्पत्ति होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि काम्य वस्तु की प्राप्ति में बाधा पडऩे पर अथवा काम्य वस्तु के विनष्ट होने पर शोक का अनुभव होता है। काम्य वस्तु के नाश की सम्भावना होने पर काम से भय की उत्पत्ति होती है। कामनारहित पुरुष को न शोक होता है न भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि शोक एवं भय का कारण काम </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ नहीं है। अत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधक को काम का त्याग कर देना चाहिए। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब इस विषय में यह खोज तो की जा सकती है कि व्यक्तियों की वे कौन सी मूलभूत कामनाएँ हैं जिनमें बाधा पडऩे से भय उत्पन्न हो जाता है</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी क्षेत्र में विजय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई पद इत्यादि को उदाहरण के रूप में रखा जा सकता है। इन बिन्दुओं पर व्यक्ति जागरूक हो तो वह उन सब कामनाओं को प्रमुखता देने वाले लोगों को उक्त विषयों में निर्भयता प्रदान कर सकता है। फिर ऐसे व्यक्ति से सब लोग आश्वस्त हो जाते हैं या निर्भय रहते हैं कि इस व्यक्ति से हमें कोई डर नहीं। शीलवान् नि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पृह व्यक्ति ही ऐसी शालीन मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति से युक्त जीवन जी सकता है कि वह किसी को भी भय प्रदान न करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस प्रकार का ऐसा संन्यासी जो किसी से कुछ चाह ही नहीं रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके लिए कौन सा हेतु हो सकता है कि वह किसी से भयभीत हो या उसके कारण किसी को भय प्राप्त हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ भी नहीं। निष्कर्ष यह निकला कि सामान्य स्थिति में व्यक्ति किसी से डरता है तो किसी को डराता है। </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध और लोभ</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार के ये मूलभूत बन्धन हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी इन सब बन्धनों को काटकर मुक्त हो जाता है। श्रीमद्भगवतगीता में सदा </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अभय</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना इसे एक दैवी सम्पत्ति कहा है। तथा भगवान् के भक्त के स्वरूप का चित्रण करते हुए कहा है </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१२</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१५</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् भगवान् के भक्त का एक प्रमुख लक्षण है कि जिससे कोई भयभीत नहीं होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि दूसरों के जीवन में उसने व्यक्तिगत रूप से हस्तक्षेप करना छोड़ दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों के साथ उसकी स्पद्र्धा समाप्त हो गयी है। जैसे किसी प्रसिद्ध खिलाड़ी ने खेल से संन्यास ले लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब उसके साथी उससे क्यों भयभीत होंगे या एक उच्चकोटी के राजनेता ने राजनीति से अपने को मुक्त कर लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो उसके प्रतिपक्षी उससे तत्काल निर्भय हो जाते हैं। एक उद्योगपति उद्योग जगत् से मुक्त होकर संन्यासी बन जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले जो उसके साथी उससे भयभीत रहते थे वे सब अब भयमुक्त हो जाते हैं। किसी चुनाव में एक सीट के लिये पाँच उम्मीदवार हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब एक दूसरे से भयभीत रहते हैं। उनमें से इच्छा से कोई एक या दो अपने को </span>withdraw<span lang="hi" xml:lang="hi"> कर लेते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो उनसे अन्य सब निर्भय हो जाते हैं। इसी प्रकार वह स्वयं भी किसी से भयभीत नहीं होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि वह किसी से भी किसी भी प्रकार के सुख की अपेक्षा नहीं रखता। सुख की चाह के साथ भय सदा ही अविना भाव से सम्बद्ध रहता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य के अन्दर जितना</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जितना ज्ञान बढ़ता जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस के अनुपात में ही उसमें लेने का भाव कम और देने का भाव अधिक होता जाता है। यदि विचार किया जाये कि मनुष्य दूसरों के लिये या अपने ही साथी भाईयों के लिए क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या दे सकता है तो बहुत सारी चीजें गिनाई जा सकती हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके कार्यों का समर्थन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक प्रकार का प्रोत्साहन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समयदान और अभयदान। इन सभी दानों का अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना महत्त्व है। कुछ दानों में पदार्थ दिया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ में ज्ञान और कुछ में भाव। अभयदान एक उच्चकोटि का भाव है जिसका दान करने के लिए न पदार्थ की आवश्यकता होती है न समय की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल मन का एक विशेष भाव बनाना होता है। संन्यासदीक्षा में इसी उच्च भाव को सब प्राणियों तक फैलाने की बात कही गई है। यदि कोई दूसरे का ध्यान रखना प्रारम्भ कर देता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे से प्रेम करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे का अपमान नहीं करता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले का भाव न रखकर सहयोग करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पृह रहता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे के अपव्यवहार से खिन्न नहीं होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशोध का भाव भी मन में नहीं लाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे के साथ स्पद्र्धा नहीं करता तो समझना होगा कि व्यक्ति के द्वारा अभयदान देना आरम्भ हो गया है। अभयदान देने के लिए एक तरफ मन की पूर्ण द्वेषरहित स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो दूसरी ओर अहैतुक प्रेमपूर्ण स्थिति का होना अनिवार्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही संन्यास की परम स्थिति है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका फल है </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">मत्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वभूतेभ्योऽभयमस्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संन्यस्त व्यक्ति का संकल्प है कि न तो मैं किसी भी विषय में किसी के साथ स्पद्र्धा के भाव में जीऊँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न किसी सत्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति या सम्मान में बाधा डालूँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक विषय में अपने लिए दूसरों से निरपेक्ष रहँूगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अचाह रहूँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल जिज्ञासुओं की या दु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खियों की अपनी सम्पूर्ण सामथ्र्य से सेवा करता रहूँगा इत्यादि। मनु ने कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रव्रजत्यभयं गृहात्। तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:’</span>(<span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३९</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो सब भूतों को अभयदान देकर घर से निकल पड़ता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे उस ब्रह्मवादी के ही सब तेजोमय लोक होते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह उन सब प्रकाशमय लोकों को प्राप्त कर लेता है। </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम्। तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४०</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थात् जिस श्रेष्ठ ब्राह्मण से सभी भूतों को थोड़ा सा भी भय उत्पन्न नहीं होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस देह से मुक्त हुए संन्यासी को भी कहीं से भय प्राप्त नहीं होता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ एक बात पूछी जा सकती है कि समाज में प्रचलित किसी असत्य के निराकरण प्रसङ्ग में उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस असत्य के साथ चिपके हुए लोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस असत्य से जीवन चलाने वाले लोग इस संन्यासी से भयभीत होते हैं तो संन्यासी की तरफ से उनको अभय कैसे किया जा सकता है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी उन लोगों को भय</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान करने के लिये कुछ भी नहीं कर रहा है। उस असत्य के निराकरण के द्वारा वह अपना गौरव बढ़ा रहा हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने को कुछ विशेष सिद्ध करके दिखा रहा हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा भी नहीं है। ऐसे प्रसङ्गों में इस संन्यासी का अभिनय एक चीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाड़ करने वाले सर्जन जैसा होता है। जैसे सर्जन रोगी की चीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाड़ रोगी को दु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख देने के लिये नहीं करता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि उसके शरीर को जीवन देना चाहता है। उसी प्रकार संन्यासी भी संपूर्ण अस्तित्व को एक शरीर के रूप में देखता है। कुछ अज्ञानी लोगों को अज्ञान रोग के रूप में इस सम्पूर्ण अस्तित्व रूपी शरीर को खाने लगता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे में यह संन्यासी केवल करुणावश उस रोग को समाप्त करने के लिये उपचार का वह कठोर रास्ता अपनाता है। चिकित्सा में जैसे अन्य उपायों से रोग ठीक होता नहीं दिखाई देता तभी ऑपरेशन किया जाता है या ऑपरेशन की सलाह दी जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा ही असत्य के निराकरण हेतु संन्यासी के द्वारा किया गया उपचार </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का क्रम होता है। पर देखने की बात यह है कि जैसे बहुत बार रोगी चिकित्सक की पिटाई कर देता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके ऊपर थूक देता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको अपशब्द बोलने लगता है। किन्तु एक अच्छा चिकित्सक कभी भी रोगी के अपव्यवहार से दु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खी या परेशान नहीं होता बल्कि धीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त रहते हुए पे्रमपूर्वक अपने चिकित्सा कार्य में जुटा रहता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न तो रोगी से भयभीत होता है और न उसे भयभीत करता है। संन्यासी के साथ भी वही सब कुछ होता है बल्कि संन्यासी को तो अपने इस महान् श्रम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य कार्य में और भी ज्यादा कष्ट उठाने पड़ते हैं। ऐसे भी मानसिक रोगी होते हैं जो बहुत बार संन्यासी को प्राणों से ही वियुक्त कर देते हैं किन्तु फिर भी वह उनके लिये अपने शुभ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद ही देता रहता है। ईसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकरात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्टिन लूथर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलिलियो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द इत्यादि कितने सारे उदाहरण इस दिशा में उक्त सत्य को प्रमाणित कर रहे हैं।  </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1966/matah-sarvbhutebhyobhyamastu</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1966/matah-sarvbhutebhyobhyamastu</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:41:14 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/321.jpg"                         length="296512"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अनुभूति आपकी</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड कैंसर में लाभ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का निवासी हूँ। शुरूआत में मुझे बुखार हुआ था। कभी उतर जाता था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर चढ़ जाता था। मैं एक साल तक अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग जगह जाँच करवाता रहा। मुझे जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल में पता चला कि मुझे ब्लड कैंसर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकेमिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है। अब मैं पतंजलि योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार में डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंसल जी के दिशानिर्देशन में उपचार करा रहा हूँ। डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंसल ने मुझे शिला सिन्दूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताम्र भस्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय सत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण वसन्तमालती रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1967/anubhuti-apki"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/311.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड कैंसर में लाभ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का निवासी हूँ। शुरूआत में मुझे बुखार हुआ था। कभी उतर जाता था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर चढ़ जाता था। मैं एक साल तक अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग जगह जाँच करवाता रहा। मुझे जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल में पता चला कि मुझे ब्लड कैंसर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकेमिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है। अब मैं पतंजलि योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार में डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंसल जी के दिशानिर्देशन में उपचार करा रहा हूँ। डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंसल ने मुझे शिला सिन्दूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताम्र भस्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय सत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण वसन्तमालती रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता पिष्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाल पंचामृत के साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ गिलोय रस का प्रयोग करने हेतु परामर्श दिया। मैंने निश्चित अनुपात में औषधियों का सेवन किया तथा अब मैं पहले से स्वस्थ महसूस कर रहा हूँ। मैं पतंजलि चिकित्सालय का धन्यवाद करता हूँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">भवदीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोनू ताजपुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिम्भलका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिला</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शामली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग व एक्यूप्रेशर निरापद चिकित्सा पद्धति</span></strong></span></h4>
<p><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/30.jpg" alt="30"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले कुछ समय से कम सुनने लगा था। नजर भी कमजोर प्रतीत हो रही थी। समस्या बढ़ती ही जा रही थी। पैर में भी काफी दर्द रहता था। पी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चण्डीगढ़ तथा चेन्नई में काफी इलाज कराया किन्तु कोई लाभ नहीं हुआ। फिर मैंने पतंजलि योगपीठ आकर योग के माध्यम से उपचार प्रारम्भ किया। पतंजलि योगपीठ में नि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क दैनिक योग कक्षाओं में भाग लेने से मुझे काफी लाभ हुआ। वहीं पर मैंने श्री राम रतन शर्मा जी से एक्यूप्रेशर भी कराया। दैनिक योग तथा एक्यूप्रेशर से मैं बहुत आराम महसूस कर रहा हूँ। मेरी नजर तथा श्रवण शक्ति  जो काफी कमजोर हो गई थी उनमें काफी सुधार हुआ है। पैर का दर्द तो अब पूरी तरह ठीक है। अब मैंने योग को अपने दैनिक जीवन में आत्मसात् कर लिया है। योग एक निरापद चिकित्सा पद्धति है जिसको आज पूरी दुनिया अपना रही है। मैं पूज्य स्वामी जी व आचार्य जी का धन्यवाद करता हूँ जिन्होंने योग को पुनर्जीवित कर पुण्य कार्य किया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">भवदीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जसवीर सिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बटवल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खतौली</span>,</h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">तहसील</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बरवाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकुला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाणा।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>दिव्य अनुभूति</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1967/anubhuti-apki</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1967/anubhuti-apki</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:38:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/311.jpg"                         length="135782"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>राष्ट्रीय महिला दिवस 2018</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="hi">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">साध्वी देवप्रिया</span></strong><strong><span style="font-family:'Times New Roman', serif;">, </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोफेसर एवं विभागाध्यक्षा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="hi">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">दर्शन विभाग </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span style="font-family:'Times New Roman', serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1968/rashtriya-mahila-divas-2018"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/362.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#ECCAFA;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>सुदी प्रतिप्रदा पूरे भारतवर्ष में सृष्टि संवत्सर, भारतीय नववर्ष, गुडि पाड़वा (महाराष्ट्र) तथा कर्नाटक, तेलंगाना व आन्ध्रप्रदेश में युगादि के नाम से बड़े हर्षोल्लास के साथ मनाया जाता है। इसी पावन पर्व को पतंजलि योगपीठ ‘‘राष्ट्रीय महिला दिवस’’ के रूप में हर वर्ष मनाता है। इस दिन को राष्ट्रीय महिला दिवस के रूप में मनाने का हेतु यह है कि परम पूज्य श्रद्धेय स्वामी जी महाराज का मानना है कि सृष्टि की रचना माँ से होती है, क्योंकि आज ही के दिन उस जगज्जननी जगदम्बा से इस सृष्टि की रचना हुई सो महिला पतंजलि योग समिति की बहनों के लिए आज के दिन से बड़ा उत्सव कोई हो नहीं सकता है।</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नुष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कीट</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंतग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष आदि हर प्रकार की सृष्टि की उत्पत्ति माँ से ही होती है। यदि हम मनुष्य जाति की बात करें कि हमें मानव जाति को उत्कृष्ट बनाना है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो हमें सर्वप्रथम राष्ट्र की नारियों को शारीरिक दृष्टि से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक व आध्यात्मिक दृष्टि से उन्नत बनाना होगा। एक बच्चा गर्भावस्था से लेकर 5 वर्ष की आयु तक जितना सीख जाता है वह शिक्षा एक तरफ और फिर जीवन भर जो सीखता है वह दूसरी तरफ रखें तो तराजु के दोनों पलड़े समान मिलेंगे। महिलाएं केवल सन्तति का निर्माण ही नहीं करती अपितु राष्ट्र का सामाजिक ढ़ाँचा आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपराधिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक आदि अनेक पहलुओं की दृष्टि से तय करती हैं अर्थात् देश के लोगों का शारीरिक ढ़ाँचा वैसा ही होगा जैसा माँ अपने बच्चों को खान</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान देंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम करायेंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक समय पर सोना</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठना सिखायेंगी। समाज का व्यवहार व चरित्र वैसा ही होगा जो संस्कार व शिक्षा बालक को बचपन में मिलेगी। देश की आर्थिक स्थिति तभी सुदृढ़ होगी जब माँ अपनी सन्तानों को बिमारियों और बुराईयों से बचायेगी तथा जो आवश्यक सामग्री खरीदनी है वह भी स्वेदशी की खरीदने का संस्कार उनके दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग में बिठायेगी। जिस दिन सभी माताएँ अपने बेटों को सिखायेंगी कि देश की सभी माँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटियों के अपनी ही माँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी की तरह देखना व उसका सम्मान करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस दिन इससे दुराचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यभिचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलात्कार व अपहरण जैसी समस्याएँ समूल नष्ट हो जायेंगी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/362.jpg" alt="36"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस दिन इस देश की माताएँ कर्मयोगिनी बनकर स्वयं 14 घण्टे पुरुषार्थ करना सीख जायेंगी उस दिन इस देश में कोई गरीब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिखमंगा ढूँढऩे से भी नहीं मिलेगा। जब माँ आध्यात्मिक शक्तियों से सम्पन्न होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब वह राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमन्यु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान व अंगद जैसी महान् आत्माओं को अपने गर्भ से जन्म दे पायेगी। इस प्रकार एक नारी केवल सन्तति का ही निर्माण नहीं करती अपितु उसके माध्यम से भारत की पारिवारिक व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन मूल्यों की व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक व्यवस्था व अपने राष्ट्र की व्यवस्था का भी निर्माण करती है। लेकिन यह विराट् कार्य वह तभी सम्पन्न कर पायेगी जब वह स्वयं एक योगिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिका बन सके। श्रद्धेय स्वामी जी महाराज ने पिछले २ दशकों में राष्ट्र निर्माण हेतु जो योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद व स्वदेशी आदि की क्रान्तियाँ की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें महिलाओं की एक अहम भूमिका रही है। प्रथम उन्होंने स्वयं के लिए तय किया कि  हमारा जीवन योगयुक्त होना चाहिये फिर अपने परिवारों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तेदारों व मित्रों को योगी बनाया और अब पूरा जिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रान्त व राष्ट्र योगयुक्त हो यह भी वे तय कर रही हैं। उन्होंने पहले स्वयं अपने जीवन में आयुर्वेद व स्वदेशी को अपनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर अपने घर में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तेदारों व मित्रों को इस मिशन से जोड़ा तथा अब पूरा समाज भी स्वदेशी व आयुर्वेद को अपनाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह भी महिलाएँ तय कर रही हैं। पूरे देशभर में 25 लाख से भी अधिक महिलाएँ श्रद्धेय स्वामी जी महाराज के पावन सान्निध्य में व उनके निर्देशन में इस मिशन से जुड़कर अपनी सेवाएँ अर्पित कर रही हैं।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong>यदि हमें मानव जाति को उत्कृष्ट बनाना है, तो हमें सर्वप्रथम राष्ट्र की नारियों को शारीरिक दृष्टि से, मानसिक, बौद्धिक, भावनात्मक, आर्थिक, सामाजिक व आध्यात्मिक दृष्टि से उन्नत बनाना होगा।</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>एक नारी केवल सन्तति का ही निर्माण नहीं करती अपितु उसके माध्यम से भारत की पारिवारिक व्यवस्था, सामाजिक व्यवस्था, सांस्कृतिक व्यवस्था, जीवन मूल्यों की व्यवस्था, आर्थिक व्यवस्था व अपने राष्ट्र की व्यवस्था का भी निर्माण करती है। लेकिन यह विराट् कार्य वह तभी सम्पन्न कर पायेगी जब वह स्वयं एक योगिनी, कर्मयोगिनी, ऋषिका बन सके।</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा मानना है कि नारी को मात्र साक्षर कर देना ही उसका सम्पूर्ण विकास नहीं है वह तो उसके व्यक्तित्व का मात्र एक हिस्सा है। जब उसका शरीर महारानी लक्ष्मीबाई की तरह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झलकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेनम्मा की तरह सुदृढ़ होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि शारदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्गी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वागाम्भृणी की तरह सूक्ष्म होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब सीता माता जैसी पवित्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य व सहनशीलता होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माता सावित्री जैसा आत्मिक बल या तप का प्रभाव होगा जिससे कि यमराज से भी टक्कर लेने की शक्ति अनुभव करेंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माता अनसूया जैसा योग का बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्ना धाय जैसी राष्ट्र भक्ति जो अपने वतन की रक्षा के लिए स्वयं अपने ही पुत्र की गर्दन तलवार से काट दे इत्यादि सर्वाङ्गीण रूप से विकसित होकर जब उसका अस्तित्व व व्यक्तित्व समाज व राष्ट्र के समक्ष आयेगा तो वह पुरुष की शक्ति को भी अपनी सूझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूझ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता व दूर दृष्टि से जब उचित दिशा में लगाना सीख जायेगी तब वह इस धरती को ही स्वर्ग बना सकती है। भारत की महिलाओं को ये सब उपरोक्त गुण विरासत में ही उपलब्ध हैं। हम सब में उन उच्च जीवन मूल्यों के बीज तो उपलब्ध हैं ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता है बस उन्हें अंकुरित करने की। जिससे वो अंकुरित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पित व फलित हो सकते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह एक मात्र उपाय है </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">। आज भारतीय नारी पुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगड़ाई ले रही है। राष्ट्र भर  में प्रत्येक गाँव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तहसील व जिले में बहनें महिला पतंजलि योग समिति से जुडऩे में अपना गौरव महसूस कर रही हैं। अन्त में राष्ट्रीय महिला दिवस के उपलक्ष में सम्पूर्ण महिला समिति की बहनों को कृतज्ञता पूर्वक अपनी शुभकामनाएं व उनकी नि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ सेवा के लिए उन्हें धन्यवाद अर्पित करते हुए अपने लेख को विराम देती हूँ तथा साथ ही यह आह्वान भी करती हूँ कि अधिक से अधिक बहनें महिला पतंजलि योग समिति से जुड़ें ताकि हम सब बहनें मिलकर एक सुन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ परिवार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज व राष्ट्र का निर्माण करने में अपनी अग्रणी भूमिका निभा सकें।  </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1968/rashtriya-mahila-divas-2018</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1968/rashtriya-mahila-divas-2018</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:35:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/362.jpg"                         length="335024"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारत के अभिजनो के लिए</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रो. रामेश्वर मिश्र पंकज</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1969/bharat-ke-abhijanon-ke-liye"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/032.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">   यह लेखमाला भारत के उन अभिजनों के लिए है जो स्वयं को सचमुच भारतीय अभिजन मानते हों और सत्य को स्वीकारने का सामथ्र्य रखते हों। एक आम  व्यक्ति तथा सत्य की जिज्ञासा से दूर जनसाधारण के लिए यह व्यर्थ और अनुपयोगी है। क्योंकि जब किसी असत्य को किसी समुदाय विशेष को भ्रमित व हतोत्साहित करने के लिए बार-बार बताया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह उसके मन मानस में बैठ जाता है और वे उसी असत्य को सर्वथा सत्य मान बैठते हैं तथा उसी के अनुरूप व्यवहार करने लग जाते हैं। आज हमारे देश के तथाकथित बुद्धिजीवी भी यह काम करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे बड़ी और क्या विडम्बना हो सकती है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रत में लम्बे समय समय से यह झूठ फैलाया जा रहा है कि भारत सदियों अंग्रेजों का गुलाम रहा। जो लोग भारत को अंग्रेजों का गुलाम बताते रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे सत्य से कोसों दूर हैं। या तो वे भारत और इंग्लैण्ड के विषय में कुछ नहीं जानते या उनके जीवन में सत्य और ज्ञान की कोई जिज्ञासा ही नहीं है और सत्ता में बैठे शक्तिशाली दिख रहे लोगों की बातें उत्साह से दुहराना उन्हें सुरक्षा और मानसिक सहारा देता है। ऐसे लोग समस्त विश्व में </span>70<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत से अधिक हैं और इंग्लैण्ड आदि में ऐसे लोग हमारे यहाँ से बहुत ज्यादा हैं। जिसके बारे में देश का एक बड़ा वर्ग भ्रमित है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह इंग्लैण्ड छत्तीसगढ़ के बराबर है और वह पहले </span>18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं शताब्दी के प्रारम्भ तक </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> राज्यों में बँटा था जो परस्पर युद्धरत थे। वह अति असंगठित समाज था और आपसी लड़ाई में अत्यधिक डूबा था जबकि </span>80<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत लोग दास जीवन जीने को विवश थे। जबसे उन्हें </span>14-15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं शताब्दी में कुछ लोगों को किस्सों की शक्ल में खबर लगी कि भारत में अनंत सोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन और जवाहरात हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तबसे वे भारत आकर लूट कर ले जाने की कल्पना करने लगे। उन्हें यह भी नहीं पता था कि भारत के व्यापारी भी सैन्य बल रखते हैं और लूट असंभव है क्योंकि आसपास छिनैती और डकैती उन दुस्साहसी लोगों का स्वभाव था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष लोग कष्ट सहन को GOA का आदेश मानकर कष्ट सहन को उद्धार का मन्त्र मान दबे रहते थे। </span>15-<span lang="hi" xml:lang="hi">१</span>6<span lang="hi" xml:lang="hi"> वीं शताब्दी में जब वे दर्जनों की संख्या में पहुँच पाए तो धीरे धीरे भारत की विशालता और विराटता का अनुमान हुआ पर वैसा ही जैसे किसी बड़े नरेश को देखकर भिखारी को हो पाता है। वे टुकड़े पाकर ही बौराने लगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक लोग यूरोप से आ आकर </span>17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं शताब्दी से भारतीय राजाओं के यहाँ नौकरी करने लगे। उन्होंने देखा कि भारत में विशाल राज्य हैं और अत्यधिक समृद्ध भी हैं। वहाँ जाकर इसका महत्त्व बताया। वे हिन्दुओं के मुग्ध प्रशंसक हो उठे। ऐसी प्रशंसा कही और हाथ से लिखी जाने लगी कि किसी हिन्दू ने अपने समाज की वैसी प्रशंसा आज तक नहीं की है। तब वहाँ कई </span>East India<span lang="hi" xml:lang="hi"> कम्पनीज बनीं कि कुछ कमाई करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में आसानी से मिल जाने वाले मसाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्ना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूती वस्त्र आदि उनके लिए साक्षात् स्वर्ग की विलास सामग्रियाँ प्रतीत हुई। क्योंकि उन्होंने ऐसी स्वर्ग के समान वस्तुओं को न कभी देखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना चखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न पहना ओढ़ा था। साक्षात् स्वर्ग की अतुल संपदा पाकर वे अपने आप को हीन महसूस करते थे। जब उन्हें भारत के राजाओं से मसाले के व्यापार की अनुमति मिली तो वे बौरा गए। बंगाल के </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> जिलों की लगान वसूली यानी तहसीलदारी जैसी नौकरी पाकर भी वे झूम उठे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित हो गए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं वास्कोडिगामा ने लिखा है कि जब मैं भारत आया तो अनेक इतालवी और यूरोपीय सैनिक मालाबार एवं पश्चिमी तट के विभिन्न राजाओं के यहाँ सैनिक की नौकरी कर रहे थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब भी भारत में जो अभागे यह पढ़े और पढ़ाये जा रहे हैं कि कोलंबस ने अमेरिका को खोजा और वास्को ने भारत को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे लोग मेधा के स्तर पर क्या हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप स्वयं तय कीजिये। वास्को एक डकैत नाविक था और लूट के लिए निकला था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज के लिए नहीं यह आज दुनिया में सब पढ़ते हैं सिवाय भारतीयों के। ऐसी पढ़ाई कराने वाला भारतद्रोही कहा जाये तो आपको बुरा लगेगा। स्वयं के भीतर झाँकिए कि आपकी निष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य और देश धर्म में है या शासकों की भक्ति में। स्वयं वास्को की डकैत टोली के दो नाविक वास्को का साथ छोड़कर भारतीय राजा की नौकरी में चले गए थे। शाहजहाँ के समय भी हजारों अंग्रेज मुगल सेना के नौकर थे और उनको शाहजहाँ ने अलग एक जगह बसाया जिसे फिरंगिपुरा कहा जाता है। पुर्तगीज इतिहासकार जोया द बरो ने लिखा है कि </span>1565<span lang="hi" xml:lang="hi"> में विविध भारतीय राजाओं के यहाँ </span>2000<span lang="hi" xml:lang="hi"> अंग्रेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगीज और फ्रेंच सिपाही के रूप में नौकरी कर रहे थे। महाराज श्री रामचंद्र जी के वंशज महान् सूर्यवंशी सम्राट छत्रपति श्री शिवा जी महाराज की सेना में पुर्तगीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच और अमेरिकी सैनिक थे। मुगलों ने पुर्तगाली सैन्य प्रबंधक जिसे यूरोपीय लोग वायसराय कहते हैं और देशद्रोही वायसरायों को भारत के शासक लिखते हैं। एंटोनियो द मेलो इ केस्त्रो से शिकायत की तो उसने जवाब दिया कि वे भाड़े के सैनिक हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न तो हम उन्हें शिवाजी महाराज के यहाँ जाने से रोक सकते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न ही आपके यहाँ। ऐसे महाप्रतापी भारत सूर्य को भारत का शासक और मुगलों को विद्रोही न पढ़ाकर जो लोग इसका उल्टा पढ़ाते हैं उन्हें सच्चे शासक सूली पर टांग देंगे। इससे सिद्ध है कि भारत में अभी सच्चे भारतीयों का राज्य नहीं है और जो वह राज्य लाने का संकल्प कर पुरुषार्थ करे वह अति विशिष्ट व्यक्ति होंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ शिवाजी महाराज किसी विदेशी को धर्म बदलने को नहीं कहते थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं मुसलमान शासक उन्हें पहले इस्लाम कबूलने की शर्त रखते थे पर यूरोप के बेचारे इन गरीब दुखियारों की दशा इतनी गड़बड़ थी कि वे सुखी जीवन के लिए रिलिजन त्याग कर मजहब कबूल करने खींचे चले जाते थे। उसमें सेक्स की छूट और प्रोत्साहन भी एक आकर्षण होता था क्योंकि </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं शताब्दी के पूर्वार्ध तक पादरियों ने सेक्स पर भयावह प्रतिबन्ध लगाकर और स्वयं दुराचरण करते हुए यूरोप के नर नारियों का जीवन नरक बना रखा था जिस से मुक्ति के लिए भी इस्लाम एक आकर्षण वहाँ था। भारत के सेकुलरों का एक बड़ा वर्ग भी व्यभिचार के आकर्षण से ही उधर झुका हुआ हिन्दू द्वेष को बढ़ावा देता है। मानव की इस वृत्ति से ही अनेक घटनाएँ विश्लेषित हो पाती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं शताब्दी में भारत के राजाओं के यहाँ इतने अधिक अंग्रेज सैनिक की नौकरी में थे कि चाल्र्स द्वितीय ने </span>1680<span lang="hi" xml:lang="hi"> में आदेश निकाला कि अब भारत में कोई अंग्रेज भारतीय राजाओं की सेना की नौकरी नहीं करे। इधर भारतीय राजाओं से रोना रोया कि देखिये ये आपकी सेवा में ही रहेंगे पर हमारी टुकड़ी में रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस पर भारतीय राजाओं ने अंग्रेजों की कंपनी को अपनी कंपनी की सुरक्षा के लिए भारतीय सैनिक भर्ती करने की अनुमति दे दी। इस प्रक्रिया में भारत के वीर सैनिक अपने राजाओं की अनुमति से कंपनी और फिर ब्रिटिश सेना में गए। इस प्रक्रिया को समझे बिना भारत की और हिन्दुओं की निंदा के मौके की तलाश में लगे लोग स्वयं को देश प्रेमी समझते हैं पर वे क्या हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह स्पष्ट है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">15<span lang="hi" xml:lang="hi"> वीं से </span>19<span lang="hi" xml:lang="hi"> वीं शताब्दी तक भारतीय राजाओं की सेना में अनेक अंग्रेज नौकर थे। इसे समझे बिना वे आये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार किया और गुलाम बनाया की रटन वाले तोते देश में केवल हीनता फैलायेंगे यद्यपि उनकी नीयत देश भक्ति की है। अंग्रेज न तो वे व्यापार के लिए यहाँ आये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी तरह जीने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाने और खाने आये थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न ही उन्होंने अपने बल पर एक भी इंच भूमि जीती और न ही भारतीयों के बड़े हिस्से को पटाये बिना वे किसी भाग के शासक बने अत: हम उनके गुलाम कभी हुए नहीं। हम में से कुछ ने धर्ममय जीवन जिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ ने पाप के लोभ में उनसे साझा किया। निंदा करनी है तो पाप पूर्ण साझेदारी की करिए जो आज भी जारी है। उसकी जगह धर्म का आग्रह कीजिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों की मुग्ध प्रशंसा और अपनी निरर्थक निंदा केवल यह बताती है कि आपका मन पाप के प्रति आकर्षित है। क्योंकि अंग्रेज कोई एक रूप जाति नहीं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ निरंतर हर बात पर अत्यधिक भिन्न मत रहे हैं और भारत में पापाचार कतिपय पापी अंग्रेजों ने ही किया है जो सब प्रकार से चरित्र हीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतघ्न और अमानवीय थे अत: आपका अंग्रेजों का गुण गाना कृतघ्नता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचता और दुराचरण के गीत गाना है। वृहद् स्तर पर देखें तो अंग्रेज मूर्ख सिद्ध हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह मूर्खता उन्हें ईसाइयत के एक-एक गलत पाठ से मिली जिसे अब समझदार लोग त्याग चुके हैं। वे चाहते तो आज तक घुल मिलकर भारत में रहते और हिन्दू बनकर अत्यंत आत्मीयता पाते।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र-चिंतन</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1969/bharat-ke-abhijanon-ke-liye</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1969/bharat-ke-abhijanon-ke-liye</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:33:28 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/032.jpg"                         length="65893"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नारियों के लिए संन्यास आश्रम का अधिकार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्य विजयपाल प्रचेता</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतञ्जलि योगपीठ</span></strong><strong><span style="font-family:'Times New Roman', serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:justify;"><span style="font-family:'Times New Roman', serif;"> </span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1970/nariyon-ke-liye-sanyas-ashram-ka-adhikar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/562.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   वै</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिक धर्म के दो प्रकार है-प्रवृत्तिपरक एवं निवृत्तिपरक। कल्याण चाहने ब्राह्मण आदि चारों वर्णों के जनों द्वारा एवं ब्रह्मचारी आदि चारों आश्रमियों द्वारा इसका अनुष्ठान किया जाता है। इन चार आश्रमों में संन्यास आश्रम निवृत्तिमार्गपरक है। वैराग्य युक्त जन ही संन्यास आश्रम के अधिकारी माने जाते हैं। जैसा कि कहा है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव परिव्रजेत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहाद्वा वनाद्वा। यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(अथर्ववेदीया जाबालोपनिषत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खण्ड:-4)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य होने पर ब्रह्मचर्य आश्रम से ही परिव्राजक (संन्यासी) हो जाना चाहिए अथवा गृहस्थ आश्रम या वानप्रस्थ आश्रम से संन्यास ले लेना चाहिए अथवा जिस दिन वैराग्य हो जाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी दिन प्रव्रजित (संन्यासी) हो जाना चाहिए। संन्यासी का धर्म इस प्रकार बताया गया है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सर्वारम्भपरित्यागो भैक्ष्याश्यं ब्रह्ममूलता।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">निष्परिग्रहताऽद्रोह: समता सर्वजन्तुषु।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्रियाप्रियपरिष्वङ्गे सुखदु:खाविकारिता।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सबाह्याभ्यन्तरं शौचं वाङ्मनोव्रतचारिता।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सर्वेन्द्रियसमाहारो धारणाध्याननित्यता।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">भावसंशुद्धिरित्येष परिव्राड्धर्म उच्यते।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(नीतिसार:-2.29-31)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी काम्य कर्मों का परित्याग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिक्षाचरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचिन्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह (संग्रह न करना)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्रोह एवं सब प्राणियों के प्रति समता का व्यवहार करना संन्यासी का धर्म है। प्रिय एवं अप्रिय जनों या पदार्थों का संयोग होने पर भी सुख और दु:ख आदि विकारों से दूर रहना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी एवं भीतरी शुचिता (पवित्रता)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी एवं मन का संयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी इन्द्रियों का नियन्त्रण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा एवं ध्यान का नित्य अभ्यास और मन को निर्मल रखना- यह संन्यासी का धर्म है। आचार्य विष्णुगुप्त (चाणक्य) ने अपने अर्थशास्त्र में संन्यासी का धर्म इस प्रकार बताया है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">परिव्राजकस्य संयतेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किञ्चनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षम् अनेकत्रारण्यवासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम्’।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(कौटलीयम् अर्थशास्त्रम्-1.3)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् इन्द्रिय-संयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक प्रपञ्चों से निवृत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्किञ्चता (कुछ भी संग्रह न करना)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सङ्गत्याग (आसक्ति का परित्याग)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिक्षाचरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरण्यवास एवं बाहरी व आन्तरिक शुचिता- यह संन्यासी का धर्म है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस प्रकार के स्वरूप वाले संन्यास आश्रम में प्राचीन वैदिक काल से ही नारियों का भी अधिकार माना गया है। इस विषय में महर्षि याज्ञवल्क्य की पत्नी मैत्रेयी का बहुत ही सुन्दर वृत्तान्त इस प्रकार मिलता है-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च। तयोर्मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी। अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद् वृत्तमुपाकरिष्यन्मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य: प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात् स्थानादस्मि। हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति। सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगो: सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् स्यां न्वहं तेनामृताहो नेति</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति होवाच याज्ञवल्क्य:। यथोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति। सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदेव भगवान् वेत्थ तदेव मे ब्रूहीति’। </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(बृहदारण्यकोपनिषद्- 4.5.4)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि याज्ञवल्क्य की दो पत्नियाँ थी- मैत्रेयी और कात्यायनी। उनमें मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी हो गई थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु कात्यायनी स्त्रीप्रज्ञा (सामान्यस्त्रियों जैसी बुद्धि वाली) थी। गृहस्थ आश्रम से निवृत्त होने के इच्छुक मुनि याज्ञवल्क्य ने एक दिन मैत्रेयी से कहा- मैं यहाँ से प्रव्रजित होना चाहता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: कात्यायनी और तुम्हारे बीच सम्पत्ति का विभाजन (बँटवारा) कर देता हूँ। तब मैत्रेयी ने कहा- मुनिवर! यदि धन-धान्य से परिपूर्ण सारी पृथ्वी मेरी हो जाय तो क्या मैं अमृत हो जाऊँगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस पर याज्ञवल्क्य ने कहा- ऐसा तो नहीं होगा। धन से इतना ही होगा कि तुम्हारा जीवन धनी पुरुषों जैसा सुविधासम्पन्न हो जायेगा। इस पर मैत्रेयी ने कहा- जिससे मैं अमृत पद को प्राप्त नहीं कर सकती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस धन का मैं क्या करूँगी। मुझे तो इसके स्थान पर अमृत पद प्राप्त कराने वाली उसी विद्या का उपदेश दीजिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे आप जानते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस प्रकार मैत्रेयी की ब्रह्म-विषयक जिज्ञासा को जानकर याज्ञवल्क्य ने उसे ब्रह्मविद्या प्रदान की। इससे वह घर एवं घर के उपकरणों के विषय में सर्वथा तृष्णा रहित होकर याज्ञवल्क्य के समान ही संन्यासी का जीवन बिताने लगी। इस प्रसंग से विदित होता है कि अति प्राचीन काल से ही भारतवर्ष में वैराग्ययुक्त स्त्रियाँ संन्यास आश्रम में दीक्षित होती थी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निपुराण में राजधर्म-वर्णन के प्रसंग में बताया गया है कि नौका आदि से पार उतरने में संन्यासिनी महिलाओं से शुल्क नहीं लेना चाहिए- स्त्रीणां प्रव्रजितानां तु तरशुल्कं विवर्जयेत्। (अग्निपुराणम्-223.25) इस कथन से भी प्राचीन भारतीय समाज में संन्यासिनी महिलाओं की उपस्थिति प्रमाणित होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य होने पर ही संन्यासाश्रम का अधिकार मिलता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारीप्रकृति को प्राय रागबहुल माना जाता है अत उनके वैराग्य के उदाहरण अपेक्षाकृत कम दिखते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु इससे नारियों का संन्यासाश्रम में अधिकार बाधित नहीं होता है। यह अधिकार अनेक प्रमाणों से सिद्ध है-</span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार: श्रमणादिभि:’</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाध्यायी- 2.१.69) इस पाणिनीय सूत्र के उदाहरण के रूप में- कुमारी चासौ श्रमणा कुमारश्रमणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी चासौ प्रव्रजिता कुमारप्रव्रजिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी चासौ तापसी कुमारतापसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (काशिका- 2.1.70) ये शब्द मिलते हैं। इनसे विदित होता है कि प्राचीन काल में वैराग्य युक्त बालाएँ ब्रह्मचर्याश्रम से ही संन्यासिनी हो जाती थी।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस प्रकार विरक्त पुरुषों के समान विरक्त नारियों के लिए भी संन्यासाश्रम का सामान्य विधान सिद्ध होता है। सामान्य विधान के प्रसङ्ग में हमें इस परिभाषा वचन को स्मरण रखना चाहिए- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्’</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">व्याडिपरिभाषासूचनम्-29) अर्थात् पुरुष के लिए विहित सामान्य धर्म नारी के लिए भी लागू होता है। यदि विरक्त पुरुष के लिए संन्यास का विधान है तो विरक्त नारी के लिए भी यह विधान सिद्ध होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह उक्त परिभाषा वचन के प्रमाण से स्पष्ट है। इसीलिए याज्ञवल्क्य-स्मृति में प्रव्रजित (संन्यासी) के प्रसङ्ग में प्रव्रजिता का भी ग्रहण किया जाता है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सर्वभूतहित: शान्तस्त्रिदण्डी सकमण्डलु:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">एकाराम: परिव्रज्य: भिक्षार्थी ग्राममाचरेत्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(याज्ञवल्क्यस्मृति:- 3.58</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् संन्यासी को सर्वभूतहितैषी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितेन्द्रिय होकर एकाकी विचरण करते हुए ग्राम से भिक्षा ग्रहण करनी चाहिए। यहाँ </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">एकाराम’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की व्याख्या में मिताक्षराकार कहते हैं- संन्यासी अकेला विचरण करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष संन्यासियों एवं महिला संन्यासिनियों से पृथक् रहते हुए। इस प्रकार याज्ञवल्क्य-स्मृति में प्रव्रजित शब्द से  प्रव्रजिता (महिला संन्यासिनी) का भी ग्रहण किया गया है। मिताक्षरा  टीका में </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रीणां चैके’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस बौधायनाचार्य के मत से भी स्त्रियों के संन्यास धारण का समर्थन किया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्यानित्यता के सूक्ष्म विचार से विषयों के प्रति जो वितृष्णा रूप चित्तवृत्ति उत्पन्न होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही वैराग्य है। वही संन्यास का मूल है। वैराग्य की यह चित्तवृत्ति स्त्रियों एवं पुरुषों में समान रूप से उत्पन्न हो सकती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: इसके प्रबल होने पर स्त्रियों के लिए भी संन्यास सहज रूप से सिद्ध है। विषयतृष्णाजन्य नानाविध घोर दु:खों  से संन्तप्त प्राणियों को देखकर आपातत: प्रतीयमान सुख को भी परिणामत: दु:ख रूप में देखती हुई बहुत-सी विवेकशील नारियाँ संन्यासिनी हो चुकी हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह इतिहास में प्रसिद्ध है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">हारीत धर्मसूत्र में स्त्रियों के ब्रह्मवादिनी रूप का स्पष्टतया उल्लेख मिलता है-</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">द्विविधा हि स्त्रियो ब्रह्मवादिन्य:  सद्योवध्वश्च।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र ब्रह्मवादिनीनामुपनयनम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नीन्धनं वेदाध्ययनं स्वगृहे भिक्षाचर्या च।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(हारीतधर्मसूत्रम्- 21.20-24)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् स्त्रियां दो प्रकार की होती हैं आजीवन  ब्रह्मचर्यव्रत धारण करने वाली ब्रह्मवादिनी और विवाह कर गृहस्थ धर्म का पालन करने वाली सद्योवधू। ब्रह्मवादिनी नारियों  के उपनयन (यज्ञोपवीत संस्कार)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र एवं  वेदाध्ययन का विधान है। इस प्रकार हारीत ने स्त्रियों की दो कोटियाँ प्रस्तुत कर उनमें ब्रह्मवादिनियों के लिए संन्यास आश्रम की पात्रता स्वीकार की है। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह स्मृतिगत विधान श्रुतिमूलक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा कि अथर्ववेद संहिता में मन्त्र है- </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi"> (अथर्ववेदसंहिता- 11.5.18)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् ब्रह्मचर्य के उपरान्त कन्या युवा पति को प्राप्त करती है। यहां ब्रह्मचर्य का अर्थ वेदाध्ययन व्रत है। इस प्रकार वेदाध्ययन के साथ जो वैराग्यवती ब्रह्मवादिनी होती हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका निर्मल चित्त विद्या से विद्योतित होता है उनके लिए वेदान्त (अध्यात्मविद्या) का अध्ययन निर्बाध रूप से सम्भव होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि रामायण में वर्णन है कि सीता का अन्वेषण करते हुये वानर गण वन में एक अद्भुत गुहा में गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ उन्होने स्वयंप्रभा नामक तापसी (संन्यासिनी) को देखा। जो सात्त्विक एवं संयमित आहार लेती थी और बहुत ही तेजस्विनी थी-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभा:। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">ददृशुर्वानरा: शूरा: स्त्रियं काञ्चिददूरत:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम्। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा।। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(रामायणम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किष्किन्धाकाण्डम्-11.38-40)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां स्वयंप्रभा के वर्णन से विदित होता है कि रामायणकाल में संन्यासिनियों की परम्परा थी। रामायणगत शबरी-वर्णन से भी ज्ञात होता है कि उस समय गृहस्थ आश्रम से विरक्त तपस्विनी महिलाएँ संन्यास धर्म का पालन करती थी। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तौ पुष्करिण्या: ......... आहारश्च तपोधने।।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">(रामायणम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरण्यकाण्डम्-74.9)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् राम व लक्ष्मण पम्पासरोवर के पश्चिमी तट पर गये। वहाँ उन्होंने शबरी का रमणीय आश्रम देखा। राम ने धर्माचरण में दीक्षित उस श्रमणी (संन्यासिनी) से पूछा- क्या तुमने योग-साधना में आने वाले विघ्नों को जीत लिया है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या तुम्हारा क्रोध नियन्त्रित है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या तुमने आहार के विषय में संयम को दृढ़ कर लिया है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इस शबरी के वृत्तान्त से भी स्पष्ट होता है कि निवृत्तिमार्ग रूप संन्यासधर्म नारियों द्वारा अच्छी प्रकार से अनुष्ठित किया जाता था। महाभारत में भी बहुत-सी वैराग्यवती एवं अध्यात्मप्रवण नारियों का वृत्तान्त मिलता है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अत्रैव ब्राह्मणी सिद्धा कौमारब्रह्मचारिणी।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">योगयुक्ता दिवं याता तप:सिद्धा तपस्विनी।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(महाभारतम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यपर्व-54.6)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् बाल्यकाल से ही आजीवन ब्रह्मचर्य व्रत को धारण करने वाली योगयुक्त ब्राह्मणपुत्री ने यहाँ रहते हुये तपस्या पूर्वक सिद्धि प्राप्त की थी।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत के शान्तिपर्व में आता है कि शरशय्यागत भीष्म जी सुलभा नामक एक तेजस्विनी संन्यासिनी का वर्णन करते हैं-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अथ धर्मयुगे ................ त्रिदण्डिभि:।। (महाभारतम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपर्व- 220.7-8)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सा प्राप्य ................ जिज्ञासार्थमिहागता।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(महाभारतम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपर्व- 220.12</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">184</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">186</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">189)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् उस धर्मप्रधान युग में योगधर्म का पालन करने वाली सुलभा नाम की एक भिक्षुकी (संन्यासिनी) थी। उसने भारतभूमि पर विचरण करते हुये त्रिदण्डी संन्यासियों के मुख से सुना कि मिथिलेश्वर राजा जनक मोक्ष के विषय में बहुत बड़ा ज्ञानी है। इस पर वह मिथिला नगरी में पहुंची और भिक्षाचरण के बहाने से राजा जनक के सामने उपस्थित हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने कहा हे राजन्! मैं प्रधान नामक प्रसिद्ध राजर्षि के कुल में उत्पन्न हुई हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा नाम सुलभा है। मैं मुनि व्रत का पालन करते हुए एकाकिनी परिव्राजिका रूप में विचरण करती हूँ। राजन्! तुम्हारी बुद्धि मोक्ष के विषय में भावित है यह सुनकर मैं मोक्ष की जिज्ञासा और आपके दर्शन के लिए आई हूँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभा के मोक्ष विषय प्रश्नोत्तर एवं संवाद से राजा जनक बहुत प्रभावित हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह वृत्तान्त महाभारत में विस्तार पूर्वक वर्णित है।   </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभा के आख्यान से यह भी स्पष्ट होता है कि ब्राह्मण वर्ण के अतिरिक्त क्षत्रिय आदि वर्णों की नारियाँ भी विवेक एवं वैराग्य होने पर संन्यास आश्रम में दीक्षित होती थी। पूर्व-प्रतिपादित शबरी-वृत्तान्त से भी यह सिद्ध है कि शूद्र वर्ण तक की नारियाँ भी संन्यासिनी होती थी। इस प्रकार चारों वर्णों की नारियों के लिए संन्यास आश्रम का द्वार खुला था। इसीलिए रामायण में हम देखते हैं कि भगवान् राम ने बड़े ही हर्ष से शबरी का आतिथ्य स्वीकार किया और उनके तपश्चरण की भूरि-भूरि प्रशंसा की थी। इससे यह सिद्ध होता है कि सभी वर्णों की संन्यासिनियों का समाज में बहुत सम्मान था और उन्हें अत्यन्त श्रद्धा की दृष्टि से देखा जाता था। कविकुलगुरु कालिदास ने मालविकाग्निमित्र नामक नाटक में कौशिकी नामक एक विदुषी संन्यासिनी का उल्लेख किया है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मंगलालंकृता भाति कौशिक्या यतिवेषया।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">त्रयी  विग्रहवत्येव सममध्यात्मविद्यया।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">(मालविकाग्निमित्रम्- 1.14)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त नाटक में राजा धारिणी देवी के साथ उपस्थित संन्यासिनी को देखकर कहता है कि मांगलिक आभूषणों से युक्त धारिणी देवी यतिवेष धारण करने वाली कौशिकी नामक परिव्राजिका के साथ इस प्रकार शोभित होती है जैसे अध्यात्म-विद्या के साथ त्रयी विद्या शोभित होती है। यहां उपमा में संन्यासिनी को अध्यात्म-विद्या के समान बताया है इससे कालिदास यह व्यञ्जित करना चाहते हैं कि नारियों में अध्यात्म-विद्या एवं संन्यास आश्रम की परम्परा सुप्रतिष्ठित रही है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन एवं बौद्ध परम्परा में नारियों के लिए संन्यास का अधिकार स्पष्ट  रूप से प्रचलित रहा है। तीर्थङ्कर महावीर एवं भगवान् बुद्ध ने भिक्षुकी संघ को सुव्यवस्थित रूप दिया था। इनके लिए उसमें दीक्षित होने वाली परिव्राजिकाओं के लिए विनय एवं आचार-मयार्दा के नियमों का विस्तृत उल्लेख जैन एवं बौद्ध साहित्य में मिलता है। महावीर के मामा की पुत्री चन्दना जैन भिक्षुकी संघ की प्रथम अध्यक्ष थी। इसी प्रकार बुद्ध द्वारा स्थापित भिक्षुकी संघ की पहली अध्यक्ष उनकी विमाता (सौतेली माँ) प्रजावती थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने बुद्ध से ही संन्यास दीक्षा ली थी। बुद्ध की पत्नी यशोधरा एवं अन्य सैकड़ों नारियाँ संन्यासिनी बनी थी। जैन एवं बौद्ध साहित्य में संन्यासिनी नारियों के बहुत से प्रेरक प्रसंग मिलते हैं। जैन सम्प्रदाय में तो संन्यासिनियों (साध्वियों) का परम्परा बहुत ही समृद्ध एवं व्यवस्थित रूप में चल रही हैं। बौद्ध सम्प्रदाय के अन्तर्गत ब्रह्मदेश (बर्मा/ म्यांमार) आदि में महिला संन्यासिनियों (भिक्षुकियों) की परम्परा व्यवस्थित रूप से चल रही है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक युग में वेदों के पुनरुद्धारक एवं महान् समाज-सुधारक महर्षि दयानन्द सरस्वती ने भी महिलाओं के लिए संन्यास आश्रम के अधिकार का समर्थन किया है। वे लिखते हैं- </span>''<span lang="hi" xml:lang="hi">जिस पुरुष वा स्त्री का विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मवृद्धि और सब संसार का उपकार करना ही प्रयोजन हो वह विवाह न करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे पञ्चशिखादि पुरुष व गार्गी आदि स्त्रियाँ हुई थी’।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (सत्यार्थप्रकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चम समुल्लास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृ0-154)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान काल में भी भारतवर्ष में प्राय: सभी साधुओं की परम्पराओं में उच्च कोटि की संन्यासिनियाँ अध्यात्मविद्या के प्रचार एवं राष्ट्रसेवा में संलग्न हैं। इस प्रकार प्राचीनकाल से वर्तमान काल तक महिला संन्यासिनियों की परम्परा अक्षुण्ण रूप में चल रही है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1970/nariyon-ke-liye-sanyas-ashram-ka-adhikar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1970/nariyon-ke-liye-sanyas-ashram-ka-adhikar</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:32:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/562.jpg"                         length="30684"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शहीदो की राह</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य शुभम्</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1971/shahidon-ki-rah"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/642.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी भी देश की पृष्ठभूमि उसके आदर्शों से पता चलती है कि उस देश की संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके व्यवहार कैसे रहे होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके देशवासियों में राष्ट्रभक्ति का कितना जुनून रहा होगा। क्योंकि सामाजिक दृष्टि से सबसे बड़ी भक्ति होती है- राष्ट्रभक्ति। जीवन में सबसे बड़ा भय व्यक्ति को मृत्यु से होता है लेकिन हमारे राष्ट्रभक्तों के राष्ट्रप्रेम के सम्मुख उस भय की पराजय हुई। उन्होंने अपने देश की स्वतंत्रता के लिए मृत्यु को साधन बनाया। उन्होंने चिन्तन किया कि यदि मृत्यु हमारे देश को स्वतंत्रता दिला सकती है तो हम मृत्यु को बिना किसी शिकायत के स्वीकार कर लेंगे। लाखों देशभक्तों ने स्वतंत्रता के लिए अपने जीवन को आहूत कर दिया। जिनमें से कुछ के नाम ही हम सब जानते हैं और शेष सभी तो गुमनाम हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके बलिदानों के कारण हम आज स्वतंत्र भारत में जी पा रहे हैं।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">23 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च 1931 को भी ऐसा ही बलिदान हुआ था जो आज भी सभी भारतीयों के लिए अविस्मरणीय है और </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदी दिवस’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के नाम से सदा के लिए अविस्मरणीय रहेगा। देश के सबसे युवा क्रांतिकारियों का एक टोला जो </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">रंद दे बसंती चोला’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस गीत को अपना साथी बनाकर हँसते-हँसते फाँसी पर चला गया व बिना किसी शिकायत के मृत्यु को अपनी संगिनी बना लिया। शहीद भगत सिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरु व सुखदेव का बलिदान हमें आज भी द्रवीभूत कर देता है। लेकिन क्या उनका बलिदान सार्थक हो पाया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या उन्होंने जिन भारतवासियों के लिए अपना यौवन मृत्यु को सौंप दिया क्या वे भारतवासी उनके सपनों का भारत बना पाए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे देश को एक परिवार बनाने के लिए अपने परिवार को सदा के लिए छोडऩे वालों का क्या वह सपना पूरा हो पाया</span>? '<span lang="hi" xml:lang="hi">सरफरोशी की तमन्ना’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस विचार की मशाल हर समय अपने दिल में जलाने वालों का क्या यह विचार सार्थक हो पाया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इस देश का दुर्भाग्य यह है कि इन प्रश्नों को हम कभी सोचते ही नहीं और सोचते भी हैं तो किसी शहीद के बलिदान दिवस पर और फिर झूठी सहानुभूति दिखाकर कुछ नारे लगाकर अपने-अपने कार्यों में मशगूल हो जाते हैं। यदि हम उनके बलिदानों को व्यर्थ नहीं गँवाना चाहते हैं तो हमें सोचना होगा कि उनके सपने क्या थे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों उन्होंने अपने प्राणों की आहुति दी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ विचार-विमर्श करके तो यही समझ आता है कि वे भारत को प्रत्येक क्षेत्र में स्वावलंबी बनाना चाहते थे। चाहे वह क्षेत्र शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक नियमों का हो या अपने रीति-रिवाजों का हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे चाहते थे कि भारत विश्व की सर्वश्रेष्ठ शक्ति बने तथा भारत का प्रत्येक व्यक्ति अपने राष्ट्र के प्रति समर्पित हो और स्वयं तथा राष्ट्र के निर्माण में एक सशक्त भूमिका निभा सके। वे भारत को स्वदेशी की तरफ लौटाना चाहते थे। लेकिन प्राय: देखने में आता है कि प्रत्येक क्षेत्र अधिक या न्यून रूप से पाश्चात्य सभ्यता से प्रभावित हैं। जैसे शिक्षा प्रणाली में गुरुकुलीय शिक्षा प्रणाली का स्थान लगभग नगण्य हो गया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम मैकाले की शिक्षा प्रणाली के द्वारा ही देश का भविष्य तय कर रहे हैं। चिकित्सा पद्धति में आयुर्वेद का प्रसार व अनुसंधान कार्य अत्यन्त कम है व एलोपैथी का प्रचलन अत्यधिक है। हमारी संस्कृति व परिधानादि पर पाश्चात्य संस्कृति का प्रभाव दिखाई देता है। आज भी हम सोचते हैं कि हम स्वतंत्र हैं लेकिन देश की स्थिति देखकर तो ऐसा लगता है कि हमारी मानसिक बेडिय़ाँ अभी नहीं टूटी हैं। हमारे व हमारी सभ्यता के बीच बढ़ती दूरी लगातार प्रगति पर है। हमारे समाज में पहले से ज्यादा कुरीतियाँ आ गई हैं। मानवता लगभग खत्म हो गई है और यह परिणाम है दूसरों की सभ्यता को अपनी सभ्यता से श्रेष्ठ मानकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको जीवन में उतारने का जिस तरह पाश्चात्य सभ्यता में भौतिकता की चकाचौंध है और आध्यात्मिक व नैतिक मूल्यों का लगभग-लगभग अभाव है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी तरह हम भी आज उसी दिशा को अपना चुके हैं जिसमें केवल बाह्य आकर्षण का ही प्रभुत्व है और स्वयं तथा अपने समाज के प्रति जिम्मेदारियों का अभाव है। व्यक्ति बाह्य सुख को पाने के लिए स्वयं को उस गर्त में धकेल देता है जहाँ से उसका लौटना अत्यंत मुश्किल हो जाता है और अगर अपनी पूरी शक्ति लगाकर लौटने का प्रयास भी करता है तो उसे इस बात का पश्चाताप होता है कि यदि इतनी ही शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना ही उत्साह यदि मैंने स्वयं केे या अपने देश के किसी सृजनात्मक कार्य में लगाया होता तो जीवन का सौंदर्य कुछ और ही होता। भारत की पराधीनता में जो मुख्य कारण था- भारतीय राजाओं में एकजुटता की कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही कारण आज भी भारत को पराधीन कर सकता है क्योंकि आज भी देश के जाति व धर्म के नाम पर कई विभाजन हो चुके हैं और जो दिन-प्रतिदिन सघन होते जा रहे हैं। हमें आज के इस युग में अपनी संस्कृति व सभ्यता के उत्थान के लिए कुछ सार्थक कदम उठाने की जरूरत है। अपने आदर्शों की विचारधारा को अपने अन्त:करण में स्थापित कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पग-पग पर उस विचारधारा को अपने कर्मों में अवतरित करने की जरूरत है ताकि हमारा प्रत्येक कार्य स्वयं के सामाजिक व आध्यात्मिक विकास से प्रारंभ होकर पूरे विश्व के संपूर्ण विकास में सहायक हो सके। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज हमें उन शहीदों के </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सरफरोशी’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के भाव की आवश्यकता नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें तो बस अपने दैनिक जीवन के कार्य बस थोड़े जागरूक होकर करने की जरूरत है। हमें अपने कार्यों का अवलोकन करने की जरूरत है कि कहाँ हम अपनी सभ्यता व संस्कृति से अलग हो गए हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बस उन कार्यों को अपनी संस्कृति के अनुकूल कर स्वयं तथा राष्ट्र को गौरवान्वित अनुभव करवा सकते हैं क्योंकि कोई भी सभ्यता दूसरी सभ्यता का अनुकरण करके विस्तृत नहीं हो सकती। सभ्यता अपने नियमों की प्रामाणिकता तथा उसके लोगों की उसके प्रति निष्ठा से परिपक्व हो सकती है। सभ्यता तभी फलती-फूलती है जब उसके लोग उसकी संपूर्णता को जानकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं को उसके अनुसार ढालने का प्रयास करते हैं तथा उसके प्रचार-प्रसार व अनुसंधान के कार्यों को स्वयं का कत्र्तव्य मानते हैं। व्यक्ति अपनी सभ्यता में जीकर यदि गौरव अनुभव करता है तो ही सभ्यता प्रतिष्ठित होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन शिक्षा प्रणाली व अन्य दोषों के कारण से हमें हमारे इतिहास व हमारे आदर्शों की महानता का ज्ञान नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम जानते ही नहीं कि भारतीय सभ्यता वास्वत में है क्या</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो पहले हम संस्कृति की पूर्णता को पहचानें जिसके कारण भारत कभी विश्वगुरु था और यदि हम भारत को पुन: विश्व का सिरमौर बनाना चाहते हैं तो हमें भारतीय परम्परा की संपूर्णता को जानकर उसे जीवन का अभिन्न अंग बनाना होगा। इसके बिना हमारे पास कोई उपाय नहीं है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय’</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और यह कार्य हमारे लिए इतना सुगम नहीं है क्योंकि पाश्चात्य सभ्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी शिक्षा प्रणाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी भाषा हमारी आदत बन चुकी है और अपनी आदत को बदलना ही संसार का सबसे कठिनतम कार्य है। और यदि हमने अब भी अपनी निद्रा नहीं त्यागी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम अब भी यदि जागरूक नहीं हुए तो यह भगवान् से मिले इस मनुष्य जीवन का अपमान होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे शहीदों के बलिदानों का अपमान होगा। क्योंकि यदि हमनें कोई कदम नहीं उठाया तो </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व गुरु भारत’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह केवल इतिहास बनकर ही रह जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य का भारत स्वयं की यह अमूल्य </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी नहीं पा सकेगा। अत: हमें प्रतिपल अपनी आदतों को हमारे आदर्शों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद व स्वदेशी की सभ्यता के अनुसार बदलना होगा जो कि एक दुष्तर कार्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन अपरिहार्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य करने योग्य है। अत: इस शहीदी दिवस पर हम केवल सहानुभूति न प्रकट करें अपितु शहीदों की राह पर जीने का संकल्प लें। राह में विघ्र आएँगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाएँ आएँगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन उन्हें लाँघकर हमें अपना लक्ष्य प्राप्त करना है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र कवि दिनकर भी अपनी कविता में लिखते हैं कि किसका संकल्प पूरा होता है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भूखण्ड विजेता कौन हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलित यश क्रेता कौन हुआ</span>,</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने न कभी आराम किया विघ्नों में रहकर काम किया।</span></strong></span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1971/shahidon-ki-rah</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1971/shahidon-ki-rah</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:30:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/642.jpg"                         length="44116"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>वासंतीय नव्सस्येष्टि</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्या श्रुति</span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि गुरुकुलम्</span><span style="font-family:'Times New Roman', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">देवप्रयाग</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1972/vasantiya-nvassyetshti"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/422.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#FBEEB8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज एवं आदर्श ऋषि-ऋषिकाओं की गौरवशाली वैदिक परम्परा में पर्वों का विशेष महत्व है। पर्व शब्द पृ पूरणे धातु से बनता है जिसका अर्थ होता है पूर्ण करना अर्थात् पर्व हमें पूर्णता प्रदान करते हैं। संसार में ऐसा कोई मत-पंथ या संप्रदाय नहीं है जिसमें पर्व न हों। पर्वों के माध्यम से व्यक्ति परस्पर मिलते-जुलते हैं व एक-दूसरे का सहयोग करते हुए स्वयं की उन्नति करते व दूसरों की भी सहायता करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा कि गीता में कहा गया है-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परं भावयन्त: श्रेय: परमवाप्स्यथ'।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रतीय परम्परा में दो बड़े पर्व हैं- दीपावली और होली। दीपावली अर्थात्  शारदीय नवसस्येष्टि और होली अर्थात् वासन्तीय या फाल्गुनी नवसस्येष्टि। हमारी परम्परा के मूल तत्व योग और यज्ञ हैं। ये दोनों पर्व भी यज्ञ का ही रूप हैं। वैदिक परम्परा में किसी भी पदार्थ का त्यागपूर्वक भोग करने का विधान है- यजुर्वेद के ४०वें अध्याय व ईशावास्योपनिषत् में कहा गया है- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद् धनम्।‘</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए वैदिक परम्परा के अनुसार फसल तैयार हो जाने पर यज्ञ करने का विधान है और फसल (भोग्य पदार्थ) को सर्वप्रथम यज्ञाग्रि में समर्पित करने के बाद ही नवान्न भोग का विधान है। गीता में भगवान् श्रीकृष्ण भी कहते हैं कि-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">यज्ञशिष्टाशिन: सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् यज्ञशेष का भोग करने वाले मनुष्य सभी प्रकार के दोषों से मुक्त हो जाते हैं। इसके विपरीत जो मात्र स्वयं के लिये ही भोग करते हैं अर्थात् यज्ञदेव को बिना अर्पण किये उपभोग करते हैं वे पाप के भागी होते हैं क्योंकि परमपिता परमेश्वर की इस विचित्र व अनिर्वचनीय रचना में किसी भी वस्तु या प्राणी का स्वतन्त्र अस्तित्व नहीं है सब एक दूसरे के पूरक हैं। हमें व्यर्थ दिखाई देता हुआ धूल का एक कण भी ध्रुवों पर अपना प्रभाव डालता है। भगवान् ने ये सृष्टि कुछ ऐसी ही बनाई है जिसमें स्वत: ही सब एक दूसरे की सहायता करते हुए दिखाई देते हैं इसीलिये कहा गया है-</span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव कुटुम्बकम्।‘</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् यह संपूर्ण पृथ्वी हमारा परिवार है। अत: फाल्गुन मास की पूर्णिमा तिथि को सब मिलकर यज्ञ करते हैं व नये अन्न को ईश्वरार्पित करके शेष अन्न को प्रसाद स्वरूप ग्रहण करते हैं। यज्ञाग्रि में डाले गये सभी पदार्थ हजारों गुना होकर वायुमण्डल में व्याप्त हो जाते हैं व अधिकाधिक लोगों को प्राप्त हो जाते हैं। यज्ञ के पश्चात् मिलन का कार्यक्रम प्रारम्भ हो जाता है व लोग एक दूसरे से गले मिलकर बधाइयाँ देते हैं। इसका अर्थ यह होता है कि हम एक दूसरे के दोषों को क्षमा करके पुन: सद्भाव व सहयोग युक्त जीवन जीने के लिये संकल्पित हों।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु आज जिस रूप में होली को मनाने की परम्परा बन रही है उससे समाज को कहीं न कहीं बहुत बड़ी हानि होती है। कुछ अन्धविश्वासी लोग इतने पवित्र अवसर पर भांग पीकर अभद्रता करते हुए दिखाई देते हैं और कुछ तो होली की आड़ में अपना कारोबार करते हैं। आज आवश्यकता है कि हम हमारे पर्व जो कि पवित्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम व सद्भाव के प्रतीक हैं उनकी गरिमा और मर्यादा को अक्षुण्ण बनाए रखें और पर्वों को इस प्रकार से मनाएँ कि समाज के सभी वर्गों में एकत्व की भावना पुष्पित और पल्लवित हो। होली जैसे पवित्र पर्व पर हम स्वदेशी को अपना कर देश की एकता को खण्डित होने से बचाएँ। जिस प्रकार बूँद-बूँद से घड़ा भरता है उसी प्रकार एक-एक व्यक्ति के प्रयास से देश आगे बढ़ता है और देश के अग्रसरित होने पर देश की जनता का भी विकास होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि हम आध्यात्मिक दृष्टि से इस पर्व को देखें तो यह पर्व हमें कई शिक्षाएं देता है। जिस प्रकार पर्व आने पर मन में एक उत्साह व प्रसन्नता होती है वैसा ही उल्लास व प्रसन्नता अध्यात्म मार्ग पर चलने वाले व्यक्ति को सदैव रखनी चाहिये। जिसे आध्यात्मिक जीवन को सफलता पूर्वक जीना है उसे अपने जीवन को चलता-फिरता उत्सव बना लेना चाहिये जिससे कि वो स्वयं भी प्रसन्न रहे व उसके आस-पास के वातावरण में सदा दिव्यता का संचार रहे। कालान्तर में होली के साथ कई घटनाएँ जुड़ती गईं जैसे भक्त प्रहलाद की घटना। इस प्रकार की घटनाओं से भी यह संदेश मिलता है कि जीत सदा सत्य की ही होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य की नहीं। ऋषियों ने भी संदेश दिया है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सत्यमेव जयते नानृतम् सत्येन</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">पन्था विततो देवयान:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् सत्यमार्ग पर चलने वाले व्यक्ति की कभी पराजय नहीं होती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे कितनी भी बाधाएं आ जाए परन्तु आध्यात्मिक व्यक्ति को सत्य का मार्ग कभी नहीं छोडऩा चाहिये व असत्य का मार्ग कभी नहीं अपनाना चाहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त प्रहलाद की घटना हमें सिखाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भले ही मृत्यु का वरण करना पड़े परन्तु सत्य का त्याग भूलकर भी नहीं करना क्योंकि सत्य ही अध्यात्म का आधार होता है। एक आध्यात्मिक व्यक्ति को विश्वामित्र होना चाहिये अर्थात् उसे सबके प्रति प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा और वात्सल्य से भरे रहना चाहिये। उसके मन में एक पल भी किसी के अनिष्ट की भावना नहीं आनी चाहिये। तभी वह आध्यात्मिक मार्ग में उन्नति कर सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह पर्व हमारे मन को नई आशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह और पवित्रता से भर देते हैं। होली के रंग हमारे मन के भावों के प्रतीक हैं। हम अपने आस-पास के वातावरण को दिव्य भावों से भर दें। यही भावना हमारे मन में होनी चाहिये। आज होली के नाम पर जो कुरीतियाँ हैं उन कुरीतियों का पूर्ण रूपेण बहिष्कार करके हमें अपने वातावरण को प्रेममय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणामय व वात्सल्यमय कर देना चाहिये। ऋषि-ऋषिकाओं के उत्तराधिकारी होने के नाते हमारा यह कर्तव्य है कि हम अपनी धरती माँ को कुरीतियों से बचाएँ और एक दिव्य भारत का निर्माण करें। भारत का वर्तमान दिव्य होगा तो भविष्य भगवत्ता से भर जाएगा और भारत फिर से विश्व गुरु कहलाएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता में कहा है- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्मे निधनं श्रेय:।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् अपने धर्म का पालन करते-करते यदि हम मृत्यु को भी प्राप्त कर जाएँ तो भी श्रेष्ठ है। कुरीतियों का बहिष्कार करके दिव्य भारत का निर्माण हमारा धर्म है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा कर्तव्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें इससे पीछे कभी नहीं हटना चाहिये। चाहे कितनी ही बाधाएँ क्यों न आ जाएँ हमें सदा अडिग रहकर अपने कर्तव्य का पालन करना चाहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त में एक वेदमन्त्र के द्वारा वासन्तीय नवसस्येष्टि के संदेश को साररूप में व्यक्त करना चाहूँगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मधुमन्मे निक्रमणं मधुमन्मे परायणम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">वाचा वदामि मधुमद् भूयासं मधुसन्दृश:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् मेरा पास आना मधुर होना चाहिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा दूर जाना भी मधुर होना चाहिये। मैं सदा मधुर वाणी बोलूँ और मेरा समस्त अस्तित्व मधुर हो जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मधुर हों नजदीकियाँ पर दूरियाँ भी मधुर हों।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मधुर हो वाणी मेरी और ये समष्टि मधुर हो।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मधुर हो सर्वस्व प्रभु तू ज्ञान का दीपक जला।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मधु सिखाता है हमें मधुयुक्त जीवन की कला।।</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1972/vasantiya-nvassyetshti</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1972/vasantiya-nvassyetshti</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:28:38 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/422.jpg"                         length="170932"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        