<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/4392/november" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>नवम्बर - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/4392/rss</link>
                <description>नवम्बर RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योगऋषि स्वामीजी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से नि:सृत शाश्वत सत्य ...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तियां</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहवृत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आडंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्येतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंसकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मघाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परिग्रह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2171/shashwat-pragya-november-2018"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/042.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तियां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहवृत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आडंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्येतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंसकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मघाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परिग्रह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशावास्थमिदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्किच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुज्जीयाः</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृघः</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वित्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रयदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वातीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतः</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्यवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्टिनेवल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्म्लुसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डबलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वय्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ोंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डुबोयें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"><br clear="all" /></span></h5>
<p> </p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-08/nov-2018-1.jpg" alt="Nov 2018 1" width="868" height="1142"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-08/nov-2018-2.jpg" alt="nov 2018 2" width="862" height="1128"></img></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2171/shashwat-pragya-november-2018</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2171/shashwat-pragya-november-2018</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:59:33 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/042.jpg"                         length="30998"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कृषि में स्वदेशीकरण से किसान होगा समृद्ध</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्य </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2172/krishi-me-swadeshkaran-se-kisan-hoga-samridh"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/023.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">    पूरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  देश में कृषि व ऋषि संस्कृति को बचाने के लिए पतंजलि एक बड़ा कार्य कर रहा है। आज जहाँ घर हॉस्पिटल बन चुके हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे देश में धरती का अन्नदाता महंगे रसायनों से किसान दरिद्र हो रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं जलवायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न व पशुओं का चारा भी प्रदूषित व जहरीला हो रहा है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कृ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">षि में बढ़ रहे रसायनों के प्रयोग से कैंसर जैसे भयानक रोगों से ग्रसित रोगियों की संख्या में निरन्तर वृद्धि हो रही है। </span>135<span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ आबादी वाले देश में लगभग </span>80<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत जनता कृषि या इससे जुड़े व्यवसाय में शामिल है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु रासायनिक कृषि की होड़ में देश का अन्नदाता किसान आज दीन-हीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराश्रित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर बनकर रह गया है। कहीं खाद के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं दवाईयों के नाम पर तो कहीं कृषि संसाधनों व उपकरणों के नाम पर उसे लूटा जा रहा है। किसानों की इन्हीं समस्याओं को लेकर प्रधानमंत्री कौशल विकास योजना के तहत पतंजलि ने एक परियोजना तैयार की है। इस योजना के अंतर्गत पतंजलि बायो रिसर्च इंस्टीट्यूट के तत्वावधान में चार दिवसीय </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि कृषक समृद्धि कार्यक्रम</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का आयोजन किया गया। इसमें पतंजलि जैव अनुसंधान संस्थान (पी.बी.आर.आई.)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय कृषि कौशल विकास परिषद् (ए.एस.सी.आई.)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय कौशल विकास निगम (एन.एस.डी.सी.) के मध्य अनुबोधक पत्र (एम.ओ.यू.) पर हस्ताक्षर हुए। हमने भाभा एटामिक रिसर्च इंस्टीट्यूट तथा पी.बी.आर.आई. के सहयोग से विकसित </span><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सीता मृदा परीक्षण किट</span>’</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को भी लांच किया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी दुनिया में आज सभी क्षेत्रों  में अभिनव क्रान्ति हो रही है। माननीय प्रधानमंत्री जी का लक्ष्य </span>2022<span lang="hi" xml:lang="hi"> तक किसानों की आय को दोगुना करना है जिसके तहत यह एम.ओ.यू. किया गया है। यह किसानों के स्वावलंबन की अभिनव योजना है जिसमें राष्ट्रीय कौशल विकास निगम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल विकास एवं उद्यम मंत्रालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय कृषि कौशल परिषद् के सहयोग व मार्गदर्शन में विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम संचालित किया जा रहा है। इसका मुख्य उद्देश्य किसानों की आय को दोगुना करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक खेती का प्रशिक्षण व प्रोत्साहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों में व्यावहारिक कृषि प्रयोगशालाएं स्थापित करना व पूरे देश में किसानों को स्वावलंबी बनाना है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय स्वामी जी का दिव्य संकल्प है कि किसान पहले कुदरती खेती अपने परिवार के लिए तथा बाद में व्यापार के संकल्प के साथ इस अभियान को प्रारम्भ करें तथा सभी कृषक योग से जुड़कर रोगमुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावमुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यसनमुक्त एवं समस्त प्रकार के दु:ख व दरिद्रता से मुक्त जीवन जीएं। जो व्यक्ति योग करेगा उसकी दुगुनी आय तो स्वत: हो जायेगी क्योंकि उसके जीवन में कोई बीमारी एवं बुराई नहीं होगी। किसानों की आमदनी का लगभग आधा हिस्सा बीमारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराईयों एवं वैर-विरोध या लड़ाई झगड़ों में बर्बाद हो जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी इन दोषों से दूर रहता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आइये! सभी योगव्रती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोव्रती एवं स्वदेशीव्रती बनकर एक आदर्श दिव्य जीवन जीने का संकल्प लें और पतंजलि के साथ जुड़कर हम सभी एक स्वस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य व भव्य भारत बनाएँ।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2172/krishi-me-swadeshkaran-se-kisan-hoga-samridh</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2172/krishi-me-swadeshkaran-se-kisan-hoga-samridh</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:58:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/023.jpg"                         length="98293"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वदेशी शिक्षा क्रान्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);">        '<span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यदेवो भव</span>’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की शाश्वत मान्यता को आधुनिक जगत में पुन: प्रमाणित करने वाले व शिक्षा जगत् में नव-क्रान्ति का शंखनाद करने वाले आचार्यकुलम् शिक्षण संस्थान के नव-निर्मित भव्य परिसर का उद्घाटन उत्तराखण्ड के माननीय मुख्यमंत्री श्री त्रिवेन्द्र सिंह रावत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संध के सरकार्यवाहक श्री भैय्या जी जोशी व अन्य गणमान्यों की उपस्थिति में भाजपा के राष्ट्रीय अध्यक्ष श्री अमित भाई शाह के कर-कमलों से सम्पन्न हुआ।  इस अवसर पर नव-निर्मित परिसर में यज्ञ का अनुष्ठान भी किया गया। उद्घाटन के अनन्तर श्री अमित शाह जी ने कहा कि पुरातन भारतीय संस्कृति तथा आधुनिक शिक्षा का समन्वय </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span></strong></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2173/acharyakulam-ke-nutan-parisar-ka-udghatan-karyakram"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/063.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);">    '<span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यदेवो भव</span>’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की शाश्वत मान्यता को आधुनिक जगत में पुन: प्रमाणित करने वाले व शिक्षा जगत् में नव-क्रान्ति का शंखनाद करने वाले आचार्यकुलम् शिक्षण संस्थान के नव-निर्मित भव्य परिसर का उद्घाटन उत्तराखण्ड के माननीय मुख्यमंत्री श्री त्रिवेन्द्र सिंह रावत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संध के सरकार्यवाहक श्री भैय्या जी जोशी व अन्य गणमान्यों की उपस्थिति में भाजपा के राष्ट्रीय अध्यक्ष श्री अमित भाई शाह के कर-कमलों से सम्पन्न हुआ।  इस अवसर पर नव-निर्मित परिसर में यज्ञ का अनुष्ठान भी किया गया। उद्घाटन के अनन्तर श्री अमित शाह जी ने कहा कि पुरातन भारतीय संस्कृति तथा आधुनिक शिक्षा का समन्वय </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले की दोषपूर्ण शिक्षा पद्धति का श्रेष्ठ विकल्प है। यहाँ से तेजस्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओजस्वी व वैदिक संस्कार से सिंचित नागरिक तैयार होंगे जो भारत ही नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु पूरे विश्व में फैले विकारों का शमन करते हुए भारतीय संस्कृति का झण्डा गाड़ेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा मुझे पूर्ण विश्वास है। विश्वभर में भारत और भारतीयता का सम्मान व स्वीकृति तीव्र गति से बढ़ रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें पतंजलि का महत्त्वपूर्ण योगदान है।</span></strong></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग क्रान्ति के पश्चात् अब हम स्वदेशी शिक्षा क्रान्ति को गति दे रहे हैं: स्वामी जी महाराज</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम् स्वदेशी शिक्षा का बेहतर विकल्प: श्रद्धेय आचार्य जी</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि की सभी गतिविधियाँ भारत को विश्वगुरु बनाने की ओर: श्री भैया जी जोशी</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी को आधार देने का कार्य पतंजलि ने किया: आचार्य महामण्डलेश्वर</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  वै</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिक संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता एवं आधुनिकता पर आधारित पतंजलि योगपीठ की बहुप्रतीक्षित योजना </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक शिक्षा बोर्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के गठन को लेकर मुख्य अतिथि श्री अमित शाह जी ने कहा कि कितनी भी कठिनाईयाँ आयें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी व आचार्य जी अपने लक्ष्य को लेकर दृढ़ हैं। मैं आश्वस्त करना चाहता हूँ कि इस दिशा में मेरे विचार प्रबल हैं। स्वदेशी शिक्षा का कार्य पतंजलि के सभी कार्यों में सबसे कठिन कार्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन यह कार्य भी वे सहजता से करके दिखायेंगे। उन्होंने कहा कि यदि हमारी शिक्षा प्रणाली हमारी संस्कृति के अनुरूप नहीं है तो विकास किसी काम का नहीं है। हमारी संस्कृति और शिक्षा के श्रेष्ठ गुणों को गौरव के साथ अपनाने का समय आ गया है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/193.jpg" alt="19"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने कहा कि </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार विद्यार्थियों के लिए आचार्यकुलम् तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख विद्यार्थियों के लिए विश्वविद्यालय की संकल्पना कोई छोटा कार्य नहीं है। स्वामी जी का लक्ष्य मात्र उन्हीं का लक्ष्य नहीं अपितु हम सबका लक्ष्य व कत्र्तव्य है। विगत </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों से स्वामी रामदेव जी महाराज निरन्तर योग और स्वदेशी के क्षेत्र में महत्वपूर्ण कार्य कर रहे हैं। उन्होंने कहा कि </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार करोड़ का टर्नऑवर करने वाली कम्पनी का सम्पूर्ण लाभांश देश को आगे बढ़ाने के लिए प्रयोग किया जा रहा है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/676.jpg" alt="67"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज ने कहा कि वैदिक संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म और आधुनिक शिक्षा को लेकर अमित भाई शाह जी के आश्वासन से मैं अभिभूत हूँ। स्वामी जी ने कहा कि वर्ष </span>2013<span lang="hi" xml:lang="hi"> में गुजरात के तत्कालीन मुख्यमंत्री तथा वर्तमान माननीय प्रधानमंत्री श्री नरेन्द्रभाई मोदी जी ने जिस आचार्यकुलम् संस्थान की शुरुआत की थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज वह संस्थान देश के </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रामाणिक सर्वश्रेष्ठ विद्यालयों में से एक है। योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी और वैदिक शिक्षा के कार्य में करोड़ों देशवासी हमारे साथ हैं। योग क्रान्ति के पश्चात् अब हम स्वदेशी शिक्षा क्रान्ति को गति दे रहे हैं। उन्होंने कहा कि आचार्यकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि विश्वविद्यालय और पतंजलि गुरुकुलम् इस क्रान्ति का एक कदम मात्र है। हम आगे देशभर में लाखों विद्यार्थियों की शिक्षण व्यवस्था के लिए संकल्पित हैं। जब स्वामी श्रद्धानन्द जी व महामना मदन मोहन मालवीय जी ने सीमित संसाधनों में बड़े-बड़े विश्वविद्यालयों का संचालन कर दिया तो हमारे साथ तो करोड़ों हाथ हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम इस कार्य को निश्चित ही लक्ष्य तक पहुँचाकर रहेंगे। ऋषियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों व क्रान्तिकारियों के सपनों का भारत बनाना हमारा परम ध्येय है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने कहा कि शिक्षा में स्वदेशी को लेकर आज पूरे देश में नया उत्साह देखा जा रहा है। उन्होंने कहा कि आचार्यकुलम् स्वदेशी शिक्षा का बेहतर विकल्प है।  आचार्यकुलम् में विद्यार्थियों के मानसिक विकास के साथ-साथ शारीरिक विकास पर भी विशेष ध्यान दिया जा रहा है। यहाँ विद्यार्थियों को हिन्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत व अंग्रेेजी भाषाओं में पारंगत किया जा रहा है। उन्होंने आचार्यकुलम् के निदेशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचार्या व समस्त शिक्षकगणों के प्रति कृतज्ञता ज्ञापित करते हुए कहा कि वे भविष्य के भारत का निर्माण कर रहे हैं। उन्होंने कहा कि भारतीय स्वदेशी शिक्षा का बोर्ड बनाने की दिशा में महत्वपूर्ण कार्य किया जा चुका है तथा शीघ्र ही मैकाले की दोषपूर्ण शिक्षा का स्थान भारतीय स्वदेशी शिक्षा ले लेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा मुझे पूर्ण विश्वास है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम में राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ के सरकार्यवाहक श्री भैया जी जोशी ने कहा कि पतंजलि के शिक्षा प्रकल्पों में जीवन में परिवर्तन लाने वाली शिक्षा प्रदान की जा रही है। यहाँ के वातावरण को देखकर लगता है कि भारत शीघ्र ही विश्वगुरु के पद पर आसीन होगा। पतंजलि की सभी गतिविधियाँ भारत को विश्वगुरु बनाने वाली हैं। उन्होंने कहा कि साम्राज्यवाद भारत की संस्कृति कभी भी नहीं रही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु दुनिया की मार्गदर्शक रही है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड के मुख्यमंत्री माननीय श्री त्रिवेन्द्र सिंह रावत ने कहा कि आचार्यकुलम् का सुनियोजित तरीके से आधुनिक और प्राचीन शिक्षा का तालमेल भावी भारत के रूप में देखा जा रहा है। उन्होंने कहा कि राष्ट्र सेवा के इस महान् कार्य में हम पतंजलि के साथ हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जूनापीठाधीश्वर आचार्य महामण्डलेश्वर स्वामी अवधेशानन्द गिरि जी महाराज ने कहा कि चिंतन की शुद्धता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र की शुचिता तथा आचरण की पारदर्शिता का मंत्र पतंजलि आचार्यकुलम् तथा पतंजलि वैदिक गुरुकुलम् आदि संस्थानों के माध्यम से दिया जा रहा है। उन्होंने कहा कि यू.एन. के द्वारा अन्तर्राष्ट्रीय योग दिवस की घोषणा और कुम्भ को विश्व धरोहर की मान्यता मिलने के साथ यह सिद्ध हो गया है कि भारत दुनिया का मार्गदर्शक अर्थात् विश्वगुरु बन गया है। हमारी संस्कृति लोकमंगल और विश्वकल्याण के लिए रही है। जूनापीठाधीश्वर ने कहा कि पूज्य स्वामी रामदेव जी ने सम्पूर्ण विश्व को भोर में जागरण कराया है। उन्होंने कहा कि </span>100<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल तक स्वदेशी के गीत गाये गये लेकिन उसे आधार देने का कार्य पतंजलि ने किया। यहाँ वस्तुओं का निर्माण ही नहीं अपितु भारत का निर्माण हो रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी गोविन्ददेव गिरि जी महाराज ने कहा कि भारत ज्ञान की आभा में रहने वाला देश है लेकिन लम्बे समय तक गुलामी में रहने के कारण युवा अंग्रेजी शिक्षा को ही श्रेष्ठ मानने लगे। लेकिन यह साक्षात झूठ है। देश में पुनर्जागरण की आवश्यकता है। भगवान् ने स्वामी रामदेव जी को इसी कार्य के लिए भेजा है। स्वामी जी के कार्यों में कन्धे से कन्धा मिलाकर चलने की आवश्यकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर पूज्य स्वामी जी महाराज व श्रद्धेय आचार्य जी के साथ समस्त संतों ने श्री अमित शाह जी को अभिनन्दन पत्र भेंट किया। कार्यक्रम के पश्चात् अतिथिगणों ने वर्तमान आचार्यकुलम् परिसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि अनुसंधान संस्थान तथा पतंजलि योगपीठ-। का भ्रमण किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम में हरिद्वार सांसद श्री रमेश पौखरियाल </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">निशंक</span>’, <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यसभा सांसद श्री अनिल बलूनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड के शहरी विकास मंत्री श्री मदन कौशिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महन्त रविन्द्रपुरी जी महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी हरिचेतनानन्द जी महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोठारी प्रेमदास जी महाराज आदि उपस्थित रहे। कार्यक्रम में आचार्यकुलम् के छात्र-छात्राओं ने योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत भाषण व सांस्कृतिक कार्यक्रमों की मनमोहक प्रस्तुतियों से सभी  अतिथिगणों का मन मोह लिया। </span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/684.jpg" alt="68"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/214.jpg" alt="21"></img></span></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ करके आचार्यकुलम् का उद्घाटन करते भाजपा के राष्ट्रीय अध्यक्ष श्री अमित भाई शाह, पूज्य स्वामी जी महाराज, श्रद्धेय आचार्य जी तथा श्री सुरेश भैय्या जी जोशी</span></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/224.jpg" alt="22"></img></span></strong></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/232.jpg" alt="23"></img></span></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दीप प्रज्ज्वलन करते मुख्य अतिथि तथा ऋषिद्वय (बायें) तथा आचार्यकुलम् के नवीन परिसर का भ्रमण करते अतिथिगण (दायें)</span></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/254.jpg" alt="25"></img></span></strong></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/263.jpg" alt="26"></img></span></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माल्यार्पण कर मुख्य अतिथि श्री अमित भाई शाह का अभिनंदन करते पूज्य स्वामी जी महाराज एवं श्रद्धेय आचार्य जी महाराज</span></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/692.jpg" alt="69"></img></span></strong></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/293.jpg" alt="29"></img></span></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री अमित शाह को अभिनंदन-पत्र भेंट करते पूज्यवर (बायें) तथा उत्तराखण्ड के मुख्यमंत्री श्री त्रिवेन्द्र सिंह रावत को शॉल ओढ़ाकर अभिनन्दन करते श्रद्धेय आचार्य जी </span></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/272.jpg" alt="27"></img></span></strong></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/286.jpg" alt="28"></img></span></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य महामण्डलेश्वर स्वामी अवधेशानन्द गिरि जी महाराज तथा स्वामी गोविन्द देव गिरि जी महाराज का अभिनंदन करते श्रद्धेय आचार्य जी</span></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/245.jpg" alt="24"></img></span></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी जी महाराज तथा श्रद्धेय आचार्य जी के साथ मंचासीन पूज्य संतगण एवं सम्मानित अतिथिगण</span></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2173/acharyakulam-ke-nutan-parisar-ka-udghatan-karyakram</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2173/acharyakulam-ke-nutan-parisar-ka-udghatan-karyakram</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:56:09 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/063.jpg"                         length="227874"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नेत्र, प्रजनन संस्थान व त्वचा रोग निवारक आयुर्वेदिक घटक दारुहल्दी</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">        दा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुहल्दी विश्व में नेपाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूटान एवं श्रीलंका में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मीटर की ऊँचाई पर तथा इसके अतिरिक्त शीतोष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप एवं अमेरिका में पाई जाती है। भारत में शीतोष्णकटिबंधीय हिमालय में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मी. की ऊँचाई पर एवं नीलगिरी के पहाड़ी क्षेत्रों में पाई जाती है। दारुहल्दी का प्रयोग प्राचीनकाल से चिकित्सा के लिए किया जा रहा है। वैदिक साहित्य में खालित्य की चिकित्सा में हल्दी के साथ दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। बृहत्त्रयी में कर्णरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणशोधन आदि के लिए दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। चरक संहिता के</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2174/netra--prajanan-sansthan-v-tvacha-rog-nivarak-ayurvrdic-ghatak-daruhaldi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/024.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    दा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुहल्दी विश्व में नेपाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूटान एवं श्रीलंका में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मीटर की ऊँचाई पर तथा इसके अतिरिक्त शीतोष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप एवं अमेरिका में पाई जाती है। भारत में शीतोष्णकटिबंधीय हिमालय में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मी. की ऊँचाई पर एवं नीलगिरी के पहाड़ी क्षेत्रों में पाई जाती है। दारुहल्दी का प्रयोग प्राचीनकाल से चिकित्सा के लिए किया जा रहा है। वैदिक साहित्य में खालित्य की चिकित्सा में हल्दी के साथ दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। बृहत्त्रयी में कर्णरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणशोधन आदि के लिए दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। चरक संहिता के अर्शघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डुघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखनीय गणों में तथा सुश्रुत संहिता के हल्दीदि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्तादि और लाक्षादि गणों में इसकी गणना की गई है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/haldi.jpg" alt="haldi"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी की तीन प्रजातियों </span>Berberis aristata DC., Berberis lycium Royle,<span lang="hi" xml:lang="hi"> का प्रयोग चिकित्सा के लिए किया जाता है। उनमें से मुख्यत: </span>Berberis aristata DC.<span lang="hi" xml:lang="hi"> (दारुहल्दी) का प्रयोग चिकित्सा के लिए किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यस्वरूप</span></strong></span>    </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी </span>Berberis aristata DC. Tree turmeric</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी का </span>2-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुवर्षायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काँटेदार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्णपाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झाड़ीदार क्षुप होता है। इसका काण्ड श्वेताभ अथवा पाण्डुर-पीताभ वर्ण का होता है। इसके तने की छाल पाण्डुर भूरे वर्ण की एवं कदाचित् गहरे खाँचयुक्त तथा खुरदरी होती है। काँटे छोटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष की ओर एकल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार पर </span>2-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> भागों में विभाजित होते हैं। इसके पत्र सरल</span>, 3.8-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. लम्बे एवं </span>1.5-3.3<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. व्यास के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्मवत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म शिरायुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण काँटों से युक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे वाले पृष्ठ पर हल्के हरे रंग के होते हैं। पुष्प बृहत् चमकीले पीत वर्ण के होते हैं। इसके फल </span>7-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिमी. लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगनी अथवा रक्त वर्ण के चमकीले होतेे हैं। इसकी मूल पीताभ-बादामीवर्णी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिकाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियुक्त तथा लम्बी होती है। एक वर्ष पुरानी मूल पीताभ-भूरे वर्ण की होती है। इसकी मूल को पानी में उबालने के बाद भी इसका पीलापन बना रहता है। इसका पुष्पकाल एवं फलकाल अगस्त से फरवरी तक होता है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>Berberis lycium Royle (Boxthorn Barberry)</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसका सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाहरित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काँटेदार </span>1.8-2.4<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा क्षुप होता है। इसका काण्ड पाण्डुर-पीताभ-अरोमश अथवा सूक्ष्म रोमश होता है। इसके तने की छाल खुरदरी एवं कदाचित् गहरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खातयुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत वर्ण की होती है। इसके पत्र लगभग वृंतहीन</span>, 3.8-6.2<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. लम्बे</span>, 0.8-1.2<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. चौड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भालाकार तथा दंतुर होते हैं। पत्रों का ऊपर वाला पृष्ठ चमकीले हरित वर्ण का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे वाला पृष्ठ पाण्डुर एवं चमकीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरल सिरायुक्त होता है। इसके फल काले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीले अथवा गहरे-नीलाभ वर्ण के सरस होते हैं। इसका पुष्पकाल मार्च से अप्रैल तथा फलकाल मई से जुलाई तक होता है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span style="color:rgb(22,145,121);"> Berberis asiatica Roxb. ex DC.</span></strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल शाखित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा काँटेदार क्षुप होता है। इसका काण्ड </span>1.2-3.5<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा होता है। इसके तने की छाल खुरदरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांचयुक्त एवं कदाचित् कागीय होती है। इसके पत्र </span>2.5-7.5<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. लम्बे एवं </span>1.3-3.8<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. चौड़े तथा अत्यधिक स्थूल-चर्मिल होते हैं। पत्रों का नीचे वाला पृष्ठ गहरे हरित वर्ण का तथा ऊपर वाला पृष्ठ चमकीला होता है। पुष्प कदाचित् छोटे </span>2.8<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिमी. व्यास के होते हैं। इसके फल </span>7-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिमी. लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवर्णी अथवा कृष्ण नील वर्णी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस होते हैं। इसका पुष्पकाल मार्च से अप्रैल तथा फलकाल मई से जून तक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्यरसांजन (रसौत): दारुहल्दी </span>(Berberis)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">aristata DC.) <span lang="hi" xml:lang="hi">के मूलभाग तथा उससे संलग्न काण्ड के निम्न भाग से रसक्रिया विधि द्वारा प्राप्त कृष्णाभ भूरे वर्ण का मृदु सार भाग जल तथा मद्य में आसानी से घुलने वाला होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षा ऋतु के अंत में मूल एवं निचले काण्ड भाग को सोलह गुना जल में चतुर्थांश अवशिष्ट क्वाथ बना कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ में समभाग बकरी या गाय का दूध मिला कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कम आँच में पकाते हुए गाढ़ा करके प्राप्त घन द्रव्य को रसांजन या रसौत कहते हैं। इसे धूप में सुखा कर संग्रह करते हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी रस तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफपित्तशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्य विशोधक तथा दोषपाचक  होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह व्रण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष तथा कफाभिष्यंद नाशक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका क्वाथ तीक्ष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमातिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का तथा श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यदोष तथा आढ्यवातशामक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह सूक्ष्म जीवाणुनाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तदाबरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्तववर्धक तथा पित्तस्रावक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके सरस फल विरेचक तथा स्कर्वी रोधी (्रठ्ठह्लद्ब-ह्यष्शह्म्ड्ढह्वह्लद्बष्) होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी जड़ की छाल त्वचा विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला तथा नेत्ररोग शामक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह अल्परक्तशर्कराकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर नाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्परक्तदाबकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथहर एवं केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र अवसादक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी छाल का सार परखनलीय एवं जैविकीय परीक्षण में अतिसाररोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका एल्कोहॉलिक एवं जलीय सार बकरियों में व्रणरोपण क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके फलों का अपरिष्कृत सार पेरॉसिटामॉल एवं कार्बन टेट्राक्लोराइड प्रेरित यकृत् विषाक्तता में यकृत् रक्षात्मक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका जलीय एल्कोहॉलिक सार सूक्ष्म जीवाणुरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके तने का मेथेनॉलिक सार एम.सी.एफ. </span>7<span lang="hi" xml:lang="hi"> स्तन कैंसर कोशिका रेखा के प्रति शक्तिशाली कोशिकाविषी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह डिम्बग्रन्थि- उच्छेदित चूहों में अस्थिसुषिरावरोधी प्रभाव प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>Berberis asiatica Roxb. ex DC.</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी काण्ड आमवातरोधी होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी मूल कैंसर रोधी होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका पञ्चांग आंत्रजन्य पूय शामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु तथा आमाशयरसवर्धक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी मूल अर्बुदरोधी (Antitumor) क्रियाशीलता प्रदर्शित करती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह नवोत्पादित गाँठ में गाँठवृद्धिरोधक (Antineoplastic) क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके शुष्क वायवीय भागों का मेथेनॉलिक सार यकृत् रक्षात्मक एवं अनॉक्सीकारक प्रभाव प्रदर्शित करता है। </span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>Berberis lycium Royle-</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह जीवाणुनाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशयरसवर्धक तथा गाँठरोधी होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें उपस्थित क्षाराभ बर्बेरिन जीवाणुरोधी एवं शोथरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शिता करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मूल ज्वरघ्न क्रियाशीलता प्रदर्शिता करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके मूल का मेथेनॉल सार चूहों में प्रभावी व्रणरोपण क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके मूल का ऐथेनॉल एवं जलीय अपरिष्कृत सार सूक्ष्मजीवाणुरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन (रसौत): कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त तथा उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफवातशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणरोपण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वण्र्य तथा व्रण्य होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह श्लेष्मरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष प्रभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रविकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास तथा मुखरोगनाशक होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>50<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम दारुहल्दी कल्क का </span>16<span lang="hi" xml:lang="hi"> गुना जल में अष्टमांश शेष क्वाथ बनाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद मिला कर नेत्रों का सिंचन करने से नेत्ररोगों का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी तथा पुण्डेरिया की त्वचा के क्वाथ को वस्त्र से अच्छी तरह छानकर आँखों में बूँद-बूँद कर डालने से नेत्र रोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन को नेत्रों में लगाने से नेत्ररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी जड़ की छाल से प्राप्त सत् को नेत्रों में लगाने से नेत्ररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु और रसौत से निर्मित अञ्जन का प्रयोग करने से सिराहर्ष नामक नेत्र रोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अर्जुन-</strong> रसौत तथा मधु से निर्मित अञ्जन का प्रयोग करने से अर्जुन रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अंजननामिका- </span></strong>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> भाग रसांजन तथा </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> भाग त्रिकटु को मिलाकर </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा की गोलियाँ बना कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल में घिसकर अंजन करने से खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाक आदि लक्षण युक्त अंजननामिका रोग का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रतौंधी-</strong> रसांजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमेली और नीम की पत्तियों को गोमय रस (गोबर का पानी) में पीसकर वर्ति (बाती) बनाकर जल में घिसकर अंजन करने से रतौंधी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अभिष्यंदादि रोग-</strong> समभाग हरीतकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैरिक तथा रसांजन का लेप बनाकर पलकों पर लेप करने से अभिष्यंद आदि नेत्ररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णस्राव</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रीदुग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> 1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूंद कान में डालने से करने से बहुत पुराने स्रावयुक्त पूतिकर्ण में भी लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span style="color:rgb(22,145,121);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)-</span></span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी की छाल के कल्क की वर्ति बना कर यथा विधि धूम्रपान करने से प्रतिश्याय का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिविषा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा तथा देवदारु के कल्क से विधिवत् सिद्ध तैल का (</span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूंद) नस्य लेने से प्रतिश्याय में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी क्वाथ से रसांजन बना कर मधु के साथ खाने तथा लेप के रूप में प्रयोग करने से मुख रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त विकार तथा नाड़ी व्रण का शमन होत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मुखपाक- चमेली पत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जवासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची तथा द्राक्षा इन औषधियों से निर्मित क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में शहद मिलाकर पीने से मुखपाक में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दाव्र्यादि क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में </span>6<span lang="hi" xml:lang="hi"> माशा मधु मिलाकर पान करने से समस्त उदर रोगों में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत् व प्लीहा रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला- </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम दार्वीघृत (</span>1-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर गोमूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी तथा कालीयक कल्क से सिद्ध </span>750<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम भैंस का घृत (घी) का सेवन करने से कामला में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात:काल दारुहल्दी स्वरस (</span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) या क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में मधु मिलाकर सेवन करने से पाण्डु तथा कामला रोग का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत् व प्लीहा वृद्धि- दारुहल्दी की मूल की छाल से निर्मित फाण्ट (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) को पीने से यकृत् तथा प्लीहा वृद्धि का उपशमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्रमेह-</strong> 10-30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली दारुहल्दी क्वाथ को मधु के साथ नियमित सेवन करने से प्रमेह रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पिष्टमेह</strong>- हल्दी और दारुहल्दी का क्वाथ बनाकर (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) मात्रा में पीने से पिष्टमेह में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मूत्रकृ च्छ्र- </strong>दारुहल्दी के चूर्ण को मधु के साथ सेवन करके अनुपान रूप में आँवले का रस पीने से पैत्तिक मूत्रकृ च्छ्र में शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजननसंस्थान रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वृद्धि</strong>- दारुहल्दी के कल्क (</span>2-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) को गोमूत्र के साथ सेवन करने से कफज वृद्धि रोग का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>उपदंश-</strong> रसौत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरीष त्वचा तथा हरीतकी के सूक्ष्म चूर्ण (</span>1-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) में मधु मिलाकर उपदंश जनित व्रण पर लेप लगाने से व्रण का शीघ्र रोपण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>असृग्दर-</strong> दाव्र्यादि क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में मधु मिलाकर अथवा रसांजन एवं चौलाई की जड़ के कल्क में मधु मिला कर चावल के धोवन के साथ पीने से सर्वदोषोत्पन्न असृग्दर का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्रदर रोग-</strong> दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भल्लातक तथा काला तिल से निर्मित क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में मधु मिलाकर पीने से प्रदर रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत एवं चौलाई की जड़ से निर्मित कल्क में मधु मिलाकर चावल के धोवन के साथ पीने से सभी दोषों से उत्पन्न प्रदर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर रोग तथा सभी उदर रोग-</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भल्लातक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्वमज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासा पत्र और चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन द्रव्यों से निर्मित क्वाथ में </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर पीने से गर्भाशयिक अन्त:शोथ जन्य प्रदर तथा सभी उदररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पूयमेह-</strong>  दारुहल्दी के तने की छाल के क्वाथ में हल्दी मिलाकर लगाने से पूयमेह में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रक्तप्रदर-</strong> रसौत को बकरी के दूध के साथ सेवन करने से रक्तप्रदर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रक्तार्श-</strong> रसौत को रातभर पानी में भिगोकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर घनीभूत करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें चतुर्थांश छाया में सुखाए हुए नीम के पत्तों का सूक्ष्म चूर्ण मिलाकर </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा. की गोलियां बना कर सेवन करने से अर्श में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दारुहल्दी की छाल के कल्क से सिद्ध तैल को लगाने से व्रण का शोधन तथा रोपण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी के कल्क (</span>2-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) को गोमूत्र के अनुपान के साथ सेवन करने से कुष्ठ में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी के क्वाथ से निर्मित रसाञ्जन तथा इससे सिद्ध तेल तथा घृत का लेप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वर्तन तथा अवचूर्णन की तरह प्रयोग करने से कुष्ठ में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खैर तथा नीम की छाल के क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली.) को नियमित रूप से पीने से सभी प्रकार के कुष्ठ में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत से सिद्ध तेल तथा घृत का प्रयोग स्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रघर्षण तथा अवचूर्णन आदि के लिए करने से कुष्ठ का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>10-12<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम रसौत को </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> मास तक </span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. गोमूत्र में घोल कर पीने से तथा शरीर पर लेप करने से कुष्ठ में शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>नाड़ीव्रण-</strong> रसौत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पत्ते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निशोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजोवती और दन्ती से निर्मित कल्क का लेप करने से नाडीव्रण का शोधन होकर शीघ्र रोपण होता हैै।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रोमसंजननार्थ-</strong> हाथी दाँत की भस्म तथा शुद्ध रसांजन का लेप करने से रोमसंजनन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>विसर्प- </strong>दारुहल्दी की छाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायविडंग तथा कम्पिल्लक के क्वाथ तथा कल्क से सिद्ध तेल का प्रयोग दाह एवं दाह युक्त विसर्पजन्य के रोपण के लिए हितकर होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>सिध्म-</strong> दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलीबीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरताल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदारु तथा पान के पत्ते को समभाग लेकर चौथाई भाग शंखचूर्ण मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल में पीसकर लेप करने से सिध्म रोग का शमन होने लगता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>व्रण-</strong> दारुहल्दी की मूल छाल को पीसकर लगाने से व्रण का रोपण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शोथ (सूजन)-</strong> दारुहल्दी की मूल कल्क में अ</span>$<span lang="hi" xml:lang="hi">फीम तथा सैंधव लवण मिलाकर लेप करने से शोथ का शमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मोटापा-</strong> मोटापे में रसांजन का प्रयोग करना श्रेष्ठ है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अरणी की छाल के क्वाथ के साथ </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम रसांजन को दीर्घकाल तक सेवन करने से मोटापे का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाण्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली.) का सेवन करने से विषम ज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. कूष्माण्ड फ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगृहीत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहोपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>ग्रहबाधा (अहिपूतना)-</strong> पित्त तथा कफ दोष नाशक द्रव्यों से सिद्ध </span>15-25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. जल में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मधु तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम शुद्ध रसौत मिलाकर धात्री को पिलाने से तथा लेप बना कर शिशु के गुदा प्रदेश एवं व्रण पर लेप करने से शीघ्र रोग का निवारण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु को गुदपाक हो तो रसौत को जल या दूध में पीसकर गुदा में लेप करने से शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी एवं दारुहल्दी का विविध प्रयोग सर्पविष में श्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी आदि द्रव्यों से निर्मित गौराद्य घृत का प्रयोग लूताविष तथा अन्य कीटविष जन्य व्रणों की चिकित्सा में किया जाता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्तता</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जलीय सुरा सत् </span>(50%) (Aq.alcoholic (50%) extract) dh 200 mg/kg<span lang="hi" xml:lang="hi"> की </span>200 mg/kg<span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर भार मात्रा का अन्त: प्रयोग चूहों में मारक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बेरिन सल्फेट </span>(Berberinsulphate)<span lang="hi" xml:lang="hi"> की </span>24.3 mg/kg<span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर भार मात्रा का अन्त: प्रयोग चूहों में मारक होता है।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2174/netra--prajanan-sansthan-v-tvacha-rog-nivarak-ayurvrdic-ghatak-daruhaldi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2174/netra--prajanan-sansthan-v-tvacha-rog-nivarak-ayurvrdic-ghatak-daruhaldi</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:53:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/024.jpg"                         length="380416"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि में 'कृषक समृद्धि योजना’ का शुभारंभ</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">राकेश कुमार</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य केन्द्रीय प्रभारी</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योग समिति</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;line-height:normal;"><strong><span> </span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2175/patanjali-me-krishak-samridhi-yojana-ka-shubharambh"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/krishi.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंजलि योगपीठ में कृषक समृद्धि कार्यक्रम का आयोजन किया गया। कार्यक्रम के उद्घाटन अवसर पर मुख्य अतिथि के रूप में भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद् के डायरेक्टर जनरल डॉ. त्रिलोचन महापात्र जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद् के पूर्व डिप्टी डायरेक्टर जनरल डॉ. पी.एल. गौतम जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय कृषि कौशल विकास परिषद् के उपाधीक्षक डॉ. कर्नल गुप्ता जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय कौशल विकास निगम के श्री महेन्द्र पायल जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय कृषि कौशल विकास परिषद् के सी.ई.ओ. श्री सत्येन्द्र आर्य जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पी.बी.आर.आई. के डॉ. रविन्द्र बाबू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री पवन कुमार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. ए.के. मेहता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. आर.के. आनन्द तथा अन्य वरिष्ठ अधिकारियों सहित देश के लगभग </span>600<span lang="hi" xml:lang="hi"> जिलों से </span>5000<span lang="hi" xml:lang="hi"> से अधिक किसानों ने भाग लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी महाराज ने भाभा एटामिक रिसर्च इंस्टीट्यूट तथा पी.बी.आर.आई. के सहयोग से विकसित </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सीता मृदा किट</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को लांच करते हुए कहा कि जब तक किसान को यह पता नहीं होगा कि उसके खेत में किस तत्व की कमी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब तक वह अनावश्यक या आवश्यकता से अधिक खाद इत्यादि का प्रयोग करता रहेगा। मृदा परीक्षण किट का उद्देश्य है कि किसान को पता चले कि उसके खेत में किस तत्व की आवश्यता है। खाद इत्यादि आवश्यकतानुसार प्रयोग करने से किसान की लागत कम होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ ही भूमि की उर्वरा शक्ति भी बनी रहेगी। इसके लिए सीता मृदा परीक्षण किट सर्वोत्तम है। इसकी कीमत बाजार में उपलब्ध अन्य मृदा परीक्षण किट्स की तुलना में काफी कम है। यह प्रयोग करने में बहुत आसान है तथा सामान्य किसान भी स्वयं इससे जाँच कर सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने कहा कि आज पूरी दुनिया के अलग-अलग देशों में 10-20 प्रतिशत लोग कुदरती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमुक्त और जैविक कृषि उत्पादों को दोगुने या कहीं-कहीं तो चार गुना दाम में भी खरीद रहे हैं। रासायनिक तरीके से उगाए गए कृषि उत्पादों से होने वाली खतरनाक बीमारियों के प्रति लोग अब जागरूक हो रहे हैं। आने वाले 10-20 वर्षों में भारत में भी लोग तेजी से कुदरती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमुक्त व जैविक खेती की तरफ लौटेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी तैयारी हमें अभी से करनी होगी। हमें जैविक कृषि आधारित बाजार विकसित करने के साथ-साथ किसानों को भी प्रशिक्षित करना होगा। उन्होंने बताया कि पतंजलि ने सैकड़ों शाक-सब्जियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों तथा अन्य कृषि उत्पादों पर वैज्ञानिक अनुसंधान कर उनका डाक्यूमेंटेशन किया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम पूज्य स्वामी जी महाराज स्वयं किसान पुत्र हैं और अपने हाथों से कृषि व गौ-पालन किया है। वे किसानों की प्रत्येक समस्या से परिचित हैं। केवल बुद्धिजीवी या राजनेता किसान का भला नहीं कर सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान का भला केवल किसान का बेटा ही कर सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद को विश्वपटल पर स्थापित करने वाले आयुर्वेद शिरोमणि श्रद्धेय आचार्य जी ने जड़ी बूटियों की खेती से किसानों को स्वावलंबी बनाने के बाद अब कृषि को विषमुक्त करने के लिए बड़ा संकल्प लिया है। देश के सबसे बड़े किसान स्वावलंबन योजना के उद्घाटन के अवसर पर उन्होंने कहा कि श्रद्धेय स्वामी जी के नेतृत्व में पतंजलि योगपीठ ने हमेशा नए कीर्तिमान स्थापित किये हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ने कभी किसी का अंधा अनुकरण नहीं किया अपितु हमेशा देश और दुनिया के लोगों के लिए अनुकरणीय कार्य करके एक उदाहरण प्रस्तुत किया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज का यह कार्यक्रम भी उसी तरह से एक उदाहरण बनेगा। पतंजलि कृषक समृद्धि कार्यक्रम न केवल सफलता की ऊँचाइयों को प्राप्त करेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु देश और दुनिया के लिये भी एक उदाहरण बन कर दिखायेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह हमें पूरा विश्वास है। आज प्रत्येक राज्य के किसान भाईयों के रूप में पूरा भारत पतंजलि में उपस्थित है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर मुख्य अतिथि डॉ. त्रिलोचन महापात्र ने कहा कि  1950-60 के दशक में 30-35 करोड़ जनता को खिलाने के लिए भी पर्याप्त खाद्यान्न नहीं था लेकिन अब </span>2017-18<span lang="hi" xml:lang="hi"> की तुलना करें तो </span>1950-51<span lang="hi" xml:lang="hi"> की तुलना में हमारा खाद्यान्न उत्पादन </span>5.5<span lang="hi" xml:lang="hi"> गुना बड़ा है। किसानों के परिश्रम के फलस्वरूप आज हम खाद्यान्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दलहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुग्ध उत्पादन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु पालन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्स्य पालन में आत्मनिर्भर हुए हैं। किन्तु अभी भी बढ़ती जनसंख्या हमारे समक्ष एक बड़ी समस्या है। जहाँ एक ओर कृषि भूमि कम हो रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी की उपलब्धता व भूमि की उर्वरा क्षमता घटती जा रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे में इतनी जनसंख्या के लिए खाद्यान्न की आपूर्ति बड़ी चुनौती है। वर्तमान परिपेक्ष्य में परम्परागत कृषि में नवीन तकनीक के समन्वय पर विचार करना अत्यावश्यक है।  जैविक कृषि को उन्नत बनाने के लिए पतंजलि के माध्यम से जो कार्य किया जा रहा है वह निश्चित ही सराहनीय है। स्वामी जी महाराज ने देश को योग से स्वास्थ्य प्रदान किया है। पतंजलि के द्वारा श्रद्धेय आचार्य जी के पुरुषार्थ से योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद व जैविक कृषि का प्रचार-प्रसार हुआ है तथा सामाजिक व राष्ट्रीय जीवन में क्रान्ति की नई शुरुआत हुई है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. पी.एल. गौतम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद् के पूर्व डिप्टी डायरेक्टर जनरल ने किसानों का आभार व्यक्त करते हुए कहा कि हम सौभाग्यशाली हैं कि हमारे किसान भाई </span>135<span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ देशवासियों के लिए अन्न उत्पादित कर रहे हैं। रासायनिक खादों व दवाओं से उत्पादन वृद्धि टिकाऊ नहीं है जबकि परम्परागत जैविक कृषि टिकाऊ व दुष्प्रभाव रहित है और पतंजलि के द्वारा किसानों का यह बड़ा कार्य निश्चित ही सफल होगा। पतंजलि ने राष्ट्रहित में बहुत बड़ा बीड़ा उठाया है। डॉ. कर्नल गुप्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधीक्षक भारतीय कृषि कौशल विकास परिषद् के बताया कि पतंजलि के माध्यम से </span>80<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार किसानों को जैविक कृषि के लिए प्रशिक्षित करने की वृहद् योजना है। श्री सत्येन्द्र आर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीईओ भारतीय कृषि कौशल विकास परिषद् ने कहा कि पतंजलि ने भारतीय संस्कृति के रक्षण का बड़ा कार्य किया है। सभी किसानों में कौशल है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन उसे प्रमाणित नहीं किया गया था। प्रमाणिकरण के पश्चात् किसानों को विभिन्न योजनाओं का लाभ मिल सकेगा। पतंजलि में इस शिविर के माध्यम से </span>120<span lang="hi" xml:lang="hi"> घण्टे का प्रशिक्षण प्रदान किया जाएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस योजना से जुडऩे के लिए देश के किसान भाई स्थानीय पतंजलि किसान सेवा समिति से जुड़ सकतें हैं। इस योजना के अंतर्गत स्थानीय स्टाल पर नि:शुल्क जैविक खेती का प्रशिक्षण दिया जाएगा। प्रशिक्षण के विषय में अधिक जानकारी के लिए हमारे निम्र कृषि समन्वयकों से सम्पर्क करें-</span></h5>
<h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">देश के विभिन्न राज्यों में पतंजलि के राज्य समन्वयकों की सूचि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/krishi.jpg" alt="krishi"></img></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2175/patanjali-me-krishak-samridhi-yojana-ka-shubharambh</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2175/patanjali-me-krishak-samridhi-yojana-ka-shubharambh</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:51:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/krishi.jpg"                         length="309246"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शुद्धिकरण की प्रक्रिया है 'यज्ञ’</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रद्धेय गुरुदेव आचार्य प्रद्युम्न जी महाराज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2176/shuddhikaran-ki-prakriya-hai-yagya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/423.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:left;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदवाणी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि- परमेष्ठी प्रजापति। देवता- सविता। छन्द- भुरिग्जगती।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वसो: पवित्रमसि शतधारं वसो: पवित्रमसि सहस्रधारम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">देवस्त्वा सविता पुनातु वसो: पवित्रेण शतधारेण सुप्वा कामधुक्ष:।।</span>1.3<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    सुरूप यज्ञ की विशेषताएँ बताने के लिए यह मन्त्र है। मन्त्र का प्रथम वाक्य है- </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसो: पवित्रमसि शतधारम्</span>’</strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>।</strong></span> यहाँ </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसो:</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">यह षष्ठ्यन्त पद प्रथमा में तथा </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">असि</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियापद </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अस्ति</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप में बदल जाएगा। यद्यपि उद्देश्य विधेय में समान लिङ्ग-वचन होते हैं तो भी </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ सामान्य में नपुंसकलिङ्ग समझना चाहिए- जैसे व्याकरण में </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">परार्थाभिधानं वृत्ति:</span>’</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग में हुआ है या छान्दस प्रयोग भी कह सकते हैं। अत: अर्थ हुआ- जो यह वसुरूप यज्ञ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह बहुविध असंख्य संसार का धारण करने वाला है और पवित्र (शुद्धि) करने वाला कर्म है। पवित्र शब्द को गत मन्त्र की भाँति करणकारक में निष्पन्न </span>'<span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पूयतेऽनेनेति पवित्रम् शुद्धिकारकं कर्म</span>’</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा समझना चाहिए अर्थात् यज्ञ शुद्धि करण की ही एक प्रक्रिया का नाम है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा वाक्य है- </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसो: पवित्रमसि सहस्रधारम्</span>’</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् पूर्ववाक्य की भाँति ही इसका भी अर्थ होगा- यह यज्ञ अनेक प्रकार से ब्रह्माण्ड को धारण करने वाला शुद्धि का निमित्त बनकर अत्यन्त सुखप्रद है। जितना भी पृथिवी-जल-अग्नि-वायु-आकाश आदि पञ्चभूतों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष-ओषधि-वनस्पति आदि भूमिज पदार्थों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गौ-अश्व-हस्ती आदि ग्राम्य तथा मृग आदि आरण्य पशु व मनुष्य जगत् का परस्पर सह-अस्तित्व </span>(Co-existence)<span lang="hi" xml:lang="hi"> पूर्वक जो एक क्रमविशेष दिखाई देता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह सम्पूर्ण विस्तार यज्ञ का ही रूप है। सम्पूर्ण सृष्टि में परस्पर उपकार्य-उपकारक भाव का होना ही यज्ञ है। मनुष्येतर सृष्टि के अन्य घटक तो विधाता के नियम में बंधे हुए यज्ञ का भंग नहीं करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु मनुष्य के पास मनरूपी साधन के विकसित होने से और साथ में मनोवाञ्छित ढंग से उसका प्रयोग करने में पूर्ण स्वाधीन होने से यह मनुष्य अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना व आसक्ति आदि कारणों से उस सुखप्रद यज्ञ का भंग कर देता है और परिणाम में अनन्त दु:खों को झेलता रहता है और अपने ही हाथों अपना विनाश करता हुआ अपने मन-बुद्धि व इन्द्रियों को अशुद्धि का और उसके परिणामस्वरूप दु:ख का अड्डा बना लेता है। अत: वेद-शिक्षा की आवश्यकता होती है कि व्यक्ति कर्तव्य-अकर्तव्य का ज्ञान प्राप्त करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि में चल रहे स्वाभाविक छन्द (</span>Rythm)<span lang="hi" xml:lang="hi"> का भंग न करे। स्वयं सुख में जीए तथा अन्यों की भी सुख में जीने के लिए सहायता करे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र का अग्रिम वाक्य है- </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">देवस्त्वा सविता पुनातु</span>’</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">त्वा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द व्यत्यय से </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">तम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ को दे रहा है। अत: अर्थ होगा- वसु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी आदि तैंतीस देवों की उत्पत्ति करने वाला सविता देव उस वसुरूप यज्ञ को पवित्र करे। उसमें अशुद्धि व विकार न आने दे। वह सविता देव मनुष्यों को ऐसी बुद्धि प्रदान करे कि वे इस सह-अस्तित्व रूप सृष्टियज्ञ अथवा व्यवहार यज्ञ का भंग न करे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र के चतुर्थ वाक्य में कहा- </span><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसो: पवित्रेण शतधारेण सुप्वा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ववत् </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसो:</span></span></strong>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का अर्थ हो गया </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसु</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">। इससे पूर्व वाले वाक्य से </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पुनातु</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया को प्रकृत वाक्य से भी सम्बद्ध कर लेना चाहिए। यहाँ </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्वा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द जो कि तृतीया एक-वचनान्त है उसका अर्थ होगा- अच्छी प्रकार जो पवित्र करने वाला है या पवित्रता का हेतु है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस (यज्ञ) के द्वारा। इस प्रकार </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">हे जगदीश्वर!</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">पद का ऊपर से अध्याहार करते हुए सम्पूर्ण वाक्य का यह अर्थ हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हे जगदीश्वर! आप हम लोगों द्वारा सेवित जो यह वसु रूप यज्ञ है उस शुद्धि के निमित्त वेद के विज्ञान रूप कर्म से (=पवित्रेण) तथा बहुत विद्याओं को धारण करने वाले वेद द्वारा (=शतधारेण) और अच्छी प्रकार पवित्र करने वाले यज्ञ से (=सुप्वा) हमें (</span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मान्</span>’  <span lang="hi" xml:lang="hi">यह अध्याहृत है) पवित्र कीजिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र का अन्तिम वाक्य है- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">काम् अधुक्ष:</span>’ '<span lang="hi" xml:lang="hi">काम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इस पद में एकशेष निर्देश है और छान्दस एक वचन है। जिज्ञासो या विद्वन् का अध्याहार तथा वीप्सा में द्विर्वचन मानने पर अर्थ हुआ- हे विद्वन् या जिज्ञासो! तुमने किस-किस गाय का दोहन किया है। जैसा कि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">गो</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द का अर्थ वेदवाणी भी होता है अत: </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">काम् अधुक्ष:</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का निष्कृष्टार्थ होगा- किस-किस वेदवाणी का तुमने दोहन किया है। वेदत्रयी में से किस-किस को अपने मन में प्रपूरण करना अर्थात् जानना चाहते हो</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना विभक्तियों का व्यत्यय (परिवर्तन) किए भी मन्त्रार्थ को संगत किया जा सकता है- हे जिज्ञासु या हे विद्वन् पुरुष! तुम यज्ञ की पवित्रता के साधक हो और सैकड़ों प्रकार से उसे धारण करने का सामथ्र्य रखते हो। यहाँ पवित्रम् और शतधारम् पद सम्बोध्यमान विद्वत्पुरुष के साथ समानाधिकरण हैं। सामान्य अर्थ को लेकर नपुंसकलिङ्ग का प्रयोग समझना चाहिए। इसी बात को जोर देने </span>(Emphasis)<span lang="hi" xml:lang="hi"> के लिए दुबारा कह दिया- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वसो: पवित्रमसि सहस्रधारम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">। तुम यज्ञ की पवित्रता (शुद्धि) को बनाए रखने में पूर्णत: सक्षम हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम में अपार सामथ्र्य है (सहस्रधारम्) अर्थात् जीव में </span>Potential<span lang="hi" xml:lang="hi"> तो है किन्तु </span>Competent<span lang="hi" xml:lang="hi"> होने के लिए आलस्य छोड़कर पुरुषार्थ करना पड़ता है। वसु रूप यज्ञ सह-अस्तित्व ही जिसका स्वरूप है उसको समझना और तदनुकूल जीना ही पवित्रता व अनन्त सुख साधन है। श्रीमद्भगवद् गीता में कहा है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धन:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्ग:  समाचर।। (गीता- </span>3.9)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ के निमित्त किए जाने वाले कर्मों से अतिरिक्त दूसरे कर्मों में लगा हुआ ही यह मनुष्यसमुदाय कर्मों से बंधता है। इसलिए हे अर्जुन! तू आसक्ति से रहित होकर उस यज्ञ के लिए ही भलीभाँति कर्म कर।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सहयज्ञा: प्रजा: सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापति:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्।। (गीता- </span>3.10)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति ब्रह्मा ने कल्प के आदि में यज्ञसहित प्रजाओं को रचकर उनसे कहा कि तुम लोग इस यज्ञ के द्वारा वृद्धि को प्राप्त होओ और यह यज्ञ तुम लोगों को इच्छित भोग प्रदान करने वाला हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि रचना के प्रारम्भ में यज्ञ (परमार्थ पारस्परिक सहयोग) की भावना के सहित प्रजाओं की उत्पत्ति कर प्रजापति (ब्रह्मा) ने अपनी प्रजाओं से कहा- इस यज्ञ द्वारा तुम्हारी वृद्धि हो</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">यह यज्ञ ही तुम्हारी शुभ कामनाओं की पूर्ति करने वाला हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु व:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परं भावयन्त: श्रेय: परमवाप्स्यथ।। (गीता- </span>3.11)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम इस यज्ञ से देवताओं को तृप्त करो और वे देवता तुम्हें तृप्त करते रहें। इस प्रकार एक दूसरे को पुष्ट-सन्तुष्ट करते हुए परम कल्याण को प्राप्त होओ। (देवता कितने हैं- देखिए बृहदारण्यकोपनिषद् (अ.</span>3, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रा.</span>9, <span lang="hi" xml:lang="hi">क.</span>1) <span lang="hi" xml:lang="hi">में याज्ञवल्क्य-शाकल्य संवाद)</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविता:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव स:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">यज्ञशिष्टाशिन: सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषै:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्।। (गीता- </span>3.12-13)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि यज्ञ से तृप्त होकर देवता तुम्हारे इच्छित सब भोग तुम्हें प्रदान करेंगे। उन देवों द्वारा दिए हुए भोगों को उन्हें वापिस न देकर अर्थात् उनका ऋण न चुका कर जो स्वयं भोग करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह सचमुच चोर है। जो यज्ञशेषभोजी (यज्ञशेष को खाने वाले) होते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे सब पापों के द्वारा छोड़ दिए जाते हैं अर्थात् सब पाप यज्ञशेषभोजियों को छोड़ देते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर जो यज्ञ न करके केवल अपने लिए ही अन्न पकाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे पापी लोग पाप का भक्षण करते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भव:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">यज्ञाद्भवति  पर्जन्यो  यज्ञ: कर्मसमुद्भव:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि  ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म  नित्यं  यज्ञे प्रतिष्ठितम्।। (गीता- </span>3.14-15)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिमात्र की उत्पत्ति एवं वृद्धि अन्न से होती है और अन्न पर्जन्य (वर्षा) से उत्पन्न होता है। पर्जन्य का उद्भव यज्ञ से होता है और यज्ञ की उत्पत्ति कर्म से होती है। मनुस्मृति में कहा गया है कि अग्नि में दी हुई आहुति सीधी सूर्य को प्राप्त होती है और सूर्य पर्जन्य को उत्पन्न कर वृष्टि करता है। कर्म को ब्रह्म=वेद से और ब्रह्म अर्थात् वेद को अक्षर (नष्ट न होने वाले परमतत्त्व) परमेश्वर से उत्पन्न हुआ जान। इस कारण सर्वगत ब्रह्म ही यज्ञ में सदा प्रतिष्ठित रहता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">एवं  प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह य:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति।। (गीता- </span>3.16)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे पार्थ! जो इस जगत् (सृष्टि) के धारणार्थ यज्ञचक्र (कर्मचक्र) को आगे नहीं बढ़ाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह मानो पाप को चाह रहा है अर्थात् उसका जीवन पापरूप है। उस विषयलोलुप (जो देवताओं को न देकर स्वयं ही उपभोग करने में लगा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे स्वार्थपरायण व्यक्ति) का जीवन व्यर्थ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी पर भारस्वरूप है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा वाक्य है- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">देवस्त्वा सविता पुनातु वसो: पवित्रेण शतधारेण सुप्वा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुरूप यज्ञ की पवित्रता की साधक जो अनन्त सामथ्र्य तुम्हारे पास है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी को पवित्रता का साधन बनाकर (=सुप्वा) अग्नि-पृथिवी आदि समस्त अस्तित्व को प्रकट करने वाला सविता देव तुम्हें और भी पवित्र करता रहे। पवित्रता का यह क्रम निरन्तर जारी रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत बढ़ता रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र के अन्तिम वाक्य में प्रश्न है- भला! यह तो बताओ कि तुमने किन-किन गायों का दोहन किया है। अर्थात् वेदवाणी रूपी तीन गौओं में से किस-किस को अपने मन में भरने का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने का प्रयास किया है या कर रहे हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ प्रथम-द्वितीय-तृतीय मन्त्रों के अध्ययन से एक बात स्पष्ट हो रही है कि श्रेष्ठतम कर्म का नाम यज्ञ है। दो प्रकार की सृष्टि हमारे सामने है- ईश्वरसृष्टि व जीवसृष्टि। ईश्वरसृष्टि के सभी कर्म निर्विवाद रूप से यज्ञरूप हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु जीवसृष्टि के कर्मों को यज्ञरूप बनाने के लिए सतत पुरुषार्थ करना होता है।  इसी के लिए शास्त्र रचे गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश परम्परा शुरू हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तप अस्तित्व में आया। यदि ईश्वरीय सृष्टि के छन्दोगान में जीव अपना सुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लय भंग कर देता है तो यह जीवसृष्टि बहुत ही दु:खप्रद हो जाती है। हर क्षण ईश्वर की तरह ही जीव को भी अपना यज्ञ करना होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु जहाँ प्रमाद हो जाता है वहीं अशुद्धि या दुर्गन्ध आने लगती है। शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय या वैश्व स्तर पर जहाँ भी स्वार्थ बढ़कर दूसरे की उपेक्षा करने लगता है तो यज्ञसूत्र टूट जाता है। </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इस शब्द से स्वार्थ का विरोधी भाव परार्थ लिया जाता है। इसमें त्याग की प्रधानता रहती है। भोगी व्यक्ति त्याग नहीं कर सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए जहाँ यज्ञ है वहाँ संयम का भाव या इन्द्रियों पर विजय का भाव स्वत: ही मध्य में आ जाता है। संयम व जितेन्द्रियता से शारीर व मानस मलों का प्रक्षालन शुरू हो जाता है। इसी प्रकार परिवार में बड़ों का आदर-सत्कार-पूजा में भी पितृयज्ञ के रूप में श्रम-शक्ति आदि का अंशदान करना होता है। समाज में भी निर्बलों के सहयोग के रूप में भूतयज्ञ या नृयज्ञ करना होता है। सृष्टि संस्था को व्यवस्थित रखने के लिए अर्थात् पञ्च महाभूतों की पवित्रता के लिए देवयज्ञ और आत्मशुद्धि के लिए ब्रह्मयज्ञ करना होता है। इस प्रकार विचार करने से यज्ञ एक शुद्धिकरण की प्रक्रिया दृष्टिगोचर होती है। मन्त्र में कहा गया कि यज्ञ पवित्रता करने वाला है। यज्ञ किसे पवित्र करता है इस जिज्ञासा में कहना होगा- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">यह एक व्यापक शब्द है- श्रीमद्भगवद्गीता में श्लोक </span>24-33<span lang="hi" xml:lang="hi"> तक अध्याय </span>4<span lang="hi" xml:lang="hi"> में भगवान् गुरु ने </span>12<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रकार के यज्ञ गिनाए हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्र्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना।। (गीता- </span>4.24)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म ही जिसका सर्वस्व है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पण करने का साधन स्रुवा आदि भी ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हवि भी ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यजमान भी ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि भी ब्रह्म और आहुति देना रूप क्रिया भी ब्रह्म है। इस प्रकार ब्रह्माग्नि में मानो ब्रह्म ने ही हवन किया। उस ब्रह्मकर्म में स्थित रहने वाले योगी द्वारा प्राप्त किया जाने वाला (फल) भी ब्रह्म ही है। जिसने अहं को ब्रह्म में लीन कर दिया मानो वह स्वयं ब्रह्म हो गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">दैवमेवापरे यज्ञं योगिन: पर्युपासते।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति।। (गीता- </span>4.25)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ योगी अन्य देवता आदि को उद्देश्य बनाकर दैव यज्ञ की उपासना किया करते हैं और कुछ ब्रह्माग्नि में यज्ञ के द्वारा यज्ञ को हवन करते हैं। परब्रह्म परमात्मा में ज्ञान द्वारा एकीभाव से स्थित होना ही ब्रह्मरूप अग्नि में यज्ञ के द्वारा यज्ञ को हवन करना है। भाव यह है कि परमात्मा में आत्मा को समर्पित करना व आत्मरूप यज्ञ से परमात्मरूप का यजन करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति।। (गीता- </span>4.26)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई श्रोत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र आदि इन्द्रियों का संयमरूप अग्नि में हवन करते हैं और कुछ लोग इन्द्रिय रूप अग्नि में शब्दादि विषयों का हवन करते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतय: संशितव्रता:।। (गीता- </span>4.27-28)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ लोग इन्द्रियों तथा प्राणों के सब कर्मों को ज्ञान से प्रज्वलित आत्मसंयमरूपी योग की अग्नि में हवन करते हैं। इस प्रकार तीक्ष्ण व्रत का आचरण करने वाले अन्य जो यति अर्थात् संयमी पुरुष हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे द्रव्ययज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तपरूप यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगरूप यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायरूप यज्ञ और ज्ञानरूप यज्ञ किया करते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणा:।। (गीता- </span>4.29)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे कुछ प्राणायाम-परायण साधक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण-अपान की गति रोककर प्राण की अपान में और अपान की प्राण में आहुति दिया करते हैं। शरीर से बाहर जाने वाली वायु को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा शरीर के भीतर प्रवेश करने वाली वायु को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते हैं। गीता के अनुसार प्राणायाम भी एक यज्ञ ही है। उपर्युक्त श्लोक के अनुसार जिस वायु का निरोध करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका अन्य वायु में होम होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अपरे नियताहारा: प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषा:।। (गीता- </span>4.30)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य कई नियताहार अर्थात् आहार-विषयक संयम रखने वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय पर हित-मित भोजन करने वाले साधक अपान में प्राण की आहुति देते हैं अर्थात् पूरक प्राणायाम (आभ्यन्तरवृत्ति) करते हैं तथा प्राण में अपान की आहुति देते हैं अर्थात् रेचक प्राणायाम (बाह्यवृत्ति) करते हैं। कुछ साधक बिना रेचन व पूरण के यथावस्थित प्राणापान की गति रोककर प्राणों की प्राणों में आहुति देते हैं अर्थात् स्तम्भवृत्ति प्राणायाम करते हैं। ये सब (जिनका वर्णन ऊपर किया गया है) यज्ञ के रहस्य के ज्ञाता (जानने वाले) हैं और उक्त यज्ञों द्वारा अपने सब पापों को क्षीण कर देते हैं। यहाँ प्राणायाम की साधना करने वालों के लिए </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">नियताहारा:</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषण दिया गया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह विशेष रूप से ध्यान देने योग्य है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि आहार-संयम के बिना प्राणायाम सिद्ध नहीं हो सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्य: कुरुसत्तम।। (गीता- </span>4.31)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो व्यक्ति यज्ञशेष रूपी अमृत का भोजन करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे सनातन ब्रह्म को प्राप्त कर लेते हैं। ईश्वरार्पण बुद्धि से यज्ञ (उद्योग या प्रयत्न) न करने वाले के लिए जब यह लोक ही नहीं है अर्थात् इस लोक में ही सफलता नहीं मिलती तो परलोक की तो बात ही क्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग उन्हें कहाँ से मिलेगा</span>?</h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे।। (गीता- </span>4.32)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस प्रकार बहुविध (अनेक प्रकार के) यज्ञ इस ब्रह्म के मुख में (वेदवाणी में) निरन्तर विद्यमान हैं। उन सबको कर्म के द्वारा ही सम्पन्न हुआ जान। ऐसा जानकर तू मुक्त हो जाएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञ: परन्तप।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते।। (गीता- </span>4.33)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे परन्तप (अर्जुन)! द्रव्यमय यज्ञ की अपेक्षा ज्ञानमय यज्ञ श्रेष्ठ है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि हे पार्थ! समस्त कर्मों का पर्यवसान (परिसमापन) ज्ञान में ही होता है। योगी के सब कर्म ज्ञानोपलब्धि के लिए होते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी दयानन्द ने भी कहा है कि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम कर्म तो परमेश्वर का अनुभव करने के लिए होते हैं</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">। (ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका वेदविषय प्रकरण)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह सारा प्रसङ्ग हमने इस सन्दर्भ में प्रस्तुत किया है कि यज्ञ शुद्धि का साधन है। कौन से यज्ञविशेष से कौन-कौन-सी शुद्धि विशेष होती है यह भी स्पष्ट है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>यज्ञ चिकित्सा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2176/shuddhikaran-ki-prakriya-hai-yagya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2176/shuddhikaran-ki-prakriya-hai-yagya</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:48:30 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/423.jpg"                         length="185629"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वाभाविक राष्ट्र भारत का गौरवशाली इतिहास</title>
                                    <description><![CDATA[<p><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रो. कु सुमलता केडिया</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2177/swabhavik-rashtra-bharat-ka-gauravshali-itihas"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/454.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">    भारतवर्ष में स्वाधीनता के बाद इतिहास कुछ इस प्रकार पढ़ाया जाता रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे कि उस पढ़ाए जा रहे इतिहास को पढ़कर भारतीयों के मन में कुण्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा और ग्लानि पैदा हो। अगर यह तथाकथित इतिहास सत्य पर आधारित होता तब कुण्ठा और ग्लानि में भी कोई आपत्ति न होती परंतु अभिलेखीय साक्ष्य बताते हैं कि ग्लानि पैदा करने वाला जो इतिहास भारत में </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर पढ़ाया गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह अप्रमाणित है और वास्तविक अभिलेख उससे नितांत विपरीत तथ्यों के उपलब्ध है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास का सार्वभौम प्रयोजन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत: विश्व भर में इतिहास को जानने और समझने का एक सुनिश्चित और स्पष्ट प्रयोजन है- अपने देश या समाज के सत्य को और उन दिनों विश्व के साथ जो कुछ घटित हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे सत्य और तथ्य के रूप में जानना। इस ज्ञान के द्वारा स्वयं अपने समाज के स्वभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति तथा कमजोरियों का ज्ञान होता है और अन्य राज्यों व समाजों के मध्य आपसी रिश्तों और टकराव की प्रकृति का ज्ञान होता है तथा अपनी और दूसरों की सैनिक शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षता और क्षमता का ज्ञान होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे कि अपनी शक्ति में निरंतर वृद्धि होती रहे और दूसरों के सम्मुख टिक सकने का सामथ्र्य बना रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि रामायण में बाह्लीक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरद आदि का वर्णन है। महाभारत एवं रघुवंशम् में पारसीक और यवन प्रान्त को उत्तरापथ के राज्य कहा गया है (वाल्मीकि रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या कांड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">68/18-19</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म पर्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जम्बुखंड विनिर्माण पर्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय 9 एवं 20</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">रघुवंशम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ सर्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक 60-64)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत में भीष्म पर्व के 20वें अध्याय में कौरव और पाण्डव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों पक्षों की सेनाओं का वर्णन है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें कौरव सेना में कृपाचार्य के नियंत्रण में शक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यवन आदि देशों के राजाओं और सैनिकों का वर्णन है। मनुस्मृति के अनुसार जो क्षत्रिय जातियाँ यज्ञ आदि संस्कारों के अभाव में पतित हो गयीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें यवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्लीक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पह्लव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किरात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारद आदि मुख्य हैं। इस प्रकार यवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्लीक आदि क्षेत्र सदा से भारत के अंग रहे हैं। यवन और रोम भी शकों का ही क्षेत्र था। जो भारतीय क्षत्रिय ही हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन प्रान्त और रोम कभी भी यूरोप का अंग नहीं थे। वे हजारों वर्षों तक भारत और जंबूद्वीप का ही अंग थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">19वीं शती ईस्वी में यवन प्रान्त को यूरोप प्रचारित किया गया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब यूरोप के लोगों को विशेषकर उसके पादरियों को संसार के बारे में अपने द्वारा फैलाए गए ज्ञान के झूठ का पता चला और यह प्रमाणित हुआ कि संसार में बड़ी-बड़ी सभ्यताएं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब उनमें से जो प्रबुद्ध लोग थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे बेचैन हो उठे और उन्होंने यूरोप का भी कोई एक प्राचीन गौरवशाली इतिहास ढूंढने की कोशिश की। और जब ढूंढने पर नहीं मिला तो उसे रचने की कोशिश की। इसी क्रम में भूमध्यसागरीय क्षेत्र के यवन और रोम इलाकों को यूरोप बताने लगे। जबकि ये केंद्रीय यूरोप के ठण्डे इलाकों से बिल्कुल अलग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत गरम इलाके हैं और सदा भारत से सम्बन्धित रहे हैं। तुर्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोम तथा यवन भारत के क्षेत्र रहे हैं। (देखें महाभारत भीष्म पर्व अध्याय 20)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रपुर (जिसे बाद में पादरियों ने अपनी आदत के अनुसार तोड़-मरोड़कर नाम रखते हुए अक्रोपोलिस कहा) में अतुला देवी (शक्ति) का भव्य मंदिर था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो करीब डेढ़ हजार वर्षों से अपने वैभव के लिए विख्यात था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ सोने और हाथी दांत के आभूषणों से नित्य देवी की सज्जा और पूजा होती थी। 15वीं सदी में पादरियों ने आक्रमण कर उसे छीन लिया और उसे चर्च घोषित कर दिया। (अ शोर्ट हिस्ट्री ऑफ वल्र्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जाफरी ब्लेनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेंग्विन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी दिल्ली 2001</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय 6। पृष्ठ 107)। बाद में मुसलमानों ने ईसाइयों से छीनकर उसे मस्जिद बना डाला। 1687 ईस्वी में वेनिस के सैनिकों ने उसे नष्ट कर डाला। वहाँ की भाषा भूषण और भोजन पर गहरा भारतीय प्रभाव अभी कुछ समय पहले तक रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन प्रांत में ईसाइयत का उल्लेखनीय विस्तार पहली बार 19वीं सदी ईस्वी में हुआ। बीसवीं सदी ईस्वी के मध्य तक सम्पूर्ण यवन प्रांत में कुल 8000 ईसाई पादरी थे और वह सब यवन परम्परा के अनुसार विवाहित थे। क्योंकि वह परम्परा भारत की ब्राह्मण परम्परा का ही अंग थी। स्वयं महाकवि होमर के काव्य में ऐलों के पुरुषार्थ की गाथा है और वह महाभारत की युद्ध कथा से बहुत अधिक प्रभावित है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिकन्दर के आक्रमण के आंतरिक साक्ष्य नहीं हैं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिकन्दर का भारत पर जो आक्रमण बताया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका कोई भी उल्लेख भारत के किसी भी आन्तरिक साक्ष्य में नहीं मिलता। 19वीं शताब्दी ईस्वी के प्रारम्भ से 7 वर्ष पहले पादरी विलियम जोंस ने मेगस्थनीज की इंडिका का हवाला देते हुए एलेक्जेंडर (सिकन्दर) का किस्सा रचा और उसे पहली बार ग्रेट कहा। महत्वपूर्ण यह है कि जिस इंडिका का हवाला पादरियों ने दिया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका एक भी पन्ना आज तक नहीं मिला। भारत के किसी भी काव्य या अभिलेख आदि में एलेक्जेंडर के भारत आने की कोई चर्चा नहीं है। बर्नार्ड के संपादन में छपे इन्साइक्लोपीडिया अमेरिकाना में पृष्ठ 537 से 540 तक यह बताया गया है कि मकदूनिया का राजा एलेक्जेंडर पल्ला (भारतीय नाम) नगर से चला और दजला फरात नदियों के किनारे बढ़ते-बढ़ते पाटल तक पहुंचा और फिर तक्षशिला से मुड़कर मकराना के रास्ते काबुल लौट गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि भारत के सम्राट् पौरव राज की सेना का पराक्रम और शौर्य सुनकर सिकन्दर और उसकी सेना ने भारत की ओर बढऩे का साहस नहीं किया और लौट गए। इन्साइक्लोपीडिया अमेरिकाना के खण्ड 1 में पृष्ठ 540 में कहा गया है कि एलेक्जेंडर की सेना हिंदुकुश से आगे पूर्व की ओर बढऩे के साहस को पागलपना मानती थी और एलेक्जेंडर को यही ज्ञान था कि सिंधु नदी वस्तुत: नदी नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह पूर्व का कोई विराट् समुद्र है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ से आगे धरती है ही नहीं। ऐसे में वह भारत विजय की कल्पना भी करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह असम्भव है। पर किस्से रचे गये और फैलाये गये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल इन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका ने सबसे पहले ब्रिटिश पादरियों की गप्पों को ऐतिहासिक तथ्य की तरह प्रस्तुत किया कि कोई महान् योद्धा एलेक्जेंडर नाम का हुआ था। पहले तो पादरी लोग एलेक्जेंडर को यवन सेनापति कहते रहे। बाद में जाकर उन्हें अपनी भूल का पता चला तो वे उसे मकदूनिया का राजा बताने लगे। पादरियों की प्रचारित इन गप्पों को इतिहास मानने वाले भारतीयों को तो यह तथ्य भी स्मरण नहीं है कि एलेक्जेंडर के समय से 700 वर्ष पहले सम्पूर्ण यवन क्षेत्र नौ अलग-अलग राज्यों में बँटा था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें स्पार्टा और अतिका मुख्य थे और मकदूनिया उनमें सबसे छोटा राज्य था। इसकी कुल लम्बाई लगभग 250 किलोमीटर और औसत चौड़ाई लगभग 7 किलोमीटर थी और इस प्रकार वह उत्तर प्रदेश के पुराने गोरखपुर या गाजीपुर जिले से भी आकार में छोटा था तथा उसकी कुल आबादी एक लाख के आसपास थी। वर्तमान में भी मकदूनिया की कुल आबादी 21 लाख है और उसे रिपब्लिका मकदूनिया कहा जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मकदूनिया सहित सम्पूर्ण यवन क्षेत्र को ईसा पूर्व 380 में पारसिक नरेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो कि वस्तुत: भारत के ही नरेश थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">को पराजित कर अपने राज्य में मिला लिया था। ऐसा बताया जाता है कि अपने पिता की मृत्यु के बाद एलेक्जेंडर ने थोड़ी तैयारी करके मकदूनिया से सटे क्षेत्र में पारसीक सेना से युद्ध किया। परन्तु इस युद्ध का क्या परिणाम हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह कोई नहीं जानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि थोड़े ही समय बाद स्वयं उसने पूरा क्षेत्र पारसिक नरेश को लौटा दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि एलेक्जेंडर कभी भी रोम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका और आस्ट्रेलिया नहीं गया था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु ईसाई पादरियों ने 19वीं शताब्दी के उषाकाल में अचानक उसे उसके जन्म के 2,200 वर्ष के पश्चात् महान् कहना शुरू कर दिया। अपने समय के किसी भी महत्वपूर्ण साम्राज्य से टकराने का साहस एलेक्जेंडर ने नहीं किया था क्योंकि वह वीर तो था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन मूर्ख नहीं था और उसकी कुल शक्ति बहुत थोड़ी थी। 22 वर्ष की उम्र में गद्दी पर बैठा और 11 वर्ष तक लगातार लड़ते-लड़ते थक कर भटकता हुआ मर गया और थोड़े समय बाद मकदूनिया को शकों ने जीत लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं दिनों भारत में अत्यंत विशाल राज्य थे। मौर्य वंश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त वंश आदि के विशाल साम्राज्य के रहते हुए किनारे की सीमा में कभी आया भी हो तो भारत के स्पर्श को ही एलेक्जेंडर द्वारा भारत की जीत बता देना कैसी आन्तरिक हीनता और कातरता का प्रमाण है</span>?</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2177/swabhavik-rashtra-bharat-ka-gauravshali-itihas</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2177/swabhavik-rashtra-bharat-ka-gauravshali-itihas</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:47:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/454.jpg"                         length="175655"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अनुभूति आपकी</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फंगल इन्फेक्शन में हुआ लाभ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झे पिछले 5 वर्ष से पूरे शरीर में फुंसियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल निशान तथा खुजली थी। काफी जगह इलाज कराया किन्तु सब व्यर्थ रहा। एलोपैथी चिकित्सा में कुछ समय के लिए त्वरित आराम तो मिल जाता था किन्तु कुछ समय बाद परेशानी और तीव्र गति से बढ़ जाती थी। मेरे एक मित्र ने मुझे सलाह दी कि एलोपैथी में इसका पूर्ण निदान सम्भव नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए आयुर्वेद ही सर्वोत्तम निरापद चिकित्सा पद्धति है। मैंने आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति आधारित सर्वश्रेष्ठ चिकित्सालय </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद हॉस्पिटल’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में उपचार कराने का निश्चय किया। डॉ. आशीष शर्मा</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2178/anubhuti-apki-nov-2018"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/614.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फंगल इन्फेक्शन में हुआ लाभ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झे पिछले 5 वर्ष से पूरे शरीर में फुंसियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल निशान तथा खुजली थी। काफी जगह इलाज कराया किन्तु सब व्यर्थ रहा। एलोपैथी चिकित्सा में कुछ समय के लिए त्वरित आराम तो मिल जाता था किन्तु कुछ समय बाद परेशानी और तीव्र गति से बढ़ जाती थी। मेरे एक मित्र ने मुझे सलाह दी कि एलोपैथी में इसका पूर्ण निदान सम्भव नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए आयुर्वेद ही सर्वोत्तम निरापद चिकित्सा पद्धति है। मैंने आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति आधारित सर्वश्रेष्ठ चिकित्सालय </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद हॉस्पिटल’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में उपचार कराने का निश्चय किया। डॉ. आशीष शर्मा जी के कुशल मार्गदर्शन में मेरा उपचार शुरू हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक के परामर्शानुसार मैंने कायाकल्प वटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय सत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसमाणिक्य</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">ताल सिन्दूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाल पिष्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गंधक रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैशोर गुग्गुलु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्यवर्धिनी वटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्ब घनवटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खदिरारिष्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कायाकल्प तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प क्वाथ का प्रयोग किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ ही निरन्तर आठों प्राणायाम- भस्त्रिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम-विलोम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामरी उद्गीथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी व प्रणव प्राणायाम के पूर्ण पैकेज का अभ्यास किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं अब लगभग स्वस्थ (९५ प्रतिशत) हूँ तथा आशा है कुछ ही दिनों में पूर्ण स्वस्थ सुखी जीवन का आनन्द ले सकूँगा।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">भवदीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रविन्दर सिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलपुरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मलांत्र के कैंसर में आशातीत लाभ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलांत्र कैंसर (CA Rectum) से पीडि़त हूँ। कैंसर का पता चलने पर मैंने गोरखपुर में उपचार प्रारम्भ किया। एलोपैथ चिकित्सकों न मुझे ऑपरेशन ही एकमात्र उपाय बताया। सौभाग्य से यूं ही एक दिन एक कैंसर पीडि़त से मुलाकात हो गई जो पतंजलि हास्पिटल में उपचार करा रहा था। उसने मुझे बताया कि पतंजलि में उपचार से उसे काफी आराम है। मैंने पहले भी पतंजलि की सफल आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धति के विषय में काफी कुछ सुना था। मैंने दिसम्बर २०१७ में पतंजलि में उपचार प्रारम्भ किया जहाँ डॉ. एस.सी. मिश्रा जी ने सर्वकल्प क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कायाकल्प क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी वटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिला सिन्दूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताम्र भस्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय सत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरक भस्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता पिष्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाल पंचामृत आदि आयुर्वेदिक औषधियों से मेरा उपचार प्रारम्भ किया। घरेलु नुस्खों में मुझे गेहूँ के ज्वारे का रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी स्वरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोधन अर्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम की पत्तियाँ तथा तुलसी पंचांग का मिश्रण लेने की सलाह दी। मात्र पाँच महीने में ही सी.ई.ए. तथा सी.टी. स्केन रिपोर्ट से स्पष्ट हो गया था कि मेरा उपचार सही दिशा में है। सी.ई.ए. जो पहले २५.३ था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब घटकर 6.5 रह गया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे आशा है कि जल्द ही मैं कैंसर के इस जाल से पूर्ण मुक्त हो जाऊँगी। मैं पूज्य स्वामी जी महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य आचार्य जी तथा डॉक्टर साहब का हृदय से आभार व्यक्त करती हूँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">भवदीया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीलू मिश्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोरखपुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>दिव्य अनुभूति</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2178/anubhuti-apki-nov-2018</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2178/anubhuti-apki-nov-2018</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:44:01 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/614.jpg"                         length="70044"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सतत ध्यान में कैसे रहें?   </title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100.026%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8555%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में प्राचीनकाल से ही अध्यात्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्संग इन विषयों पर पर्याप्त चर्चा होती रही है। लोगों में इन पर उत्सुकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा आज फिर से बढऩे लगी है। क्योंकि धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख-सुविधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य की वृद्धि के साथ-साथ चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय भी उतनी ही मात्रा में बढ़ रहे हैं। इनसे बचने के लिए और इन विकारों का प्रभाव अपने पर न आने देने के लिए समझदार और चिंतनशील व्यक्तियों में अध्यात्म के प्रति रुचि जागरित हो रही है।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      जब </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति इस पवित्र</span>, </h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2179/satat-dhyan-me-kaise-rahe"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/503.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100.026%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8555%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में प्राचीनकाल से ही अध्यात्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्संग इन विषयों पर पर्याप्त चर्चा होती रही है। लोगों में इन पर उत्सुकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा आज फिर से बढऩे लगी है। क्योंकि धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख-सुविधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य की वृद्धि के साथ-साथ चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय भी उतनी ही मात्रा में बढ़ रहे हैं। इनसे बचने के लिए और इन विकारों का प्रभाव अपने पर न आने देने के लिए समझदार और चिंतनशील व्यक्तियों में अध्यात्म के प्रति रुचि जागरित हो रही है।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   जब </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति इस पवित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशान्त मार्ग पर चलने का संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब उसका ध्यान सर्वप्रथम </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर जाता है। हमें लगता है कि हमें ध्यान करना चाहिए। किंतु उसकी मार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुचारु प्रक्रिया के पता न होने से हम इधर-उधर भटकते हैं। कई बार अनिष्ट और गलत मार्ग पर भी बढ़ जाते हैं और पाखंडी लागों द्वारा बताई गई ध्यान की गलत और अप्रामाणिक विधियों को करते हुए अपना मानसिक सन्तुलन और शारीरिक सन्तुलन स्वास्थ्य खो बैठते हैं। तो हम इस विषय पर प्रकाश डालते हुए कुछ चर्चा करते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम अपने दैनिक व्यवहार में इस ध्यान शब्द का प्रयोग अनेक बार करते हैं। जैसे कि कोई विशेष कार्य भूल जाने पर हम कहते हैं मुझे </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माता अपने पुत्र को कहकर बाहर भेजती है कि बेटा अपना </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक विद्यार्थी को कहता है कि यहाँ बोर्ड पर </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखो इत्यादि बहुत सारे उदाहरण हो सकते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ विचारणीय है कि इस </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द का अर्थ क्या है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले उदाहरण में ध्यान का अर्थ </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे में </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">खयाल रखना’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और तीसरे में </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">मन को टिकाना’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है। अब जब हम भगवान् का ध्यान करना चाहते हैं तो उसमें भी तो हम ध्यान में इन्हीं अर्थों का प्रयोग करेंगे। हम भगवान् का स्मरण करेंगे। अर्थात् हम अपने विचारों के माध्यम से उसे याद करेंगे कि हे प्रभु! तेरी इतनी कृपा है मुझ पर कि मुझे मनुष्य का जन्म दिया क्योंकि इसी देह में मैं तुझे जान सकता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुझे पा सकता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरी महिमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वात्सल्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहाय को समझ सकता हूँ तथा हे मेरे पिता! तुझसे ही मेरा अस्तित्व है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तूने ही यह धरती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रि बनाये हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे ईश्वर! तेरे दिये हुए ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम और उत्साह से मैं अपना कार्य कर पाता हूँ। लोगों की सेवा कर पाता हूँ। मुझमें आपके प्रति श्रद्धा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण ऐसे ही बना रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी मेरी इच्छा पूर्ण करो। इस प्रकार हम अपने शब्दों के माध्यम से उस परम शक्ति जो कि कण-कण में व्याप्त है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो अभी भी इस सूरज-चांद-तारों को जलाये हुए है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">को स्मरण करें। अब ध्यान शब्द के दूसरे अर्थ पर विचार करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह है खयाल करना अर्थात् अपने को शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक कष्टों से बचाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो कि हम व्यवहार में प्रयोग करते हैं। जब हम अध्यात्म के पथ पर चलते हैं तो हम अपना खयाल रखना वास्तविक रूप से प्रारंभ कर देते हैं। वह इस प्रकार कि हम वह कोई कार्य नहीं करेंगे जिससे कि हमको दु:ख हो। उदाहरण के रूप में क्रोध को ले सकते हैं। जब हम क्रोध करते हैं तो हमको सुख तो नहीं होता। हमारे मस्तिष्क के तन्तु गरम होने लगते हैं। उसमें अत्यधिक कम्पन होने लगता है। ब्लड प्रेशर बढऩे लगता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसे फूलने लगती हैं इस प्रकार यह हमारा अनुभूत सत्य है कि हमें आनन्द तो नहीं आता। फिर हम क्रोध करते क्यों हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए कि हम अपना खयाल नहीं रखना चाहते। कैसी भी परिस्थिति हो पहले हम शांत रहकर अपना खयाल रखें फिर दूसरों का। ऐसे और भी बिन्दु हैं जैसे ईष्र्या करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई-झगड़ा करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य करना। इन सब विकारों से हमको ग्लानि होती है तो हम अपना ख्याल नहीं रख रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक रूप से भी हम अपने शरीर को योग प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम आदि के द्वारा स्वस्थ रखें और शारीरिक दु:खों से बचकर अपना खयाल रखें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे अर्थ में ध्यान है मन को किसी एक विषय पर टिकाना या लगाना। अब प्रश्न होगा कि ध्यान कहाँ पर लगायें। हम जिस समय जो कार्य कर रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस समय हमारा मन वहीं टिका रहे। अर्थात् हम जहाँ पर हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो कार्य कर रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा मन वहीं लगा रहे। जैसे हम जब पढ़ाई करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब मन सिर्फ पढ़ाई में रहना चाहिए न कि भोजन के स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय या मात्रा पर। प्रभु को स्मरण कर रहे हैं तब हमारा मन प्रभु में ही टिका रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें सांसारिक वस्तु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामकाज याद न आयें। जब हम अपने परिजनों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहृतों से बात कर रहे हैं या उनके साथ हैं तो पूर्ण रूप से वहीं रहें। हमारे मन में इधर-उधर के विचार न आये। हमारा मन वहीं लगा रहे। इसके लिए हमें अपने अभ्यासों को ठीक करना होगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जापान के प्रसिद्ध फकीर बोकोजू से किसी ने पूछा कि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">बोध को प्राप्त करने के बाद आप क्या करते हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कब ध्यान करते हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इस बारे में कुछ बताइए।’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बोकोजू ने कहा- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">जब नींद आती है तो सो जाता हूँ। जब भूख लगती है तो खा लेता हूँ। जब प्यास लगती है तो पानी पी लेता हूँ। बोध के बाद से अब यही करता हूँ।’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नकर्ता ने कहा- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">फिर ध्यान कब करते हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने जो कहा यह तो कोई बड़ी बात नहीं। सभी भूख लगने पर खाते हैं। सभी नींद आने पर सोते हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी प्यास लगने पर पानी पीते हैं। तो आपकी विशेषता क्या हुई</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान कब करते हो</span>?<span lang="hi" xml:lang="hi">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बोकोजू ने कहा- </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">इस दुनिया में कितने लोग हैं जो खाते समय सिर्फ  खाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारशून्य हो कर खाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब  भूख लगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब खाते हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब सोते हैं तो सिर्फ  सोते हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब प्यास लगती है तब सिर्फ  पीते हैं</span>?<span lang="hi" xml:lang="hi">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फकीर का कहने का तात्पर्य यही है कि हम वर्तमान में रहें। जो व्यक्ति अक्सर अपने कार्यों को टालने का अभ्यास बना लेते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके सामने करणीय कार्यों की बाढ़ सी आ जाती है। किसी भी कार्य को करते समय शेष सभी कार्य बीच-बीच में याद आते रहते हैं और वह भूत और भविष्य में ही उलझा रहता है। इस प्रकार यह स्पष्ट होता है कि बैठकर आँखें बन्द कर मन को एकाग्र करना ही केवल ध्यान नहीं है। हम किसी भी कार्य को करते समय ध्यान ही कर रहे होते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि हम सावधानी पूर्वक एकाग्रता से करते हैं। कार्य के समय यदि हमारा मन चञ्चल है तो बैठकर ध्यान करना भी मुश्किल है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके विपरीत यदि कार्य में हम पूरी तरह से समाहित हो जाते हैं और एकाग्र होकर कार्य करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वही एकाग्रता हमें ध्यान की गहराईयों तक जाने में भी सहायता करती है। इस प्रकार ध्यान का समग्र रूप से अभ्यास करते रहने पर हमारे मन में प्रसन्नता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति अपने आप आने लगती है और यही हम सबको चाहिए।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2179/satat-dhyan-me-kaise-rahe</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2179/satat-dhyan-me-kaise-rahe</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:42:47 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/503.jpg"                         length="130391"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हेमन्त और शिशिर ऋतु में लाभदायक पंचकर्म एवं विशिष्ट उपकर्म</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:24pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">डॉ. केतन महाजन</span></strong><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">विभागाध्यक्ष-पंचकर्म विभाग</span></strong><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span></strong></p><p class="MsoNormal" style="margin-bottom:24pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद हॉस्पिटल</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2180/hemant-aur-shishir-ritu-me-labhda-upkarm"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/333.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     ऋतु को समय का पर्यायवाची माना गया है और चर्या का अर्थ है नियमानुसार पथ्य। विभिन्न ऋतुओं में पथ्य का नियमानुसार पालन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करना ऋतुचर्या कहलाता है। हमारे शरीर पर खानपान के अलावा ऋतुओं और जलवायु का भी प्रभाव पड़ता है। एक ऋतु में कोई एक दोष बढ़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो कोई शान्त होता है और दूसरी ऋतु में कोई दूसरा दोष बढ़ता है तथा अन्य शान्त होता है। इस प्रकार मनुष्य के स्वास्थ्य के साथ ऋतुओं का गहरा सम्बन्ध है। अत: आयुर्वेद में प्रत्येक ऋतु में दोषों में होने वाली वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप या शान्ति के अनुसार अलग-अलग प्रकार के आहार-विहार का उल्लेख किया गया है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद में 6 ऋतुओं का वर्णन मिलता है। शिशिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद और हेमन्त। </span></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मासैद्र्विसंख्यैर्माघाद्यै: क्रमात् षडृतव: स्मृता:।</span></strong></span></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिरोऽयं वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमा:।।</span></strong></span></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अ.हृ. ३/१</span></strong></span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी की ऋतु (मध्य नवम्बर से मध्य मार्च) में हेमन्त और शिशिर दोनों ऋतुओं का समावेश होता है। इस अंक में हम हेमन्त और शिशिर ऋतु में लाभकारी पंचकर्म एवं विशिष्ट उपकर्मों का उल्लेख करेंगे।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त और शिशिर ऋतु में शारीरिक बल अधिक रहता है तथा जठराग्नि प्रदीप्त होती है। इन ऋतुओं में विशेष रूप से मधुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल और लवण रस युक्त आहार के सेवन का उल्लेख मिलता है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ मनुष्य को अपने स्वास्थ्य की रक्षा के लिए हेमन्त और शिशिर ऋतु में अभ्यंग (मालिश)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धतैल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवगाह स्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वर्तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्दन और धूम्रपान आदि क्रियाओं को करना चाहिए। रोगी के रोग के अनुसार इन क्रियाओं का उपयोग किया जाता है।</span></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग (मालिश)</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल आदि पदार्थों को संपूर्ण शरीर पर विशिष्ट रूप से मलने की प्रक्रिया को अभ्यंग कहा जाता है। मनुष्य की प्रकृति के अनुसार एवं रोग को ध्यान में रखते हुए अभ्यंग के लिए विशेष औषधियों से साधित तेल का उपयोग किया जाता है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>लाभ:</strong></span> अभ्यंग बुढ़ापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम और वात विकारों को नष्ट करता है। यह दृष्टि को स्वच्छ करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर को पुष्ट करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी नींद लाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा के सौंदर्य को बनाये रखता है और मांसपेशियों को दृढ़ एवं सुडौल बनाता है।</span></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं स जराश्रमवातहा।</span></strong></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">दृष्टिप्रसादपुष्ट्यायु: स्वप्रसुत्वक्त्वदाढ्र्यकृत्।।</span></strong></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अ.हृ. २/८</span></strong></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पादाभ्यंग</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पैर के तलवों में तेल मालिश करने से खुरदरापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़ाहत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूखापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकावट और सूनापन शीघ्र ही शान्त हो जाता है। पैर सुकुमार हो जाते हैं। पैरों में बल और दृढ़ता आती है। नेत्र दृष्टि स्वच्छ हो जाती है। पैर फटते नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें पीड़ा नहीं होती और शिरा एवं स्नायु संकोच नहीं होता। पादाभ्यंग करने से गृध्रसी आदि रोगों के होने की संभावना नहीं रहती।</span></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग का निषेध</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कफज विकारों से पीडि़त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन व विरेचन के तुरंत बाद तथा अजीर्ण रोग में अभ्यंग नहीं करना चाहिए।</span></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वज्र्योऽभ्यङ्ग: कफग्रस्त- कृतसंशुद्ध्यजीर्णिभि:।।</span></span></strong></h5><h5 align="center" style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अ.हृ. २/९</span></span></strong></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धतैल</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल आदि द्रव्यों को शिर प्रदेश पर विभिन्न प्रकार से उपयोग में लाना मूर्धतैल के अंतर्गत आता है। इसके चार प्रकार हैं-</span></h5><ul><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शिरोअभ्यंग- </strong>सिर पर तेल मलना।</span></h5></li><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शिर:सेक- </strong>सिर को तेल से सींचना।</span></h5></li><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शिरोपिचु- </strong>रुई को तेल में भिगोकर सिर पर रखना।</span></h5></li><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शिरोबस्ति-</strong> सिर पर तेल को धारण करना।</span></h5></li></ul><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span></strong></span></h5><ul style="list-style-type:square;"><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>शिर:</strong></span>प्रदेश में रूक्षता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली तथा मलिनता आदि में अभ्यंग का प्रयोग करना चाहिए।</span></h5></li><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर में छोटी छोटी फुंसियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर में पीड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाक तथा व्रण में शिर:सेक का प्रयोग करना चाहिए।</span></h5></li><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों का झडऩा तथा टूटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर की त्वचा का फटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों में जड़ता होने पर शिरोपिचु का प्रयोग करना चाहिए।</span></h5></li><li style="text-align:justify;"><h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर में शून्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्दित (मुँह का लकवा)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा व शिरोरोगों में शिरोबस्ति का प्रयोग करना चाहिए।</span></h5></li></ul><h4><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/333.jpg" alt="33"></img></span></strong></span></h4><h4><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अवगाह स्वेद </span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वातनाशक द्रव्यों के क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल या गरम जल से भरे हुए टब में बैठाकर स्वेदन कराना अवगाह स्वेद कहलाता है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>लाभ: </strong></span>उदरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृध्रसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातव्याधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात जैसी बीमारियों में अवगाह स्वेद लाभदायक है।</span></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वर्तन</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों के चूर्ण से शरीर पर प्रतिलोम गति से घर्षण करना उद्वर्तन कहलाता है। उद्वर्तन कफ का नाश करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेदधातु को पिघलाकर सुखाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों को मजबूत करता है तथा त्वचा में कांति लाता है। उद्वर्तन से शरीर की दुर्गन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य तथा खुजली दूर होती है।</span></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्दन</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे अंगमर्दन भी कहते हैं। शरीर पर तेल को हाथों से दबाव देते हुए अनुलोम गति में लगाना मर्दन कहलाता है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्दन का उपयोग त्वचागत वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसगत वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायुगत वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिगत वात और अस्थिगत वात में विशेष लाभदायक है।</span></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख से औषधियों के धुंए को अंदर खींचना और फिर मुख से ही उस धुंए को बाहर छोडऩा धूमपान कहलाता है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके उपयोग से छाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंठ और शिर: में लघुता आती है और ऊध्र्व जत्रु में जमे हुए कफ का नाश होता है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">विभिन्न प्रकार के तेल का उपयोग</span></strong></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ व्यक्ति के लिए-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बला या क्षीरबला तेल</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> पीड़ांतक तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महानारायण तेल</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आमवात-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong> </strong>सैंधवादि तेल</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कटिशूल/ गृध्रसी-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> सहचरादितेल</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीवाशूल-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong> </strong>प्रसारिणी तेल</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वकविकार-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> कायाकल्प तेल</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वित्र-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> सोमराजी तेल  </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2180/hemant-aur-shishir-ritu-me-labhda-upkarm</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2180/hemant-aur-shishir-ritu-me-labhda-upkarm</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:40:14 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/333.jpg"                         length="86191"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>संस्कृति का संवाहक शारदीय नवसस्येष्टि पर्व</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">साध्वी देवश्रुति</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2181/sanskriti-ka-sanvahak-shardiya-navsasyeshti-parv"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/413.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   सृ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ष्टि के आदिकाल से चली आ रही पुरातन और श्रेष्ठ वैदिक संस्कृति अपने साथ पर्वों की एक विशिष्ट पवित्र परम्परा और शृंखला के माध्यम से सदियों से हमारे जीवन में मंगल का आधान करती आ रही है। पर्वों की इस पवित्र शृंखला में शरद ऋतु के पर्वों का प्रारम्भ शारदीय नवरात्र से होता है और समाप्ति देवोत्थान एकादशी पर होती है। अभ्युदय व निश्श्रेयस दोनों को आवश्यक बताने वाली इस वैदिक संस्कृति में सृष्टि के आदिकाल से ही शारदीय नवसस्येष्टि के रूप में मनाया जाने वाला पर्व है दीपोत्सव। शारदीय नवसस्येष्टि अर्थात् एक बृहद् यज्ञ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शारदीय और नवसस्येष्टि संस्कृत केशब्द हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें शारदीय अर्थात् शरद ऋतु में होने वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नव अर्थात् नई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सस्य अर्थात् फसल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इष्टि अर्थात् यज्ञ- इन चार शब्दों का समावेश है। यहाँ नव और सस्य शब्द में नवीनं च तत् सस्यं-नवसस्यं समानाधिकरण समास है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका अर्थ है- नया धान या नई फसल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर नवसस्य और इष्टि में <strong>नवसस्येन इष्टि:-नवसस्येष्टि:</strong> तृतीया समास है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका अर्थ है- नई फसल से यज्ञ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक संस्कृति के अनुसार शरद ऋतु की फसलों को सबसे पहले यज्ञ में अर्पित किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके बाद ही उसका भोग किया जाता है। पके हुए नए धान की आहूतियों के द्वारा किया जाने वाला यह यज्ञ ही शारदीय नवसस्येष्टि यज्ञ कहलाता है।  हमारे सभी पारम्परिक त्यौहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे वह शारदीय नवसस्येष्टि (दीपावली) हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे फाल्गुनी नवसस्येष्टि (होली) अथवा श्रावणी उपाकर्म (रक्षाबन्धन)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी पर्वों पर यज्ञ का विधान है जिसमें प्रकृति का सीधा सम्बन्ध है। वैदिक संस्कृति का मूल योग व यज्ञ है और गीता (३.१३) में यज्ञ की महिमा इस तरह बताई है- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञशिष्टाशिन: सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषै:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् यजन करने के उपरान्त जो शेष बचे उसका भोग करने वाले सभी पापों से मुक्त हो जाते हैं और जो स्वार्थवश केवल अपने लिए भोग करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे मात्र पाप का भोग करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">असतो मा सद्गमय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमसो मा ज्योतिर्र्गमय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्योर्मा अमृतं गमय। इन वेदमन्त्रों के संदेश को जीवन्त करता हुआ दीपावली का यह पर्व हमारे आध्यात्मिक जीवन के लिए भी कई सूत्र देता है। असत्य पर सत्य की विजय का यह पर्व हमें अनन्त ऊर्जा व असत्य को समाप्त करके सत्य मार्ग में प्रतिष्ठित होने का उत्साह प्रदान करता है। हमें अपने अन्दर के अन्धकार को समाप्त करके स्वयं का व समष्टि का उपकार करना व स्वार्थ को छोड़कर अर्थ को परमार्थ में लगाना सिखाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव में यज्ञ के माध्यम से त्याग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परहित व दान देने की भावना हमारे भीतर पोषित होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् यज्ञ जो कि भारतीय पर्वों का प्राणस्वरूप है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें सर्र्वे भवन्तु सुखिन: का अमूल्य संदेश देता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक काल से चले आ रहे बृहद् यज्ञ के पर्व दीपावली के साथ कालक्रम में कई घटनाएँ भी जुड़ती गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे - भगवान् राम का अयोध्या आगमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि दयानन्द सरस्वती व भगवान् महावीर का निर्वाण आदि। सिक्ख धर्म में भी दीपावली को बन्दी छोड़ दिवस के रूप में मनाया जाता है। इन घटनाओं के जुड़ जाने से इतिहास की दृष्टि से इस दिन का महत्त्व और भी बढ़ जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दीपावली कई दिनों तक चलने वाला पर्व है। सबसे पहले धनतेरस अर्थात् धन्वन्तरि त्रयोदशी मनाई जाती है। वैदिक संस्कृति के अनुसार धनतेरस आरोग्य का प्रतीक है। इस दिन अनेक औषधियों से यजन करके भगवान् धन्वन्तरि की अर्चना और भगवान् धन्वन्तरि से आरोग्य प्राप्ति की प्रार्थना की जानी चाहिए। धन्वन्तरि को आयुर्वेद का आदिदेव माना जाता है। वर्तमान समय में आभूषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन आदि खरीदने मात्र को धनतेरस मनाना समझते हैं और उसी तरह मनाते भी हैं। उनका मानना है कि धनतेरस पर आभूषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र आदि खरीदने से समृद्धि आती है। इसी अन्धविश्वास के कारण कुछ व्यापारी इसका अत्यधिक लाभ उठाते हैं और वस्तुओं को दोगुने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौगुने दामों पर बेचते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धनतेरस से अगले दिन को नरकचतुर्दशी या छोटी दीपावली के रूप में मनाया जाता है जिसमें सभी अपने घरों को स्वच्छ करते हैं और उसके अगले दिन अर्थात् कार्तिक मास की अमावस्या को शारदीय नवसस्येष्टि बड़े हर्षोल्लास के साथ मनाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु समय के साथ इन पर्वों में भी विकृतियाँ आती गई। समृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान और सत्य की विजय का संदेश देने वाले इस पवित्र दिन को किस प्रकार प्रदूषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास व नशाखोरी की भेंट चढ़ा दिया जा रहा है। दशहरा और दीपावली के दिन अन्धाधुन्ध आतिशबाजी से न केवल आर्थिक हानि होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु पर्यावरण को भी अत्यधिक नुकसान हो रहा है।  विदेशी फुलझडिय़ों व पटाखों से हर साल लाखों करोड़ रुपये सीधे दुश्मन देशों को जाते हैं। पटाखों से वातावरण में जहरीला धुँआ घुलने से शहरी क्षेत्रों में श्वसन तन्त्र की कमजोरी व एलर्जी वाले लोगों को सर्वाधिक समस्या का सामना करना पड़ता है। न जाने कितने लोग साक्षात् व परोक्ष रूप से इन विकृतियों के दुष्प्रभावों से पीडि़त होते हैं। त्याग व बलिदान का स्थान शराब व जुए ने ले लिया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका कि वैदिक संस्कृति में सर्वथा निषेध है। वेदवाक्य प्रमाण है- </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षैर्मा दीव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् जुआ मत खेलो। शराब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आतिशबाजी आदि का हमारे त्यौहारों में लेश मात्र भी स्थान नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु इनकी घोर निन्दा की गई है। तथाकथित शिक्षित लोग भी आज इन अन्धेरों में फंसकर पतित हो रहे हैं। हमारी वैदिक संस्कृति तो हमें आदेश देती है </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यानं ते पुरुष नावयानम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् हे मनुष्यों! तुम ऊपर उठो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारा जन्म ऊपर उठने के लिए हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे गिरने के लिए नहीं। अत: समग्रता से विचार करें और विनाशकारी विकास के पथ को छोड़कर अहिंसामूलक विकास के पथ पर अग्रसर हों।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज हमारे पर्वों का जो रूप हमारे सामने उपस्थित है वह अनेक विकृतियों से युक्त हो चुका है। जो पर्व हमारे जीवन को हर्षोल्लास से भर देते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे ही पर्व आज हमें काफी क्षति पहुँचा रहे हैं। इसलिये आज आवश्यकता है प्रत्येक पर्व को उसके वास्तविक रूप में जानने व मनाने की। अत: आज हमारा कत्र्तव्य बन चुका है कि हम अपनी संस्कृति की महानता और समग्रता के द्योतक इन पर्वों को वैदिक परम्पराओं के अनुसार स्वयं भी मनाएँ और अन्यों को भी प्रेरित करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें यह सदैव स्मरण रहना चाहिए कि त्यौहारों में विकृतियाँ व अप्रामाणिकताएँ आने से समय के साथ लोगों में त्यौहारों व उनसे जुड़ी श्रेष्ठ परम्पराओं में अश्रद्धा पैदा होती है। अत: हम हमारे सभी त्यौहारों की वैज्ञानिकता जानते हुए मूल पारम्परिक तरीके से ही त्यौहारों को मनायें। वैज्ञानिक आधार वाली परम्पराएँ कभी पुरानी नहीं होती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके पीछे सम्पूर्ण समष्टि का हित छिपा होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि कर रहा पर्यावरण रक्षा का बड़ा कार्य</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ के द्वारा पर्यावरण रक्षा की दिशा में महत्त्वपूर्ण प्रयास किये जा रहे हैं। प्रतिवर्ष इस प्रकाश पर्व पर पतंजलि के लाखों कार्यकत्र्ता भाई-बहन तथा पतंजलि के प्रति श्रद्धा रखने वाले करोड़ों लोग पर्यावरण की चिन्ता करते हुए पटाखे न छोडऩे की प्रतिज्ञा करते हैं तथा अपने बच्चों को भी इसके प्रति जागरूक करते हैं। उन्हें प्रेरित किया जाता है कि पटाखों से निकला काला गुब्बार कहाँ जाता है। एक मनुष्य ही मात्र इनसे प्रभावित नहीं होता है बल्कि सम्पूर्ण जीव जगत् इस प्रदूषण से सीधा प्रभावित होता है। इस प्रकार वे बच्चे या तो पटाखे खरीदते ही नहीं और खरीदते भी हैं तो कम से कम व छोटे से छोटे </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पटाखे छोड़कर पर्यावरण रक्षा के इस महान् कार्य को कर रहे हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण सुरक्षा की दृष्टि से सम्पूर्ण देश में यह सबसे बड़ा कार्य पतंजलि के माध्यम से किया जा रहा है। साथ ही हमारे हजारों योग शिक्षक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग प्रचारक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी प्रचारक आदि सभी लोगों को यज्ञ की तरफ प्रेरित करते हैं। पतंजलि से जुड़े सभी परिवार स्वयं तो प्रदूषण मुक्त इकोफ्रेण्डलि दिवाली मनाते ही हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ के द्वारा आस-पास के कई किलोमीटर तक के वातावरण को शुद्ध कर प्राणि जगत् की बहुत बड़़ी सेवा करते हैं। आइये! इकोफ्रेण्डली दिवाली मनाएं। स्वदेशी दीपक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल आदि खरीद कर उस किसान या मजदूर के घर को भी प्रकाश दें। अधिक से अधिक स्वदेशी खरीदें। गरीब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर या किसान के घर की खुशियाँ आपके हाथ में हैं। प्रकाश के पर्व पर स्वदेशी खरीदकर राष्ट्रसेवा में सहयोग दें। विदेशी सामान खरीदकर देश के दीपक को बुझाने का कुकृत्य न करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत को पुन: परमवैभवशाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक व राजनैतिक महाशक्ति बनाने के लिए निश्चित ही हमें वेदों के पथ पर चलना होगा व वेदों के पथ पर चलने वाले ऐसे महापुरुषों व संस्थानों का अनुसरण हमें करना होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा होने पर ही <span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया: सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दु:खभाग् भवेत्</strong></span> का जीवन्त रूप हमारे समक्ष होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2181/sanskriti-ka-sanvahak-shardiya-navsasyeshti-parv</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2181/sanskriti-ka-sanvahak-shardiya-navsasyeshti-parv</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:39:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/413.jpg"                         length="98095"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हमारे विविध सेवा प्रकल्प</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परम पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज व आयुर्वेद मनीषी परम श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के दिव्य पावन संकल्पों व अखण्ड पुरुषार्थ के फलस्वरूप 5 जनवरी 1995  को रोपा गया पतंजलि योगपीठ रूपी पौधा आज विशाल शाखा-प्रशाखाओं से युक्त वटवृक्ष का रूप ले चुका है।</span> </strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न प्रकल्पों के रूप में पतंजलि की लोककल्याणकारी सेवाएं आज पूरे देश के लिए आशा की किरण बनकर उभर रही हैं। इन्हीं प्रकल्पों में दिन दूना-रात चौगुना बढ़ता पतंजलि का </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग प्रचारक प्रकल्प अद्भुत कार्य कर रहा है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी विदेहदेव  एवं  स्वामी पुण्यदेव</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तांक में हमने शिक्षा के प्रकल्प आचार्यकुलम् शिक्षण संस्थान को</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2182/hamare-vividh-seva-prakalp"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/664.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परम पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज व आयुर्वेद मनीषी परम श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के दिव्य पावन संकल्पों व अखण्ड पुरुषार्थ के फलस्वरूप 5 जनवरी 1995  को रोपा गया पतंजलि योगपीठ रूपी पौधा आज विशाल शाखा-प्रशाखाओं से युक्त वटवृक्ष का रूप ले चुका है।</span> </strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न प्रकल्पों के रूप में पतंजलि की लोककल्याणकारी सेवाएं आज पूरे देश के लिए आशा की किरण बनकर उभर रही हैं। इन्हीं प्रकल्पों में दिन दूना-रात चौगुना बढ़ता पतंजलि का </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग प्रचारक प्रकल्प अद्भुत कार्य कर रहा है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी विदेहदेव  एवं  स्वामी पुण्यदेव</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तांक में हमने शिक्षा के प्रकल्प आचार्यकुलम् शिक्षण संस्थान को प्रस्तुत किया था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अंक में पतंजलि योग प्रचारक प्रकल्प को प्रस्तुत किया जा रहा है। पूर्ण अनुशासन व अखण्ड प्रचण्ड पुरुषार्थ को चरितार्थ करता योग प्रचारक प्रकल्प देश के सभी ६०० से अधिक जिलों में सुचारू रूप से कार्य कर रहा है। परम पूज्य स्वामी जी महाराज कहते हैं कि मैंने आज जिस मुकाम को पाया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके मूल में योग की शक्ति है। योग की इस महान् सेवा को सर्वाधिक प्राथमिकता प्रदान करते हुए परम पूज्य स्वामी जी महाराज ने योग प्रचारक प्रकल्प की शुरुआत की है। प्रकल्प के विभिन्न क्रियाकलाप इस प्रकार हैं-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच दिवसीय योग शिविर</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमाह योग प्रचारक प्रकल्प पूरी प्रामाणिकता के साथ १६०० से अधिक गाँव/शहरों में ५ दिवसीय योग शिविरों के माध्यम से परम पूज्य स्वामी जी महाराज एवं परम श्रद्धेय आचार्य श्री की स्वस्थ एवं समृद्ध भारत की संकल्पना को साकार कर रहा है। प्रत्येक योग शिविर में योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ भारत अभियान एवं वृक्षारोपण के विषय में जागरूक करने का महत्वपूर्ण कार्य यह प्रकल्प कर रहा है। योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी एवं वैदिक दिनचर्या ग्रामवासियों की जीवनशैली में क्रियान्वित हो जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए प्रकल्प योग प्रचारकों के माध्यम से प्रयासरसत है। ज्ञात इतिहास में वर्ष २०१७ में पतंजलि द्वारा आयोजित २५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१२० नि:शुल्क ५ दिवसीय योग शिविरों का संचालन स्वत: सिद्ध विश्व रिकॉर्ड है जो परम पूज्य स्वामी जी महाराज एवं परम श्रद्धेय आचार्य श्री के परम पुरुषार्थ एवं आशीर्वाद से प्रकल्प द्वारा सम्भव हो पाया है। १०० प्रतिशत चैरिटी के महा-उद्घोष को साकार कर रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग प्रचारक प्रकल्प का यह दिव्य सेवाकार्य।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एक दिवसीय विद्यालय-योग शिविर</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प योग प्रचारकों के माध्यम से विद्यालय-योग शिविरों का भी आयोजन कर रहा है जहाँ विद्यार्थियों को योगमय जीवनशैली जीने के लिए प्रेरित करने के साथ-साथ अच्छे संस्कारों को अपनाने का भी आह्वान किया जा रहा है। विद्यार्थी आने वाले समय में देश के नव-निर्माण में सहायक हों इसके लिए उन्हें मूल संस्कृति से जोडऩे का कार्य भी प्रकल्प कर रहा है। विद्यालयों में एक-दिवसीय योग शिविर लगाने के क्रम में वर्ष-२०१७ में ५४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">९६६ से अधिक शिविर लगाये गये हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/71.jpg" alt="71"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य सभा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात:काल योग सेवा करने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन में विद्यालय शिविर की सेवा के उपरान्त सायंकाल गाँव में आरोग्य सभाओं का आयोजन प्रकल्प कर रहा है। कैसे ग्रामवासी/शहरवासी योग के साथ-साथ आयुर्वेद के विषय में जागरूक बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए आरोग्य सभा के माध्यम से प्रकल्प उनमें जागरुकता फैलाने का कार्य कर रहा है। ग्रामीण जड़ी-बूटियों को प्रत्यक्ष दिखाकर रोगानुसार उनका प्रयोग भी ग्रामवासियों को बताया जा रहा है। गाँव-गाँव में वैदिक संस्कृति का प्रचार-प्रसार तथा जन-मानस श्रद्धान्वित हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए आरोग्य सभा के माध्यम से वैदिक ग्रन्थों का स्वाध्याय आम-जनमानस को कराया जा रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ भारत अभियान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ भारत अभियान के अन्तर्गत वर्ष 2017 में योग प्रचारक प्रकल्प 22,000</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अधिक स्वच्छ भारत के कार्यक्रम गाँव-गाँव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहर-शहर में आयोजित कर चुका है। हमारे योग प्रचारक प्रत्येक गाँव में 5 दिन प्रवास करते हैं। इस दौरान संगठन के कार्यकत्र्ताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय सरपंच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम प्रधान एवं अन्य प्रबुद्ध सामाजिक कार्यकत्र्ताओं के साथ मिलकर 5 दिन के लिए स्वच्छता का बृहद् अभियान चलाया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी स्टोर स्थापना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी से स्वावलम्बी भारत की संकल्पना को साकार करने के लिए प्रकल्प ग्राम स्तर पर स्वदेशी स्टोर खोलने के अभियान को गति दे रहा है। सभी योग प्रचारक अभ्युदय विभाग से सम्पर्क कर स्वदेशी स्टोर की स्थापना के लिए प्रतिबद्ध हैं। भविष्य में इस सेवा कार्य के लिए प्रकल्प और अधिक ऊर्जा लगायेगा। यह प्रकल्प जहाँ एक ओर स्वदेशी अभियान को आगे बढ़ाने में लगा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं दूसरी ओर बेरोजगार युवाओं को रोजगारोन्मुख भी कर रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम समिति निर्माण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प ग्राम स्तर पर संगठन विस्तार पर भी कार्य कर रहा है। जिस गाँव में ५ दिवसीय योग शिविर संचालित होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस गाँव में ग्राम समिति का निर्माण कर उसे संगठन से जोड़ा जाता है। स्वामी जी महाराज की दूरदृष्टि है कि राज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिला एवं तहसील से लेकर गाँव तक अपना संगठन सशक्त हो। ग्राम समिति के लिए ग्राम प्रभारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिला ग्राम प्रभारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युवा ग्राम प्रभारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित योग शिक्षक एवं किसान प्रभारी आदि नियुक्त किये जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हवन-यज्ञ द्वारा पर्यावरण रक्षा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हवन-यज्ञ वैदिक संस्कृति की आत्मा है। प्रकल्प योग प्रचारकों के माध्यम से योग के साथ-साथ यज्ञ के द्वारा पर्यावरण रक्षा के अभियान को आगे बढ़ा रहा है। प्रत्येक योग शिविर की समाप्ति पर हवन-यज्ञ का आयोजन कर आम-जनमानस को भी यज्ञ की भावना से जोड़ा जा रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई कक्षाओं का निरीक्षण </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">५ दिवसीय योग शिविरों को नियमित योगकक्षा में परिणत करना योग प्रचारक का मुख्य लक्ष्य है। प्रत्येक शिविर के मध्य एवं शिविर पश्चात् नियुक्त नियमित योग शिक्षक से निरन्तर संवाद व निरीक्षण करके नियमित योग कक्षाओं का संचालन सुनिश्चित किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत तकनीक का समुचित उपयोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प द्वारा तकनीक का समुचित उपयोग करते हुए एक विशेष मोबाइल एप्लीकेशन तैयार कराया गया है जिसके माध्यम से प्रत्येक योग प्रचारक को अपने प्रतिदिन के क्रियाकलाप की जानकारी मुख्यालय को देनी होती है जिससे कि आलस्य व अकर्मण्यता का कोई स्थान न रहे। इस एप्लीकेशन के माध्यम से संस्थान द्वारा समय-समय पर योग प्रचारकों का निरीक्षण व उन्हें निर्देशित भी किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल मीडिया द्वारा अभियान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज का युग विचारों का युग है। सोशल मीडिया अपने विचारों की अभिव्यक्ति का सशक्त माध्यम है। हमारे सभी योग प्रचारक योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत आदि के प्रचार-प्रसार हेतु फेसबुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यू-ट्यूब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टाग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्वीटर आदि पर भी सक्रिय भूमिका निभाते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ योग प्रचारकों का सम्मान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प देशभर में श्रेष्ठ कार्य करने वाले शीर्ष दस योग प्रचारकों को चयनित कर उनका सम्मान करता है जिससे उनमें निरन्तर उत्साहपूर्वक राष्ट्रसेवा के इस पुनीत कार्य को करने का उत्साह बना रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग के माध्यम से रोजगारोत्पत्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस बढ़ती बेरोजगारी के समय में पतंजलि द्वारा रोजगार के क्षेत्र में बड़ा योगदान दिया जा रहा है। प्रकल्प द्वारा प्रतिवर्ष सैकड़ों योग प्रचारकों का चयन किया जाता है जिनको कार्य की गुणवत्ता व प्रदर्शन के आधार पर मूल्यांकित कर समुचित मानदेय प्रदान किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नये योग प्रचारक बनने हेतु पाठ्यक्रम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प द्वारा श्रेष्ठ योग प्रचारकों के चयन हेतु विशेष पाठ्यक्रम का निर्धारण किया गया है जिसमें घरेलू उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद के अनुसार आहार-विहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकस्मिक चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य रोगों के लिए श्रेष्ठ औषधियों तथा पतंजलि सम्मत विशेष योगाभ्यास क्रम का समुचित ज्ञान शामिल है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग सार्वभौमिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वकालिक एवं सार्वजनिक महत्त्व की ऋषि-मुनियों की एक अनमोल विरासत है। कर्म करने में सबसे बड़ी कुशलता (चातुर्य) ही योग है। इस योग को जीवन में अपनाने से बन्धन स्वभाव वाले कर्म भी योगी को बन्धन में नहीं डाल पाते हैं। शुद्ध ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध कर्म एवं शुद्ध उपासना अर्थात् ज्ञानयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग एवं भक्तियोग- यह योग की त्रिवेणी है। यह मात्र एक ऐसा दर्शन है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके सबल सैद्धान्तिक पक्ष का ही नहीं अपितु उन्हें बोध कराने वाले क्रियात्मक साधनों का भी ऋषियों ने प्रतिपादन किया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें आचरण में लाकर प्रत्येक मनुष्य अपना कल्याण अपने हाथों करने की योग्यता व क्षमता प्राप्त कर लेता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग विज्ञान-संमत जीवशैली का नाम है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे व्यक्ति का संपूर्ण व्यक्तित्व सकारात्मक रूप में प्रभावित होता है। इससे व्यक्ति न केवल आधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि व उपाधि से मुक्त होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु समाधि की प्राप्ति भी कर लेता है। प्रतिदिन योग करने से व्यक्ति के जीवन से रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुद्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मग्लानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोह व दरिद्रता आदि व्यक्ति की कमजोरियाँ समाप्त हो जाती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे लोगों से युक्त समाज समातपूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशील होता है तथा राष्ट्र समृद्ध व समर्थ बन जाता है। अत: पूरा विश्व प्रात: उठकर प्रतिदिन योग करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा मेरा स्वप्र है।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2182/hamare-vividh-seva-prakalp</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2182/hamare-vividh-seva-prakalp</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:35:15 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/664.jpg"                         length="213880"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        