<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/5206/vanaushadhiyon-me-swasthya" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>वनौषधियों में स्वास्थ्य - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/5206/rss</link>
                <description>वनौषधियों में स्वास्थ्य RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>अनेक रोगों में कारगर स्वदेशी वनौषधि ‘एलोवेरा’</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2683/anek-rogon-me-kargar-swadeshi-vanaushadhi-alovera"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-11/08.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   एलोवेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरकोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावप्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Aloe vera (Linn.) Burm.f.</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Syn-Aloe barbadensis Mill.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">;</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Liliaceae</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिलिएसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Indian aloe</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">);</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहकन्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">;  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घीकुआँर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्वारपाठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घीग्वारँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोलिसर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Lolisar</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुंवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Kunwar</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Kadvi kunvar</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलबन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Kalband</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एट्टेाकलाबन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ettakalaband</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कत्तालै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Kattale</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Angani</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Angini</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ghritkumari</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घ्यूकुमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Giukumari</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरफड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Korphad</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोराफण्टा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Koraphanta</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोट्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथलाइ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Chotthu kathalai</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">). </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Aloe vera</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Common aloe</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारबडोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Barbados aloe</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुसब्बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Musabbar</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Common Indian aloe</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिब्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Darkhate sibre</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरख्तेसिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Darkhteesinn</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तसाब्रार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tasabrar alsi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुसब्बर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Musabbar).</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिच्छिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टिकारक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्यवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंडवृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोटक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पमात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिच्छिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशयगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्त्तवजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्रावकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वक्शोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विबन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदावर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलशोफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लाज्मोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्सीपेरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्कृत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">β</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जिओजेनिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Angiogenic</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोइमोडिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्परक्तदाबकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनात्मक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Gram +ve</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋणाात्मक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Gram - ve</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मजीवाणुरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेंरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Aloe vera Linn Burm. f</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिच्छिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुवर्षायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृन्तहीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 35-60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्करों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किनारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंटकित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चमकीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धब्बेदार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भालाकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिसम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Aloe abyssinica Lam.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीतपुष्पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">): </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुवर्षायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्दवीकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचर्चिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटार्बुद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आन्त्रजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लेष्मकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखपाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोइन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोएसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोएसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारबेलोईन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रायसोफेनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एग्लाएकोन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इमोडिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूसिलेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लुकोस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्टोस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैन्नोस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेलेक्ट्युरोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टार्टेरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोएसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोएसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोवेदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहरिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंजक्टीवाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्शानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(45,194,107);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरीतकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदरगांठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हींग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (60-60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरीतकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गोघृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिकटु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरिच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिप्पली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरीतकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहावृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तनलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्बल्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृच्छ्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृच्छ्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रदाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 250-500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजननसंस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपदंश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदंशजनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लिघौपाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रजोरोध</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-</strong> </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखोष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 250-500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पूयमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौवीरामजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 7-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्योपल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिलाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कटिशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंथने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूथकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड्डू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/aloe.jpg" alt="aloe"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जीक्षार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजदीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडियेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदग्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फफोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ीव्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्मकील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्मकील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्मकील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्दकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हींग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजवायन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहागा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकरकरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालाजीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 300 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातकफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2016</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2683/anek-rogon-me-kargar-swadeshi-vanaushadhi-alovera</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2683/anek-rogon-me-kargar-swadeshi-vanaushadhi-alovera</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Dec 2016 21:52:09 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/08.jpg"                         length="566354"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आरोग्यवर्धक दिव्य रसायन आंवला गुणधर्म और लाभ</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;font-family:Helvetica, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></p>
<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संपादक</span></strong><strong><span lang="en-gb" style="font-size:11pt;font-family:Helvetica, sans-serif;" xml:lang="en-gb">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;font-family:Helvetica, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संदेश</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2656/arogyavardhak-divya-rasayan-aavala-guddharma-aur-labh"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-11/28.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Euphorbiaceae, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Emblica officinalis Gaertn.,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Indian Gooseberry, Emblic myrobalan, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमलकी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धत्री</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिवा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंवरा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंवलकांटी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंगला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमलकी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैलगु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असरिकाय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उशीरिकई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्राविड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेल्लिक्काय्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निल्लिकाय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेल्लि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमलन्</span></strong></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">4500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतपत्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बु़ढ़़ापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धात्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- (1</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (2</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूसर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छा़ेडती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्णवृन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयताकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंखवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोलाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गूदेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालवर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेखायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कोषीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्यास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल्ब्युमिन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्युलोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">100</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 81.2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 0.5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 0.1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोरस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 0.02</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 0.05</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1.2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकोटिनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 0.2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 28</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 21</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 8.9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 22</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राही</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचिकाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लपित्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोटक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठघ्न</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वरघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोणितस्थापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदीपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">20-50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौकुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रशोथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रफूली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">7</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौकुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निचोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निचोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">केश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहेड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुठली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 50</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीठा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिकाकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलायम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केशकांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नकसीर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जामुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अजमोदा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यवक्षार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 1</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10-20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2-3</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10-20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीलीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5-10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लपित्त</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>:</strong></span>-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    1-2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 25</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डकारें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लपित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">250</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताधिक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 40</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 40</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 160</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृच्छ्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10-20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृच्छ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बवासीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदहजमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 3-6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बवासीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बवासीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 3</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 8</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रमेह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुठली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 250</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नदोष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रप्रमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 20-30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>:</strong></span>- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहेड़ा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोथा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवदारु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 50</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 12</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकायें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तदोष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिमिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रातिसार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेतप्रदर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">5-6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्राघात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">5-6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्राघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योनिदाह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीलीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनिदाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांडु</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">125</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 250</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1-2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ताल्पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुजाक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रेन्दिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिचकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 50-60</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 3</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">20</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">20</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">250</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चमेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोथा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज्वर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोटें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोटें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोटते</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घोटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10-20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुठली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़़े</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आंवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृच्छ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तरोग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुरब्बा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1-2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिकादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 3</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यौवनावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2016</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2656/arogyavardhak-divya-rasayan-aavala-guddharma-aur-labh</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2656/arogyavardhak-divya-rasayan-aavala-guddharma-aur-labh</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Nov 2016 21:52:15 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/28.jpg"                         length="218509"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शिरो, श्वास, नासा व वक्ष आदि रोगों की अचूक औषधि ‘तुलसी’</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="en-in" style="color:#FF0000;" xml:lang="en-in"><span> </span></span></strong><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span> </strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2626/shiro--shwas--nasa-va-vaksh-aadi-rogon-ki-achuk-aushadhi-tulsi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-11/401.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E67E23;border-color:#E67E23;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(230,126,35);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ocimum Sanctum </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Linn.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओसीमम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंक्टम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Syn-Ocimum tenuiflorum </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Linn., </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ocimum monachorum </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Linn.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">;</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Lamiaceae</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लैमिएसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Holy basil</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवदुन्दुभि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपेतराक्षसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमञ्जरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूतघ्नी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">;  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृन्दा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ीया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एरेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ared tulsi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारीटुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Karitulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">);  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गग्गेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेट्टु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Gagger chettu)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulashi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulas</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णतुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Krishantulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">). </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Thai basil</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्रेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Sacred basil</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोहश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Dohsh</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">).</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशेमानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोविरेचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरेविरेचनार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ocimum basilicum, O. gratissimum</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(22,145,121);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिट्रिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टारटरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युजिनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईथर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-4-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेक्किलडीहाईड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, γ-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेलीनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरियोफाईलिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पीनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल्डीहाईड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, β-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केम्फीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> α-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिनीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूजीनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेवीकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवाष्पशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैडीनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिमोनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युजिनोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, β-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">केरोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्सोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकैटेचुईक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैनेलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैफीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोरोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेसमेरिनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> β-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राइटरपीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पॉल्मिटिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेएरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑलिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलिनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्कॉर्बिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल्केलाइड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोसाइड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेपानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रतौंधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रतौंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पीनसरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूंघने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एरंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंपले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरभंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरभंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BFEDD2;border-color:#BFEDD2;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(191,237,210);">
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयोत्तेजक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशोधक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदजनन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वरघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातश्लैष्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटार्बुद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताशय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवकरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयविकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विसूचिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विबन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टार्तव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निमांद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासकष्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्ररोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासास्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशयिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्मरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोवेदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊष्माघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षाघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटिशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षिरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूतिनासा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमवात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दद्रु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पदंश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहारोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्रिकज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रतिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिमांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाइसीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोनोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Neisseria gonorrhoeae</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">काण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Stem callus</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐथेनॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोरोफार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सकार्नियल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Transcorrneal</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्षेप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tonic convulsion</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Nootropic</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रंशरोधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Antiamnesic</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्कोहॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनास्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैमजीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्तित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Reversible</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जननक्षमतारोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/591.jpg" alt="59"></img></span></strong></h5>
</li>
</ul>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीमिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्बत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुक्कुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्बत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोयकांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुराक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेचिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">50-60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाण्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निमांद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाण्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निमांद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अपच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बस्तिशोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रदाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्काश्मरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्काश्मरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीकन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 125-250 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातव्याधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सियाटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ाग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बफारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिगतवात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषजनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बफारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोंटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झांई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रस्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंसौदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-(1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तांबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौबीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतपित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतपित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ीव्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ीव्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ½-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जावित्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोदीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बालरोग</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लवंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टंकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पविष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पदंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुजीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वानुभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगानुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2016</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2626/shiro--shwas--nasa-va-vaksh-aadi-rogon-ki-achuk-aushadhi-tulsi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2626/shiro--shwas--nasa-va-vaksh-aadi-rogon-ki-achuk-aushadhi-tulsi</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Oct 2016 21:54:19 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/401.jpg"                         length="29564"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>श्वास, वातज, उदर आदि रोगों का सामक ‘तेजपात’</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong> </strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2598/shwas--vataj--uar-aadi-rogon-ka-samak-tejpat"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-11/11.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Cinnamomum tamala Nees (Buch.-Ham) &amp; Eberm. </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिनैमोमम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> Syn-Cinnamomum albiflorum Nees.</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">;</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Lauraceae </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लॉरेसी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Cassia lignea </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसिआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिग्रिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">);  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गन्धजात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाकरञ्जन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमालपत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">;  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमालपत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्ता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बराहमी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Patraka)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लवन्गदापत्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Lavangdapatti)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">;  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमालपत्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Tamalpatra)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तज</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Taj)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटटु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुरुंकाइ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Kattu-murunkai)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Tejpatra)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Tejpat)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमालपत्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Tamalpatra)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्टिटिकि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Dal Chinitiki).</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसिआ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Indian cassia)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसिआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिनेमॅन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Cassia cinnamon)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसिआ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Tamala cassia)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साज्जेहिन्दी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Sajjehindi)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नाब</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Zarnab)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सद्रसु</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Sadrasu).</span></strong></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातानुलोमक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौमनस्यजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशर्कराकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणुरोधी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्परक्तशर्कराकारक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनॉक्सीकारक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवकरोधी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मजीवाणुरोधी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्परक्तवसाकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाणुनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंकरीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेबलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विडम्बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनौषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंखला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनौषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपउष्णकटिबंधीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिमालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूटान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 900-1500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिक्किम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2400 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिल्हट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 900-1200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैतूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दालचीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यस्वरूप</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यमाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाहरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काण्डत्वक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णाभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुरदरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दालचीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादरहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकांतर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 10-12-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चमकीले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोंकदार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 13 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिनामिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्डीहाईड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनालूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युजिनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूजिनॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसीटेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केम्फॅर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, β-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरियोफायलिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेमजेल्डीहाईह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डीनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, α-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पीनिओल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> α </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> β </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">p</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायमीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिमोनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेरानिओल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओसिमिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, γ-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पीनिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेन्जिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिननमेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेन्जिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसीटेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्पशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h4><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुंए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुंए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूँघना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिप्पली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डंठल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चबाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हकलाहट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हकलाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुरब्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/73.jpg" alt="73"></img></span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उबकाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दालचीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चबाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">य<strong>कृत</strong></span><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> -</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरिच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजननसंस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवा</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 40-60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धिवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्गन्ध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंधबाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरीतकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्गन्ध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागकेसर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायें।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2016</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2598/shwas--vataj--uar-aadi-rogon-ka-samak-tejpat</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2598/shwas--vataj--uar-aadi-rogon-ka-samak-tejpat</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Sep 2016 21:56:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/11.jpg"                         length="115688"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नेत्र, मुख,त्वचा एवं वक्ष रोगों में कारगर बादाम</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3189/almonds-are-effective-in-eye--mouth--skin-and-chest-diseases"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/425.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक नाम : </span>Prunus amygdalus Batsch <span lang="hi" xml:lang="hi">(प्रूनस एमिग्डेलस) </span>Syn-Prunus dulcis (Mill.) D.A. Webb Amygdalus communis Linn.; <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम : </span>Rosaceae <span lang="hi" xml:lang="hi">(रोसेसी)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम : </span>Almond <span lang="hi" xml:lang="hi">(एलमॉन्ड)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत : वाताद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाताम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातवैरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुफला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रोपमफल</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी : बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बदाम</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़िया : बादामो (</span>Badamo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्दू : बादाम शिरिन (</span>Badam Shirin<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंकणी : अमेन्ड (</span>Amendi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल : वडुम (</span>Badumai<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वादाम-कोट्टाइ (</span>Vadam kottai<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु : बादाममू (</span>Vadam kottai<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादामू (</span>Badamu<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली : बिलायती बादाम (</span>Bilati Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली : कागजी बादाम (</span>Kagzi Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम : बादामकोट्टा (</span>Badamkotta<span lang="hi" xml:lang="hi">)। अंग्रेजी : आल्मण्ड ट्री (</span>Almond Tree<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : लौज़ (</span>Lowz), <span lang="hi" xml:lang="hi">लूजालहुलु (</span>Lujaalhulu<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाम मूलत: एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरीया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की एवं ईरान के साथ-साथ विश्व में बलूचिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप एवं भूमध्यसागरीय भागों में कृषित किया जाता है। भारत में कश्मीर के शीतल स्थानों एवं पंजाब में ७००-२४०० मी की ऊँचाई पर इसकी कृषि की जाती है। बादाम की गिरी अत्यन्त पौष्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवर्धक तथा रुचिकर होती है। इसका प्रयोग मेवे के रूप में किया जाता है। चरक-संहिता एवं सुश्रुत-संहिता में अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिश्ता आदि अन्य मेवों के साथ इसका उल्लेख मिलता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य स्वरुप:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम लगभग 8 मी ऊँचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यमाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्णपाती वृक्ष होता है। इसकी काण्डत्वक् पाण्डुर बैंगनी भूरे वर्णी तथा झुर्रीदार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र सरल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकांतर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भालाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृंतयुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य भाग में मोटे तथा दोनों ओर पतले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों का रंग हरा तथा पुराने पत्रों का रंग स्वेताभ धूसर वर्ण का होता है। इसके पुष्प श्वेत वर्णी या हल्के रक्त वर्ण के लगभग वृंतहीन होते हैं। फल की प्रारम्भिक या अपक्व अवस्था के ऊपर का आवरण मखमली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमश एवं कोमल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ पकाने पर ऊपर का आवरण कठोर हो जाता है। परिपक्व अवस्था में यह आवरण फीके पीले रंग का कठोर तथा मोटा हो जाता है। फलों के अन्दर की गुठली झुर्रीदार एवं सूक्ष्म छिद्रों से युक्त तथा कठोर होती है। इसकी गिरी खुरदरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चपटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रभाग पर नुकीली तथा भूरे वर्ण के आवरण से आच्छादित होती है। इसका पुष्पकाल एवं फलकाल जनवरी से अक्टूबर तक होता है। यद्यपि बादाम का औषधीय प्रयोग चिकित्सक के परामर्श अनुसार करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर भी इसकी गिरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल त्वक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल व तेल प्रयोज्यांग होते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बीज तैल में मिरिस्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉमिटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टिएरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिक एवं लिनोलीक अम्ल पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त बादाम में अवाष्पशील तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोसाएनिक अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एमीगडेलीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रुनेसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉकोस्टरिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टीरॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोसाएनिक ग्लूकोसाईड एवं साएनोजेनेटिक ग्लाईकासाईड पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर बादाम में वाष्पशील तेल ग्लोबुलीन एवं एमेन्डीन नाम प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन ्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलीय तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज (कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉकोस्टरिन एवं सिटोस्टीरॉल पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बीज कवच में कौमेरिक अम्ल</span>, n<span lang="hi" xml:lang="hi">- ओक्टाकोसेनॉल</span>, n<span lang="hi" xml:lang="hi">- ट्राईएकॉन्टेन</span>, β- <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टीरॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैटेचिन एवं एपीकैटेचिन पाया जाता है|</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/802.jpg" alt="80" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग विधि:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(22,145,121);" xml:lang="hi">शिरो रोग:</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शिरोरोग</strong> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम आदि द्रव्यों से निर्मित महामयूर घृत (५ ग्राम) का प्रयोग करने से सिर से संबंधित बीमारियों में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>स्नायुविकार </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को सिरके के साथ पीसकर लगाने से स्नायु-विकारों का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वे बादाम को पीसकर सिर पर लेप करने से सिर के जुंये (लीखें) मर जाती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>नेत्राभिष्यंद </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 7 बादाम की गिरी को महीन पीसकर उसमें घृत तथा मिश्री 5-5 ग्राम मिलाकर प्रात: सायं सेवन करने से नेत्राभिष्यंद में लाभ होता  है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दंतरोग -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम के छिलकों को जलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म बनाकर दांतों पर रगड़ने से दंत विकारों का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>क्षतक्षीण </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम आदि द्रव्यों से निर्मित अमृतप्राशघृत (५ ग्राम) का सेवन करने से क्षतक्षीण में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>कास</strong> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम तेल का प्रयोग खांसी की चिकित्सा में विशेष रूप से किया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अरोचक -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को आधा दिन (१२ घण्टे) तक पानी में फुलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व पानी में ही उबाल कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर का छिलका उतारें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात चासनी में मिलाकर मुरब्बा बनाकर सेवन करने से अरुचि का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्रशूल -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को अंजीर के साथ पीसकर खिलाने से हल्का विरेचन होता है तथा आंतों की पीड़ा मिटती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन संबंधी रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वीर्यविकार </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम की गिरी को सेवन करने से वीर्य विकारों का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक विकार -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को पीसकर उसकी वर्ती बनाकर योनि में रखने से मासिक-धर्म के समय होने वाली पीड़ा का शमन होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नदोष -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong> </strong>भिगोकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिलका निकाली हुई 1 बादाम गिरी को 3 ग्राम मिश्री के साथ पीस लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें 1 ग्राम गिलोय सत्</span>, 3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम घृत तथा 2 ग्राम शहद मिलाकर प्रात:-सायं सेवन करने से स्वप्नदोष दूर हो जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">3 से 5 ग्राम बादाम चूर्ण को दूध में मिलाकर प्रात:-सायं सेवन करने से स्तन्य की वृद्धि होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूयमेह -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> छिलका रहित 7 बादाम की गिरी लेकर उसमें 1 ग्राम श्वेत चन्दन चूर्ण तथा समभाग मिश्री मिलायें और पीसकर दिन में तीन बार जल के साथ पीने से पूयमेह में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वातरक्त </strong>- बादाम आदि द्रव्यों से निर्मित जीवनीय घृत का सेवन करने से वातरक्त(गठिया) में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>झांई रोग</strong> - समभा ग सरसों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम वचा तथा सेंधानमक को पीसकर चेहरे पर लेप करने से झाईयां मिटती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>क्षत एवं त्वक् विस्फोट </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम के बीजों को पीसकर लेप करने से घाव तथा फोड़ों में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>चर्मरोग </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को पीसकर लगाने से चर्मरोगों में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>खुजली</strong> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कड़वे बादाम को पीसकर लगाने से खुजली मिटती है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानस रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>हिस्टीरिया </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम के बीजों का नियमित सेवन करने से योषापस्मार (हिस्टीरिया रोग) में लाभ मिलता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्बल्य -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य दौर्बल्य तथा शल्य कर्माेपरान्त होने वाले दौर्बल्य में 7 ग्राम भिगोए हुए बादाम</span>, 7<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अश्वगंधा</span>, 1/2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पिप्पली  तथा 1/2 ग्राम काली मिर्च को अच्छी तरह मिलाकर पीसकर उसमें दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत तथा शर्करा मिलाकर दिन में दो बार भोजन से पूर्व सेवन करने से लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम की गिरी (5-10 ग्राम) में मिश्री मिलाकर सेवन करने तथा बाद में दूध पीने से दौर्बल्य का शमन होता है तथा शरीर पुष्ट होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन वाजीकरण:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वाजीकरणार्थ -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5-10 बादाम की गिरी में 1 ग्राम सोंठ</span>, 20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम भुने चने</span>, 1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम काली मिर्च तथा 20 ग्राम मिश्री मिलाकर 5 से 10 ग्राम की मात्रा में प्रात:-सायं दूध के साथ सेवन करने से वाजीकरण संबंधी गुणों की वृद्धि होती है। वस्तुत: बादाम वह बनौषधि है जो आहार में स्वादवर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण में स्वास्थ्य वर्धक एवं शारीरिक व मानसिक शक्ति प्रदान करने वाला है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका हम सब सेवन करें और जीवन को विकार रहित बनायें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3189/almonds-are-effective-in-eye--mouth--skin-and-chest-diseases</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3189/almonds-are-effective-in-eye--mouth--skin-and-chest-diseases</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Dec 2015 21:55:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/425.jpg"                         length="183313"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>विशिष्ट आयुर्वेदिक स्वास्थ्यवर्धक घटक गिलोय</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3183/special-ayurvedic-health-enhancing-ingredient-giloy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/983.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक नाम : </span>Tinospora cordifolia (Willd.) <span lang="hi" xml:lang="hi">  (टिनोस्पोरा कॉर्डिफोलिया) </span>Syn-Menispermum cordifolium Willd.; <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम : </span>Menispermaceae <span lang="hi" xml:lang="hi">(मैनिस्पर्मेसी)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम : </span>Tinospora <span lang="hi" xml:lang="hi">(टिनोस्पोरा)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत : वत्सादनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्नरुहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्रिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुपर्णी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्ना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतवल्ली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषक्प्रिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रलक्षणिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रांगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रप्राश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्नोद्भवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागकुमारिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमवल्ली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरकृता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्तारि</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी : गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडुच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूर्ची</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ीया : गुलंचा (</span>Gulancha<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलोची (</span>Gulochi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़ : अमृथावल्ली (</span>Amrutavalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतवल्ली (</span>Amritvalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युगानीवल्ली (</span>Yuganivalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुपर्णी (</span>Madhuparni<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती : गुलवेल (</span>Gulvel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गालो (</span>Galo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">गोआ : अमृतबेल (</span>Amrytbel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल : अमृदवल्ली (</span>Amridavalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिन्दिलकोडि (</span>Shindilkodi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु : तिप्पतीगे (</span>Tippatige<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृता (</span>Amrita<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची (</span>Guduchi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली : गुलंचा (</span>Gulancha<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालो गदंचा (</span>Palo gandcha<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय (</span>Giloe<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली : गुर्जो (</span>Gurjo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी : गिलोगुलरिच (</span>Gilogularich<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गरहम (</span>Garham<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालो (</span>Palo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी : गुलवेल (</span>Gulavel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्बरवेल (</span>Ambarvel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम : अमृतु (</span>Amritu<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेयामृतम (</span>Peyamrytam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्तामृतु (</span>Chittamritu<span lang="hi" xml:lang="hi">)। अंग्रेजी : इण्डियन टिनोस्पोरा (</span>Indian tinospora<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट लीव्ड टिनोस्पोरा </span>Heart leaved tinospora<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मून सीड (</span>Moon seed<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलांचा टिनोस्पोरा (</span>Gulancha tinospora<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : गिलो (</span>Gilo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी : गुलबेल (</span>Gulbel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय (</span>Giloe<span lang="hi" xml:lang="hi">)।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अमृता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतवल्ली अर्थात कभी न सूखने वाली गिलोय के पत्ते कोमल पान के आकार के तथा फल मटर के दाने जैसे होते हैं। यह जिस वृक्ष पर चढ़ती है उसी वृक्ष के कुछ गुण भी अपने अन्दर समाहित कर लेती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम वृक्ष पर चढ़ी गिलोय श्रेष्ठ मानी जाती है। चरक के बय: स्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहप्रशमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा निग्रहण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यशोधन आदि गणों में तथा सुश्रुत के गुडूच्यादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्लीपंचमूल आदि गणों में इसकी गणना की गई है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के कांड में लगभग </span>1.2<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत स्टार्च के अतिरिक्त अनेक कड़वे जैव सक्रिय संघटक पाए जाते हैं। गिलोय में </span>''<span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोइन</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक एक कड़ुआ ग्लूकोसाइड तथा टीनोस्पोरिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पामेरिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टीनोस्पोरिक अम्ल होते हैं। इनमें एक प्रमुख क्षाराभ बर्बेरीन है। इसके अतिरिक्त तिक्त ग्लूकोसाइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोइमिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डिओल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डिओसाइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टीनोस्पोरिडीन नामक जैव सक्रिय पदार्थ पाए जाते हैं। इसमें एक वाष्पशील तैल होता है एवं वसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्कोहल तथा कई प्रकार के वसा अम्ल होते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह त्रिदोषशामक है। स्निग्ध होने से वात</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय होने से कफ  और पित्त का शमन करती है। गुडूची कुष्ठघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनास्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णानिग्रहण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दिनिग्रहण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तसारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोमन और कृमिघ्न है। इससे आमाशयगत अम्लता कम होती है। यह हृदय को बल देने वाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त विकार तथा पांडु रोग में गुणकारी है। खांसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्बल्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा के रोगों में तथा कई प्रकार के ज्वर में उत्तम कार्य करती है। आधुनिक चिकित्सा शास्त्रियों के विचार से गिलोय सूक्ष्मतम विषाणु समूह से लेकर स्थूल कृमियों पर अपना प्रभाव दर्शाती है। क्षय रोग उत्पन्न करने वाले माइको बैक्टीरियम ट्यूबरकुलोसिस जीवाणु की वृद्धि को यह सफलता पूर्वक रोकती है। शरीर के जिस भाग में भी ये जीवाणु शान्त अवस्था में पड़े हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय वहीं पर पहँचकर उनका नाश करती है। ई- कोलाई नामक रोगाणु को जो आंत और मूत्रवह संस्थान के साथ-साथ पूरे शरीर को प्रभावित करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको जड़ से उखाड़ती है। इसके जल निष्कर्ष में फंगोसिटिक इंडेक्स</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी अधिक मात्रा में पाया जाता है अर्थात रक्त के जीवाणु भक्षी कोषों की तरह इसके सूक्ष्म घटक भी आयोनिक गति से रोगाणुओं पर आक्रमण कर उन्हें मार डालने की क्षमता रखते हैं। गिलोय का ग्लूकोज टालरेंस तथा एड्रीनेलिन जन्य हाइपर ग्लाइसीमिया में लाभकारी एवं त्वरित परिणामशील होता है। यह शरीर में इंसुलिन की उत्पत्ति व रक्त में उसकी घुलनशीलता को बढ़ाती है। इससे रक्त शर्करा घटती है। गुडूची को घृत के साथ सेवन करने से यह वातशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़ के साथ सेवन करने से-मलबद्धता नाशक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँड के साथ सेवन करने से-पित्तशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु के साथ सेवन करने से-कफशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ के साथ सेवन करने से-आमवातशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा एरण्ड तैल के साथ सेवन करने से वातशामक होती है। गुडूची का पत्र शाक कषाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णवीर्य</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदीपक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलरोधक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य तथा पथ्य होता है। यह वातरक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला तथा पाण्डुरोग में लाभप्रद होता है। गुडूची सत् मधुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुवर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेध्य व वय:स्थापक होता है। गिलोय का प्रयोग वातरक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्णज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृच्छ्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर तथा सोमरोग की चिकित्सा में किया जाता है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/994.jpg" alt="99" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे के सत्त में विषमज्वररोधी क्रिया पाई गई है एवं इनमें इन्सुलिन की भांति क्रिया भी होती है। काण्ड स्वरस तथा काण्ड चूर्ण शोथरोधी तथा मस्तिष्क उद्दीपनरोधी क्रियाओं को प्रदर्शित करता है। गिलोय व्याधि क्षमत्व वर्धक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय का काण्डसार ज्वरघ्न क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय के काण्ड का जलीय सार प्रत्यूर्जता क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय के काण्ड का जलीय सार एल्बीनों चूहों में शोथहर तथा वेदनाशामक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय के पमचाङ्ग का एल्कोहॉलिक-सार अस्थिमज्जा कोशिकाओं के प्रफलन को बढ़ाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग मात्रा एवं विधि:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>नेत्र विकार</strong>-</span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गिलोय के स्वरस में शहद व सेंधानमक </span>1-1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिलाकर खूब अच्छी प्रकार से खरल करके नेत्रंजन करने से तिमिर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिल्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कंडू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगनाश एवं शुक्ल तथा कृष्ण पटल गत नेत्र रोग नष्ट होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय रस में त्रिफला मिलाकर क्वाथ बना लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें पिप्पली चूर्ण व शहद मिलाकर प्रात: सायं सेवन करते रहने से नेत्रों की ज्योति बढ़ जाती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>राजयक्ष्मा (टी.बी.)-</strong> असगन्धा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शतावर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशमूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलामूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अडूसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोहकरमूल तथा अतीस को समभाग लेकर क्वाथ बनाएं</span>, 20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को सुबह-शाम सेवन करने से राजयक्ष्मा नष्ट होता है। पथ्य के रूप में केवल दूध को सेवन करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वमन-</strong>धूप में घूमने-फिरने से या पित्तप्रकोप से वमन हो तो गिलोय स्वरस (</span>10-15<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में </span>4-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम तक मिश्री मिलाकर प्रात: सायं पीने से वमन शांत हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>संग्रहणी-</strong>सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीस तथा गिलोय को समभाग लेकर जल में क्वाथ करें। इस क्वाथ को </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्र में सुबह-शाम पीने से मन्दाग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमदोष एवं साम ग्रहणी रोग ठीक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला-</span></strong>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली अमृता क्वाथ में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर दिन में तीन-चार बार पिलाने से पीलिया रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> पत्तों को पीसकर एक गिलास छाछ में मिलाकर तथा छानकर प्रात: काल पीने से कामला में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पांडुरोग</strong>-पुनर्नवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम की छाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पटोलपत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटुकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक को </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम लेकर </span>320<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पानी में पकाकर चतुर्थांश शेष क्वाथ बना लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस क्वाथ को </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली सुबह-शाम पीने से सर्वांग शोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट के रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्श्वशूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास तथा खून की कमी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">खून की कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया एवं हलीमक में गिलोय रस एक ली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कांड कल्क </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध </span>4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ली और घी एक किलो लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द अग्नि पर पकाकर घी मात्र शेष रहने पर छानकर रख लें। </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम घी को चौगुने गाय के दूध में मिलाकर प्रात: सायं पीयें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत् विकार व मंदाग्नि-</span>18<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम ताजी गिलोय</span>, 2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अजमोद</span>, 2<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग छोटी पीपल एवं </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग नीम की सीकें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन सबको कुचलकर रात्रि को </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली जल के साथ मिट्टी के बरतन में रख दें। प्रात: पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर पिला दें। </span>15<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>30<span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक सेवन करने से पेट के सब रोग दूर होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्रमेह</strong>-गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पठानी लोध्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल चन्दन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवँला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परवल की पत्ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम की छाल तथा पप्रकाष्ठ इन सभी द्रव्यों को समभाग लेकर कूट-पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर रख लें। इनके सम्मिलित चूर्ण को </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम की मात्र में लेकर मधु के साथ मिलाकर दिन में तीन बार देने से पित्तज प्रमेह में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मूत्रकृच्छ्र</strong>-गुडूची के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली स्वरस में पाषाण भेद का </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण और </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर दिन में तीन-चार बार सेवन करने से मूत्रकृच्छ्र में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया-</span></strong>2-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गिलोय चूर्ण को दूध के साथ दिन में दो-तीन बार देने से गठिया और मूत्रम्लता मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को सुबह-शाम पीने से गठिया में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली रस अथवा </span>3-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण या </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कल्क अथवा </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को प्रतिदिन निरंतर कुछ समय तक सेवन करने से वातरक्त में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ (कोढ़)-</span></strong>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गिलोय स्वरस को दिन में दो-तीन बार कुछ महीनों तक नियमित पिलाने से कुष्ठ में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर रोगों में:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>जीर्ण ज्वर (पुराना बुखार)-</strong> जीर्ण ज्वर या छ: दिन से भी अधिक समय से चले आ रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न छूटने वाले ज्वरों में </span>40<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गिलोय को अच्छी तरह कुचलकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी के बरतन में रखकर </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पानी मिलाकर रात भर ढककर रखते हैं और प्रात: मसल-छानकर प्रयोग करते हैं। </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्र दिन में तीन बार पीने से ज्वर का शमन हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गिलोय स्वरस में </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पिप्पली तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु का प्रक्षेप देकर प्रात: सायं सेवन करने से जीर्णज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहारोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि आदि रोग नष्ट होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वातज्वर-</strong>बिल्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरणी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्योनाक (सोनापाठा) तथा पाढ़ल की मूल छाल तथा गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया ये सब बराबर-बराबर लेकर इनका क्वाथ बनाएं</span>, 20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को दिन में दो बार वातज्वर में सेवन करना चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वातज-ज्वर के शमन के लिए गुडूची स्वरस भी श्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गुडूची क्वाथ में पिप्पली चूर्ण मिलाकर या फिर छोटी कटेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ तथा गुडूची के क्वाथ (</span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में पिप्पली चूर्ण मिलाकर पीने से वातकफज ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी तथा दर्द का निर्हरण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम तथा आँवला के </span>25-50<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ में मधु मिलाकर पीने से विषम ज्वर का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया में गुडूची स्वरस का प्रयोग अत्यन्त लाभदायक है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर में कफ  का अनुबन्ध हो तो गुडूची का क्वाथ (</span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) पीना चाहिए तथा पित्त का अनुबन्ध होने पर गुडूची शीतकषाय (</span>20-40<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) का सेवन हितकर होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यवासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ तथा नागरमोथा क्वाथ को  </span>25-50<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्रा में प्रतिदिन सेवन करने से वातज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची क्वाथ में पिप्पली चूर्ण मिलाकर सेवन करने से जीर्ण ज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची का क्वाथ (</span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) शीतल करके मधु मिलाकर पीने से ज्वरजन्य छर्दि (उल्टी) में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर के रोगी को पथ्य के रूप में गुडूची के पत्तों का शाक बनाकर खाना चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची के पत्तों को अंगारों पर तपाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस निकालकर</span>, 25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली स्वरस में </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली एरण्ड तैल तथा </span>125<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा सज्जी-क्षार मिलाकर कोष्ण सेवन करने से ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदररोग एवं कफज विकारों में अत्यधिक लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची सत्त का प्रयोग करने से आंत्रिक-ज्वर तथा ज्वरजन्य दाह का शमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त कैंसर: </span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">परमपूज्य स्वामी रामदेव जी का स्वानुभूत प्रयोग उन्हीं के शब्दों में कि </span>''<span lang="hi" xml:lang="hi">हमने अनेक रक्त कैंसर के रोगियों पर गेहूँ के ज्वारे के साथ गिलोय स्वरस मिलाकर दिया तो देखा कि रक्त कैंसर के रोगियों में अत्यन्त लाभ हुआ। हम आज भी इसका प्रयोग कर रहे हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> फुट लम्बी तथा एक अगुंली जितनी मोटी गिलोय</span>, 10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गेहूं की हरी पत्तियां लेकर थोड़ा-सा पानी मिलाकर पीस लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े से निचोड़ कर </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> कप की मात्रा में खाली पेट प्रयोग करें। चिकित्सक द्वारा निर्देशित औषधियों के साथ उक्त रस का सेवन कैंसर जैसे भयानक रोगों से शीघ्र मुक्ति प्रदान करने में सहयोग करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली रस के साथ गुड़ का सेवन करने से कब्ज में लाभ होता है। मिश्री के साथ सेवन करने से पित्त के उपद्रव मिटते हैं। मधु के साथ सेवन करने से कफ मिटता है। सोंठ के साथ सेवन करने से आमवात मिटता है। काली मिर्च और सुखोष्ण जल के साथ सेवन करने से हृदय शूल मिटता है। इसका प्रयोग व्याधि के अनुसार अनुपान के साथ सात दिनों तक नियमित रुप से करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय शरीर एवं जीवन के लिए बहुउपयोगी होने के कारण अमृत रसायन में शामिल है। हम सब अपने घर-आंगन में इसे लगाकर लाभ उठा सकते हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3183/special-ayurvedic-health-enhancing-ingredient-giloy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3183/special-ayurvedic-health-enhancing-ingredient-giloy</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Nov 2015 21:56:22 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/983.jpg"                         length="126215"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पोषक, स्वास्थ्यवर्धक पुनर्नवा</title>
                                    <description><![CDATA[<p><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3154/nutritious--healthy-punarnarva"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/213.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">     वैज्ञानिक नाम : </span>Boerhavia diffusa Linn.<span lang="hi" xml:lang="hi"> (बोरहविया डिफ्यूजा) </span>Syn-Boerhavia repens var-diffusa (L.) Hook.f; Boerhavia adscendens Willd. <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम : </span>Boerhavia diffusa Linn.<span lang="hi" xml:lang="hi"> (निक्टैजिनेसी)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम : </span>Hogweed <span lang="hi" xml:lang="hi">(हौगवीड)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत : पुनर्नवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथघ्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेतमूला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घपत्रिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिल्लक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शशिवाटिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुद्रवर्षाभू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घपत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिराटिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षाङ्गी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षाही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनपत्र</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी : लाल पुनर्नवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गदहपुर्ना</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्दू : बाषखीरा</span>, (Bashkhira<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़ : सनाडिका (</span>Sanadika<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती : राती साटोडी (</span>Rati satodi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वसेडो (</span>Vasedo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल : मुकत्तै (</span>Mukurattei<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकरातै (</span>Mukaratte<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु : अतिकामामिदि (</span>Atikamamidi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली : पुनर्नबा (</span>Svera punarnaba<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली : औंले साग (</span>Onle sag<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी : खट्टन (</span>Khattan<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी : पुनर्नवा (</span>Punarnava<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम : थाजूथमा (</span>Thazuthama<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">ताविलमा (</span>Tavilama<span lang="hi" xml:lang="hi">) अंग्रेज़ी : इरेक्ट बोएर्हविया (</span>Erect boerhavia<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पाइडरलिंग (</span>Spiderling<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्रैडिंग हौग वीड (</span>Spreading hog weed<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्स पर्सलिन (</span>Horse purslane<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिगवीड (</span>Pigweed<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : हांडा कुकी (</span>Handakuki<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबाका (</span>Sabaka<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी : देवासापत (</span>Devasapat<span lang="hi" xml:lang="hi">). </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यस्वरूप:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"> </span>यह विसरित शाखित मृदुरोमश अथवा चिकना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकीय पौधा है। इसके काण्ड लगभग १.२ मी. लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुधा बैंगनी वर्ण के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व पर स्थूल होते हैं</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ पतली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल पर्वों से युक्त  तथा जमीन पर फैली हुई होती है। इसके पत्र सरल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लट्वाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">2.5-5 सेमी लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्व पृष्ठ पर हरित वर्ण के एवं अरोमश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध:पृष्ठ पर साधरणतया श्वेत सूक्ष्म शल्कीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक पर्व पर दो पत्र होते हैं जिनमें एक पत्ती छोटी तथा एक बड़ी होती है। इसके पुष्प रक्त गुलाबी अथवा श्वेत वर्ण के अत्यधिक छोटे होते हैं। इसके फल 1.3 सेमी लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">5 शिरा युक्त तथा कृ ष्णाभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपे एक बीज युक्त  होते हैं। इसकी मूल श्वेत मूल पुनर्नवा की अपेक्षा कम मोटी किन्तु लम्बाई में अधिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच से टूट जाने वाली ऊपर की ओर मोटी तथा नीचे की ओर पतली व अनेक उपमूलों से युक्त  होती है। मूल को तोड़ने से दूध जैसा गाढ़ा रस निकलता है। मूल स्वाद में कड़वी उग्रगन्धी होती है। इसका पुष्पकाल एवं फलकाल अगस्त से जनवरी तक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण पौधे में क्षाराभ पुनर्नवीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राईएकॉनटेनॉल</span>, β-<span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span>, 5-7<span lang="hi" xml:lang="hi"> डाईहाइड्रोक्सी </span>3-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> डाईमीथॉक्सी</span>, 6-8<span lang="hi" xml:lang="hi"> डाईमिथाईल फ्लेवोन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिरीसील</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिरिस्टिक अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सेलिक अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटैशियम नाईट्रेट एवं अन्य पोटैशियम लवण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाईको प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेन्ट्राईएकोन्टेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्सोलिक अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जायलोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूक्यूरोनिक अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गेलेक्टोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रु-्र-अराविनोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रु-रेहेम्नोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राईएकोन्टेनोल पुनरनवोसाईड </span>β-<span lang="hi" xml:lang="hi">एकडीसॉन तथा बोराविनोन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्च एवं ष्ट पाया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा शोथहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयोत्तेजक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूलहर तथा मूत्रल है। इसका प्रयोग शोथ रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलोदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पांडु और मूत्राकृच्छ्र तथा वृक्क विकारों में किया जाता है।  इसका विशिष्ट प्रभाव गुर्दों और मूत्रवह संस्थान पर पड़ता है। इसलिए यह मूत्रल और शोथहर है। यह रक्तवह संस्थान और हृदय पर भी अच्छा असर डालती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह मूत्रल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन दीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणरोपक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणशोथपाचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त भारवर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कासघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदजनन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वरघ्न तथा मेदोहर है। पोटैशियम नाइट्रेट की उपस्थिति के कारण यह हृदय की मांसपेशियों की संकुचन क्षमता को बढ़ाता है। दूसरी मूत्रल औषधियाँ जहां शरीर में पोटैशियम नाइट्रेट की मात्रा का ह्रास करती हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं पुनर्नवा मूत्रल होने के साथ-साथ पोटैशियम प्रदायक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त पुनर्नवा तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफपित्तशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातकारक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचिकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्तंभक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणरोपण तथा मलसंग्राही होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह शोफ </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तप्रदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तविकार तथा उदररोग नाशक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत पुनर्नवा-कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफवातशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचिकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदोपग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवासनोपग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कासहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वय:स्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर तथा क्षारीय होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह शोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उर:क्षत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तविकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग तथा हृदयरोग नाशक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके पत्रों का जलीय सार मधुमेहनाशक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/1213.jpg" alt="12" width="800" height="816"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग एवं विधि:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शिरोरोग-</strong>प्रात:काल पुनर्नवा मूल त्वक् चूर्ण का नस्य लेने तथा हलवे का भोजन करने से शिरोवेदना का शमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>नेत्रशुक्र</strong>-समभाग श्वेत अपराजिता मूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत पुनर्नवा मूल तथा जौ के कल्क से नेत्रों में अंजन करने से नेत्रशुक्र रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा मूल को नारी दुग्ध में घिसकर नेत्रों में लगाने से नेत्रशूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रकण्डू आदि रोगों में लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा मूल को मधु में घिस कर लगाने से नेत्रस्राव का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा मूल को घृत में घिसकर लगाने से नेत्रपुष्प रोग में लाभ होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा मूल को तैल में घिसकर लगाने से मोतियाबिंद में लाभ होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा मूल को कांजी में घिसकर लगाने से निशान्धता (रात्रि अंधता) रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत पुनर्नवा मूल को घृत में पीसकर अंजन करने से नेत्र रोगों का शमन होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा मूल में मधु मिलाकर पीसकर अंजन करने से रक्तस्राव का शमन होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा मूल स्वरस में भाङ्गरा स्वरस मिलाकर लगाने से नेत्रकण्डु में लाभ होता है तथा गोमय स्वरस में श्वेत पुनर्नवा मूल तथा पिप्पली मिलाकर अंजन करने से नक्तांध्य (रात्रि अंधता) में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा की जडों को पीसकर घी में मिलाकर अंजन करने से आंख की फूली कट जाती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा की जड़ों को पीसकर शहद में मिलाकर अंजन करने से आंख की लालिमा दूर होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा की जडों को भांगरे के रस के साथ घिसकर आंखों में लगाने से नेत्रकण्डु का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा की जडों को केवल जल के साथ घिसकर आंखों में लगाने से मोतियाबिंद में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मुखपाक-</strong>पुनर्नवा की जडों़ को दूध् में घिसकर छालों पर लेप करने से मुखपाक में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कास-</span></strong>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पुनर्नवा मूल चूर्ण में समभाग शक्कर मिलाकर दिन में दो बार खाने से शुष्क कास का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>दमा-</strong>पुनर्नवा मूल के तीन ग्राम चूर्ण में </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम हल्दी मिलाकर प्रात: सायं खिलाने से दमे में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>उर</strong>: क्षत-यदि उर: क्षत के रोगी के थूक में बार-बार रक्त आ रहा हो तो </span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पुनर्नवा मूल तथा शाठी चावलों के चूर्ण को मुनक्का के रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध और घी में पकाकर पीने के लिए रोगी को देें।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोग: </span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोगों में पुनर्नवा के पत्तों का शाक अत्यन्त लाभकारी है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह हृदय रोगजन्य अस्थमा में अत्यन्त लाभकारी है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>क्षुधवर्धनार्थ-</strong>पुनर्नवा मूल के </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण को पीसकर शहद के साथ खाने से भूख बढ़ती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>विरेचनार्थ</strong>-पुनर्नवा मूल चूर्ण को दिन में दो बार चाय के चम्मच जितनी मात्रा में लेने से मृदु विरेचक का काम करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>उदर रोग</strong>-पुनर्नवा मूल को गोमूत्र के साथ देने से सब प्रकार के शोथ तथा उदर रोगों का शमन हो </span>   <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>जलोदर-</strong>पुनर्नवा के </span>40-60<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिलीफाण्ट में </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम शोरा डालकर पिलाने से जलोदर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>उदररोग</strong>-हरीतकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदारु या दारुहरिद्रा से निर्मित क्वाथ में गुग्गुलु तथा गोमूत्र मिला कर पीने से उदररोग तथा तज्जन्य शोथ का निवारण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>गुल्म-</strong>पुनर्नवामूल तथा कालशाक में सैन्ध्व मिलाकर सेवन करने से गुल्म तथा तोद (सुई चुभाने जैसी पीड़ा) में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काली मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरपुंखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरीतकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करंज तथा बेल मज्जा इन औषधियों से निर्मित </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ का सेवन करने से बवासीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्म तथा ग्रहणी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्प्लीहा रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पांडु-</strong>पुनर्नवा पीलिया रोग की बहुत गुणकारी औषधि है। </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पुनर्नवा पंचाङ्ग रस में हरड़ का </span>2-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण मिलाकर पीने से पीलिया में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्लीहावृद्धि-</strong>श्वेत पुनर्नवा की </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मूल को तंडुलोदक के साथ पीसकर देने से प्लीहावृद्धि में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पाण्डु रोग-</strong>पुनर्नवादि मण्डूर को तक्र के साथ सेवन करने से खून की कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल्ली बढ़ना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बवासीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ ग्रहणी तथा उदरकृमियों का शमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मूत्रकृच्छ्र</strong>-पुनर्नवा के </span>5-7<span lang="hi" xml:lang="hi"> पत्तों को </span>2-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग काली मिर्च के साथ घोंट छानकर पिलाने से मूत्र त्याग में कठिनता जैसे रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पुनर्नवा के पत्र रस को दूध में मिलाकर पिलाने से मूत्र मूत्रकृच्छ्र में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पुनर्नवा मूल चूर्ण को शहद या गुनगुने जल के साथ सेवन करने से शोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृ च्छ्र तथा मूत्रदाह का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्क विकार-</span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पुनर्नवा पंचाङ्ग क्वाथ को पिलाने से गुर्दे के विकारों को भी दूर करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह-</span>1</strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पुनर्नवा पुष्प चूर्ण में </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिश्री मिलाकर दुग्ध् के साथ सेवन करने से प्रमेह में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन संस्थान रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर रोग- </span></strong>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पुर्ननवा मूल चूर्ण को जलभांगरे के रस के साथ सेवन करने से प्रदर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>योनिशूल-</strong> पुनर्नवा स्वरस को योनि में लेप करने से योनि शूल का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>सुखप्रसव</strong>- पुनर्नवा मूल को तेल में स्निग्ध करके योनि में धारण करने से प्रसव शीघ्र हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय विकार जन्य अनार्तव में पुनर्नवा की जड़ और कपास की जड़ का फाण्ट पिलाने से लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ तथा पुनर्नवामूल को बकरी के दूध में पीसकर योनि में लेप करने से योनिशोथ का शमन होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा के पत्तों को घोंटकर गोली बनाकर योनि में रखने से प्रसव पीड़ा से होने वाले योनि:शूल का शमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वातकंटक</strong>- श्वेत पुनर्नवा मूल को तेल में पकाकर पैरों में मालिश करने से वातकंटक रोग दूर हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>आमवात- </strong>पुनर्नवा के क्वाथ के साथ कपूर तथा सोंठ के </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण को सात दिन तक सेवन करने से आम का पाचन होकर आमवात में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>कुष्ठ- </strong>इसको सुपारी के साथ खाने से कुष्ठ में लाभ होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>विद्रधि- </strong>श्वेत पुनर्नवा की </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम जड़ को </span>500<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पानी में पकाकर चतुर्थांश शेष क्वाथ बनाकर </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली मात्रा में सुबह-शाम पीने से अपक्व विद्रधि नष्ट होती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन में सतत नवीनता लाने वाले सर्व हितकारी पुनर्नवा को जीवनचर्या में स्थान दें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य लाभ पायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे भारतीय वनौषधि विज्ञान का पोषण होगा और सबमें आरोग्यता आयेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3154/nutritious--healthy-punarnarva</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3154/nutritious--healthy-punarnarva</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Oct 2015 21:55:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/213.jpg"                         length="507369"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अति सुगन्धित, गुणकारी, स्वास्थ्यवर्धक अगुरु (अगर)</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3126/ery-fragrant--beneficial--healthy-aguru"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/203.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक नाम : </span>Aqilaria malaccensis Lam.<span lang="hi" xml:lang="hi">  (ऐक्वीलेरिया मैलाकैन्सिस) </span>Syn-Aquilaria agallocha Roxb. ex DC.; <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम : </span>Thymelaeaceae <span lang="hi" xml:lang="hi">(थाइमीलिएसी)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम : </span>Eagle wood <span lang="hi" xml:lang="hi">(ईगल वुड)</span>, Agar wood <span lang="hi" xml:lang="hi">(अगर वुड)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत : अगुरु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिजग्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजार्ह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जोङ्गक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार्यक</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी : अगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊद</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">असमिया : ससि (</span>Sasi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्दू : अगर (</span>Agar<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़ : अगरु (</span>Agaru<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती : अगर (</span>Agar<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल : अग्गालीचंदनम (</span>Aggalichandanam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु : अगरु (</span>Agru<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली : अगरु (</span>Agaru<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्गर (</span>Aggar<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उगर (</span>Ugar<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी : पंवार (</span>Panvar<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चकुंदा (</span>Chakunda<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी : अगर (</span>Agar<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम : कायागहरू (</span>Kayagahru<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ी : अगर वुड (</span>Agar Wood<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलो वुड (</span>Aloe Wood<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलायन ईगल वुड (</span>Malayan Eagle Wood<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगल्लोचम (</span>Malayan Eagle Wood<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : उद-ए गर्की (</span>Ood-e-Garqi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगरे हिन्दी (</span>Agare Hindi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी : अगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद-ए-हिन्दी</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि के नाम पर परमात्मा के इस शरीर रूपी मंदिर के साथ हो रहे अत्याचार को वैश्विक स्तर पर समाप्त करने के लिए पतंजलि आयुर्वेद अनुसंधान विभाग द्वारा वनौषधियों पर गहन अनुसंधान हो रहा है।  आयुर्वेद की मान्यता है कि प्रकृतिगत असंतुलन से रोग पैदा होते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे में औषधि प्रकृतिस्थ तत्वों से युक्त होनी चाहिए। इसके अतिरिक्त  यदि दवा के नाम पर किन्हीं रासायनिक तत्वों का प्रयोग शरीर पर करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो तत्काल न सही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी न कभी तो वह शरीर के साथ विद्रोही तेवर दिखायेगी ही। वस्तुत: अक्षय आरोग्य के लिए आवश्यक है कि शारीरिक व मानसिक रोग में प्रकृति के बीच से ही औषधि की खोज करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ द्वारा जड़ी-बूटी पर गहन अनुसंधान करके </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">रोग एवं उसके अनुपान</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधियों में स्वास्थ्य</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">की इस श्रृंखला में </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का गुण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म एवं प्रयोग विधि प्रस्तुत है। परिजन इन प्रयोगों को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद जड़ी-बूटी रहस्य</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक में भी विस्तार से पढ़ सकते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगुरु विशाल तथा सदा हरा भरा रहने वाला वृक्ष है। चरक संहिता में शिरोवेदनाहर एवं शीतहर प्रलेपों तथा शीत ऋतु चर्या में इसके प्रलेप और अनुलेपन का उल्लेख किया गया है। सुश्रुत-संहिता में व्रण धूपन द्रव्यों में अगुरु का वर्णन है। इसकी लकड़ी में राल की तरह कोमल व सुगन्धित पदार्थ निकलता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो अगरबत्ती बनाने के काम में आता है। कौटिल्य अर्थशास्त्र में इस द्रव्य के व्यापार का बड़ा व्यापक वर्णन प्राप्त होता है। यहूदी धर्म-ग्रन्थों में यह </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अलहोट</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम से प्रसिद्ध है। इसके अतिरिक्त ग्रीक व रोमन में इसे </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अगेलोकन</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा प्राचीन अरब में </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अधलूखी एवं ऊद हिन्दी</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम से इनका उल्लेख मिलता है। अगर की अनेक जातियाँ हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य वैद्यक ग्रन्थों तथा आयुर्वेदीय संहिताओं व निघण्टुओं में इसकी निम्न प्रजातियों का वर्णन है। (</span>1) <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णागुरु (</span>2) <span lang="hi" xml:lang="hi">काष्ठागुरु (</span>3) <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहागुरु (</span>4) <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल्यागुरु। उपर्युक्त समस्त प्रजातियों में कृष्णागुरु सर्वोत्तम व श्रेष्ठ माना जाता है तथा औषधी के रूप में इसका प्रयोग होता है। कृष्णागुरु प्रजाति को पानी में डालने पर लकड़ी भारी होने के कारण डूब जाती है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/203.jpg" alt="20" width="500" height="492"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आसाम प्रदेश प्राचीन काल से ही अगर के लिए प्रसिद्ध है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु विश्व स्तर पर अगुरु का वृक्ष विश्व में भूटान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">म्याँमार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेशिया तथा फिलीपीन्स में प्राप्त होता है। भारत में यह उत्तर पूर्वी हिमालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मणिपुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागालैण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिपुरा के पर्वतीय क्षेत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खासिया पहाड़ियों एवं पश्चिमी बंगाल में लगभग </span>500<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी की ऊँचाई तक प्राप्त होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कवक संक्रमित काष्ठ में वाष्पशील तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्वीलोचिन (</span>Aquillochin<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिगनैन</span>, α <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा </span>β-<span lang="hi" xml:lang="hi">एगैरोफ्युरॉन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगैरो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइहाइड्रोएगैरोफ्युरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Dihydroagarofuron<span lang="hi" xml:lang="hi">) अगैरोस्पाइरॉल (</span>Agarospirol<span lang="hi" xml:lang="hi">) तथा क्षाराभ लिरियोडेनाइन (</span>Liriodenine<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेलिनीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एगारोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइहायड्रोपसेलिनिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेस्क्वीटर्पीन तथा </span>48' <span lang="hi" xml:lang="hi">मद्यघुलनशील पदार्थ पाये जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण एवं प्रभाव:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगुरु रस में कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु विपाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण वीर्य</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध व तीक्ष्ण गुण युक्त होता है। यह कफ वात शामक व पित्त वर्धक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगुरु सुगंधित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप लगाने पर शीतल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि कारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत प्रशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोविरेचक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेदशोषक तथा वर्णप्रसादक होता है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका प्रयोग कर्ण रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षिरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिडिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोठ तथा विष-विकारों की चिकित्सा में किया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णागुरु-कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त रस युक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण वीर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किञ्चित् त्रिदोषशामक तथा विशेषकर पित्तशामक होता है तथा इसका लेप अत्यधिक शीतल है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>काष्ठागुरु</strong>-कटु रस</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण वीर्य युक्त तथा कफ शामक होता है तथा लेप रूक्ष होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>दाहागुरु</strong>-कटु रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण वीर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केश वर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण कारक तथा केश विकार शामक होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मं<strong>गल्यागुरु-</strong>शीत वीर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु गुण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगवाहि तथा कुष्ठ निवारण में प्रशस्त है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अगुरु-</strong>सार का स्नेह-कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय रस युक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वात कफ शामक व दुष्ट व्रण शोधक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि तथा कुष्ठ नाशक होता है। इसका धूम सुगन्धित एवं वात शामक होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम अगर  की पहचान:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह जल में डूबने वाला व कृष्ण वर्ण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">परखनलीय परीक्षण में यह </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">मानव नासा ग्रसनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटार्बुद कोशिकाओं पर कार्य करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक भैषज विज्ञान के अनुसार इसका ऐथिल एसीटेट सार अनॉक्सीकारक गुण प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका पत्र-सार जीवाणुरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग मात्रा एवं विधि:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.    <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर:शूल-अगुरु की लकड़ी को चन्दन की तरह घिसकर उसमें थोड़ा कपूर मिलाकर मस्तिष्क पर लेप करने से शिर:शूल में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कास-</span></strong>1-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अगुरु चूर्ण में थोड़ा सा सोंठ मिलाकर मधु के साथ सेवन करने से कफज कास में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.  <strong> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>श्वासनलिका शोथ</strong>-अगुरु चूर्ण तथा कर्पूर को पीसकर वक्ष स्थल पर लेप करने से श्वास नलिका शोथ में लाभ करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3.  <strong> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>श्वास-</strong>ताम्बूल पत्र में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूँद अगुरु तैल को डालकर सेवन करने से श्वास रोग में शीघ्र लाभ मिलता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अर्बुद-</strong>अगर काष्ठ को लगभग </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम लेकर उसका क्वाथ बनाकर </span>20-40<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली मात्रा में नियमित सेवन करने से उदरगत अर्बुद में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2. <strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन एवं हृल्लास-</span></strong>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अगर  काष्ठचूर्ण का सेवन करने से वमन तथा हृल्लास में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दाग्नि- </span></strong>1-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अगर  काष्ठ चूर्ण को शहद के साथ मिलाकर सेवन करने से मन्दाग्नि में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तार्श-</span></strong>1-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अगर  चूर्ण में तीन गुना मिश्री तथा प्रचुर घी मिलाकर पकाने के पश्चात् शीतल करके सेवन करने से रक्तार्श का शीघ्र शमन होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्रमेह-</strong>समान मात्र में पाठा पञ्चाङ्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगुरु काष्ठ तथा हल्दी को लेकर क्वाथ बनाकर </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली मात्रा में प्रयोग करने से लवणमेह में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजननसंस्थान रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>सूतिका रोग-</strong>प्रसव के पूर्व एवं पश्चात् अगुरु काष्ठ का क्वाथ बनाकर </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्रा में प्रयोग करने से सूतिका रोगों में लाभ होता है। इसमें अजवायन व सोंठ मिलाने से और जल्दी लाभ प्राप्त होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग:</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.<strong> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वात रोग-</strong>अगर  को पीसकर लेप करने से वातरक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमवात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिशोथ तथा अंगघात में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर  काण्ड को पीसकर या घिसकर लेप करने से त्वक् विकारों में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर  पत्र को पीसकर लेप करने से कुष्ठ तथा कण्डू में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ-चोरक तथा अगुरु को पीसकर लेप करने से कफज शोथ में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर-अगर  काष्ठ से भावित जल का सेवन करने से ज्वरजन्य पिपासा (प्यासध् तृष्णा) में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन वाजीकरण: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन- </span>2-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अगर  सार कल्क को एक लोहे के पात्र के भीतर लेप कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात भर छोड़ दें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात: काल </span>375<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली जल में अगुरु लेप को घोल कर पीना चाहिए। ऐसे ही प्रतिदिन एक वर्ष तक नियमित सेवन करने से वृद्धावस्था जन्य व्याधियों से मुक्ति मिलती है तथा दीर्घायु की प्राप्ति होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.  2-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अगर  को दूध के साथ मिलाकर </span>15<span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन से एक वर्ष तक सेवन करने से बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्य आदि रसायन गुणों की प्राप्ति होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3.  1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूँद अगर  तैल का नियमित सेवन करने से बल की वृद्धि होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4.  <span lang="hi" xml:lang="hi">पान के पत्ते में </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूंद पुराने अगुरु तेल को डालकर मुख में धारण करने से कामोत्तेजना तथा वाजीकरण में वृद्धि होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष चिकित्सा:</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1. <span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>जांगमविष-</strong>अगर काष्ठ को पीसकर लेप करने से सर्प एवं वृश्चिक दंश जन्य वेदना आदि विषाक्त प्रभावों का शमन होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोज्याङ्ग: कवक संक्रमित अंत:काष्ठ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा:</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> तैल </span>1-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूँद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण </span>0-5-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम व क्वाथ </span>10-40<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली चिकित्सक के परामर्शानुसार ही लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>विशेष नोट:</strong> अगर की अन्त:काष्ठ एस्कोमाईसीटस मोल्ड (</span>Ascomycetous mold<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेओएक्रीमोनीयम पेरासाईटीका (</span>Phaeoacremonium parasitica<span lang="hi" xml:lang="hi">) नामक डीमेशीएशस (गहरे वर्ण के कोशिका युक्त-</span>dark walled<span lang="hi" xml:lang="hi">) कवकों से संक्रमित होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त कवकों की वृद्धि से सुरक्षा हेतु वृक्ष से विशेष प्रकार का निर्यास (</span>resin<span lang="hi" xml:lang="hi">) स्रवित होता है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3126/ery-fragrant--beneficial--healthy-aguru</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3126/ery-fragrant--beneficial--healthy-aguru</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2015 21:57:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/203.jpg"                         length="165834"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>रोपे गये देश भर में 03 लाख वनौषधीय पौधे</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      जड़ी बूटी दिवस के उपलक्ष्य में पतंजलि योगपीठ के देश भर के कार्यकर्ताओं ने लगभग 03 लाख वनौषधीय पौधों का रोपण कर आचार्य श्री को शुभकामनायें दीं। पूज्य स्वामी रामदेव जी व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने योगपीठ परिसर में नीम का वृक्ष लगाकर इस पौधरोपण अभियान का शुभारम्भ किया। इसी क्रम में दार्जलिंग से आये छात्र-छात्राओं एवं आचार्यकुलम के बच्चों ने राष्ट्रनिर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वनिर्माण संबंधी सांस्कृतिक प्रस्तुतियां दीं।</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3141/three-lakh-medicinal-plants-were-planted-across-the-country"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/1212.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   जड़ी बूटी दिवस के उपलक्ष्य में पतंजलि योगपीठ के देश भर के कार्यकर्ताओं ने लगभग 03 लाख वनौषधीय पौधों का रोपण कर आचार्य श्री को शुभकामनायें दीं। पूज्य स्वामी रामदेव जी व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने योगपीठ परिसर में नीम का वृक्ष लगाकर इस पौधरोपण अभियान का शुभारम्भ किया। इसी क्रम में दार्जलिंग से आये छात्र-छात्राओं एवं आचार्यकुलम के बच्चों ने राष्ट्रनिर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वनिर्माण संबंधी सांस्कृतिक प्रस्तुतियां दीं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3141/three-lakh-medicinal-plants-were-planted-across-the-country</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3141/three-lakh-medicinal-plants-were-planted-across-the-country</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2015 21:28:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/1212.jpg"                         length="356595"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अति दुर्लभ, अति लाभकारी 'गोरक्षी’</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3104/very-rare--very-beneficial--gorakshi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/140.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक नाम : </span>Adansonia digitata Linn.  <span lang="hi" xml:lang="hi">(ऐडनसोनिया डिजिटेटा) </span>Syn-Adansonia bahobab Linn.; <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम : </span>Bombacaceae <span lang="hi" xml:lang="hi">(बॉम्बेकेसी)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम : </span>Monkey bread tree<span lang="hi" xml:lang="hi"> (मंकी ब्रैड ट्री)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत : शीतल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रावणाम्लिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घदण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोरक्षी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचपर्णिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदण्डिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्धबहुला</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी : गोरखइमली</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़ : गोरक्ष तुन्ची (</span>Goraksh tunachi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मालिका (</span>Brahmamlika<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती : गोरखअम्बलि</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु : मग्गिवामु (</span>Maggivamu<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रम्हआम्लीका (</span>Brahmaamalika<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल : एनेईपुलिऑमरम (</span>Eneipuliaumaram<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पप्पराप्पुली (</span>Papparappuli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली : गोरखइमली (</span>Gorakhimali<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी : गोरखचिन्च (</span>Gorakhchinch<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम : कक्करीका</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : किस्साकदम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कसद</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी : ख्यार जॉब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्यार दराल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खीयाजर्द</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी : अफ्रीकन बेअैबैब (</span>African baobab<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : एलोमाराह (</span>Alomarah<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हुजेड (</span>Hujed<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होमर (</span>Homar<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेब्बाब (</span>Babbab<span lang="hi" xml:lang="hi">)।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद में औषधि वह जो व्यक्ति में सतत् आरोग्य का विश्वास पैदा कर उसे रोग से निजात दिलाये। चूंकि शरीर का सीधा संबंध प्रकृति से है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: रोग भी प्रकृतिगत असंतुलन से ही पैदा होते हैं। ऐसे में औषधि प्रकृतिस्थ तत्वों से युक्त होनी चाहिए। इसके अतिरिक्त  यदि दवा के नाम पर किन्हीं रासायनिक तत्वों का प्रयोग शरीर पर करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो तत्काल न सही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी न कभी तो वह शरीर के साथ विद्रोही तेवर दिखायेगा ही। अक्षय आरोग्य के लिए आवश्यक है कि शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक रोग में प्रकृति के बीच से ही औषधि की खोज करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि के नाम पर परमात्मा के इस शरीर रूपी मंदिर के साथ हो रहे अत्याचार को समाप्त करने के लिए ही वनौषधियों पर पतंजलि आयुर्वेद द्वारा गहन अनुसंधान के पश्चात् रोग की प्रकृति के अनुसार उनके अनुपान का निर्धारण भी किया गया। उन्हीं निष्कर्षों के अनुरूप </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधियों में स्वास्थ्य</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंखला प्रस्तुत है। परिजन इन प्रयोगों को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद जड़ी-बूटी रहस्य</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक में विस्तार से पढ़ सकते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे अपनाकर हर कोई अक्षुण्य आरोग्य का स्वामी बन सकता है। इस अंक में प्रस्तुत है वनौषधि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">गोरक्षी</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् गोरख इमली ...</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यस्वरूप:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा</span>, 11<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. परिधि वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल के आकार का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा-प्रशाखा युक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिदीर्घायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्णपाती वृक्ष होता है। इसके काण्ड छोटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार पर  चौड़े होते हैं। छाल चिकनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धूसर वर्ण की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र सेमल के पत्र जैसे लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकीले</span>, 5-12.5<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी लम्बे होते हैं। इसके पुष्प श्वेत वर्ण के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे पुष्पावलिवृन्त पर लटके होते हैं। फल लटके हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काष्ठीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य-आवरण स्लेटी वर्ण का होता है। फल का छिलका कड़ा तथा अन्दर का गूदा खट्टा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्काकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकदार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णाभ-भूरे वर्ण के बीजों से युक्त होता है। इसका पुष्पकाल एवं फलकाल फरवरी से जुलाई तक माना जाता है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/210.jpg" alt="2" width="900" height="675"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके काण्डत्वक् एवं पत्र में एडनसोनिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लुकोसाईड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कोपोलेटिन</span>, β-<span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूपिओल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटूलिनिक अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टैरैक्सीटोन तथा फ्रिडेलिन पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बीज में स्टेरॉयड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पीनायॅड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षाराभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फीनोलिक्स तथा सैपोनिन पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके मूल से एक वसीय तेल जिसमें ऑलिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉमिटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टियरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलीक तथा लिनोलिनिक अम्ल उपस्थित रहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव:</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरक्षी तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह तथा ज्वरशामक होती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी फल-मज्जा स्तंभक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनाशामक तथा स्वेदक होती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके पत्र स्वेदक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथहर तथा बलकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वमनहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भक तथा मृदुकारक होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका काष्ठ पूयरोधी तथा ज्वरघ्न होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके पत्र शोथहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदक एवं बलकारक क्रियाशीलता प्रदर्शित करते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके काण्डत्वक् का मेथेनॉलिक सार अल्प रक्त शर्करा कारक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका जलीय सार ऐथेनॉल प्रेरित आमाशयिक व्रण का निरोध करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">फलमज्जा का जलीय सार चूहों में यकृत्रक्षात्मक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग मात्रा एवं विधि:</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मस्तक पीड़ा</strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरख इमली के </span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली छाल क्वाथ को पिलाने से मस्तक पीड़ा मिटती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण  रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णरोग- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरख इमली पत्र फाण्ट को </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूंद कान में डालने से कर्ण रोगों में लाभ मिलता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख  रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरख इमली के बीजों का काढ़ा बनाकर कुल्ला करने से दांतों के दर्द तथा मसूड़ों की सूजन कम होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बीजों को भूनकर दांतों पर मलने से दांतों का दर्द तथा मसूड़ों की सूजन मिटती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास-</span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गोरख इमली फलमज्जा चूर्ण का सेवन करने से श्वास में लाभ होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरख इमली पत्र एवं पुष्प से निर्मित (</span>10-15<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) फाण्ट का सेवन करने से साँस से सम्बन्धित बीमारियों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा-</span>2-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गोरख इमली फल चूर्ण में सूखे अंजीर फल का चूर्ण मिलाकर खिलाने से दमा में लाभ मिलता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरख इमली के फल के गूदे से निर्मित शीतल पेय का सेवन करने से रक्तष्ठीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमातिसार एवं अतिसार का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरख इमली के फलों की गिरी को पीसकर </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मात्र में लेकर तक्र (छाछ) के साथ पिलाने से अतिसार बन्द हो जाते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>1-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गोरक्षी के पत्रों के चूर्ण का सेवन करने से भी अतिसार मिटता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्क वस्ति रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरख इमली के पत्रों का क्वाथ बनाकर जल में मिला लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके जल से स्नान करने पर मूत्र वह संस्थान तथा प्रजनन संस्थान से सम्बन्धित बीमारियों में लाभ मिलता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र-विकार-</span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गोरख इमली छाल क्वाथ में </span>60<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा यवक्षार (यवाखार) डालकर पिलाने से मूत्र की रुकावट मिटती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आमवात-गोरख इमली के पत्रों को पीसकर लेप करने से आमवात में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा  रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण-इसके तने से प्राप्त गोंद युक्त स्राव एवं फल के बाह्यभाग पर चिपके हुए चूर्ण को पूय तथा दुर्गंध युक्त घाव पर डालने से घाव जल्दी भर जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ-गोरख इमली के पत्रों का काढ़ा बनाकर अभिसिंचन करने से सूजन मिटती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके पत्रों को पीसकर लेप करने से त्वचा के विकारों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग-त्वचा रोगों पर इसकी गिरी को पीसकर लेप करने से लाभ मिलता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर रोग:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>ज्वर- </strong>गोरक्षी के </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम छाल चूर्ण को खाने से ज्वर उतर जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पाचन-शक्ति बढ़ाने के लिए-</strong>गोरख इमली के </span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली छाल क्वाथ में </span>500<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा पिप्पली चूर्ण डालकर पिलाने से पाचन-शक्ति बढ़ती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पसीने से उत्पन्न दौर्गन्ध्य</strong>- गोरक्षी के सूखे पत्रों को महीन पीसकर शरीर पर मलने से पसीने से उत्पन्न होने वाली दुर्गन्ध मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>दाह (जलन)- </strong>गोरक्षी के फलों का शर्बत बनाकर </span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली मात्रा में पिलाने से शरीर की जलन मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोज्याङ:</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> गोरक्षी का पंचाङ </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काण्ड त्वक्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र तथा मूल सभी प्रयोग योग्य हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा:</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गोरक्षी का मिष्टोदक (सिरप)-</span>20-50<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली अथवा क्वाथ-</span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली या चिकित्सक के परामर्शानुसार लें। वैसे इसके पक्वफल से निर्मित मिष्टोदक अतिसार एवं प्रवाहिका में विशेष लाभकारी हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ह वृक्ष भारत में तमिलनाडु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्ध्र प्रदेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुम्बई तथा अन्य समुद्र तटवर्तीय क्षेत्रों में पाया जाता है। यह एक विशाल तथा अत्यन्त दीर्घायु वृक्ष है। वर्तमान इलाहाबाद (प्रयागराज) से 9 किमी. दूरी पर प्रतिष्ठान पुरी (झूंसी) में गंगा नदी के किनारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा-जमुना के संगम के निकट स्थित लगभग 2000 वर्ष पुराना गोरख-इमली (</span>Adonsonia digitata<span lang="hi" xml:lang="hi">) का एक वृक्ष लगा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका वर्णन प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेनत्सांग (602-664 </span>AD<span lang="hi" xml:lang="hi">) ने अपनी पुस्तक में किया था। यह चीनी बौद्ध भिक्षु हर्षवर्द्धन के शासनकाल के दौरान (630 </span>AD<span lang="hi" xml:lang="hi">) प्रयाग कुम्भ मेले में आया था और एक विस्तृत क्षेत्र में फैले इस छायादार विशाल वृक्ष के विषय में लिखा था कि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष का व्यास 6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मीटर से अधिक था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका विशाल चौड़ा तना जिसके शीर्ष पर पुष्ट विस्तृत शाखाएँ एक छायादार विशाल वृक्ष का निर्माण करती थीं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न् 1875में मुगल सम्राट अकबर ने भी इस वृक्ष को देखा था। इस वृक्ष को लेकर जनमानस की भी विशिष्ट धारणा थी। इलाहाबाद के गज़ेटियर (1968) में भी इस प्राचीन विशाल वृक्ष का वर्णन है। स्थानीय लोग इसे विलायती इमली भी कहते हैं। पर आज भी हिन्दू और मुसलमान दोनों ही इस वृक्ष श्रद्धा रखते हैं। इलाहाबाद के चन्द्रशेखर आजाद पार्क में भी एक गोरख-इमली का वृक्ष लगा है जो लगभग 200 वर्ष पुराना है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3104/very-rare--very-beneficial--gorakshi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3104/very-rare--very-beneficial--gorakshi</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Aug 2015 21:56:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/140.jpg"                         length="217066"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>महिलाओं के लिए अति उपयोगी 15 औषधीय पौधे</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. चंचला तिवारी</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. मीनाक्षी</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि जड़ी-बूटी अनुसंधान विभाग</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3106/15-medicinal-plants-very-useful-for-women"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/510.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    प्राचीनकाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से ही आयुर्वेद में वर्णित विभिन्न औषधीय पौधों का विभिन्न रोगों में बहुत लाभकारी प्रभाव पाया गया है। अच्छे स्वास्थ्य की शुरुआत घर से होती है एवं घर पूर्ण रूप से महिलाओं पर निर्भर होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर नारी स्वस्थ है तो घर का प्रत्येक सदस्य स्वस्थ होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी संकल्पना है। प्रस्तुत लेख में महिलाओं में होने वाली विभिन्न बीमारियों जैसे कि श्वेत-प्रदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त प्रदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय की सूजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि-शूल आदि अनेक रोगों की चिकित्सा को दृष्टि में रखकर आयुर्वेद में वर्णित कुछ महत्वपूर्ण औषधीय पौधों तथा उनसे मिलने वाले लाभों का वर्णन निम्रलिखित है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">1.     अशोक [</span>Saraca asoca (Roxb.) Willd.]</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस पौधे की छाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज एवं पुष्प महिलाओं के स्वास्थ्य दृष्टि से रक्त प्रदर/अत्यधिक मासिक स्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टार्तव (आर्तव चक्र के दौरान होने वाली वेदना)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तार्श (खूनी बावासीर)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय अर्बुद (रसौली)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत प्रदर आदि में बहुत ही लाभकारी है। यह एक प्रकार से गर्भाशय अवसादक एवं बल्य के रूप में कार्य करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए अनियमित मासिक चक्र एवं गर्भस्राव को रोकने में भी अशोक उपयोगी है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">2.     निर्गुण्डी [</span>Vitex negundo L.]</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह आर्तवजनन में सहायक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए अनियमित मासिक-चक्र को नियमित करता है। महिलाओं में स्रावित होने वाले प्रोलेक्टीन हॉर्मोन के स्तर को भी यह नियंत्रित करता है। जिसके बढ़ने से अवसाद एवं अनियमित मासिक धर्म जैसे विकार हो जाते हैं। निर्गुण्डी महिलाओं के </span>FSH (Follicle Stimulating Hormone)<span lang="hi" xml:lang="hi"> को नियंत्रित करने के कारण गर्भाधान (</span>Conception<span lang="hi" xml:lang="hi">) में भी बहुत लाभकारी है। महिलाओं में पाये जाने वाले अवसाद जन्य रोग-पेशीशूल (</span>Fibromyalgia<span lang="hi" xml:lang="hi">) में भी यह अत्यधिक लाभ पहुँचाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">3.     घृतकुमारी [(</span>Aloe vera (L.) Burm.f.)]</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान में यह महिलाओं के बीच सौंदर्य एवं स्वास्थ्य सवंर्धन की दृष्टि से काफी प्रचलित है। इसके पत्रों का प्रयोग कई सौंदर्य प्रसाधनों एवं औषधि निर्माण में बड़े पैमाने पर किया जाता है। यह पेशी शैथिल्कारक होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए पेशीयों में बढ़े हुए तनाव को कम कर मांस-पेशीयों की होने वाली पीड़ा में लाभ पहुँचाता है। यह सूजन को भी कम करता है। इसमें विटामिन </span>A, B<span lang="hi" xml:lang="hi">1</span>, B<span lang="hi" xml:lang="hi">2</span>, B<span lang="hi" xml:lang="hi">6</span>, B<span lang="hi" xml:lang="hi">12</span>, C <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं </span>E<span lang="hi" xml:lang="hi"> पाया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके सेवन से क्षमता की वृद्धि होती है। इसमें विभिन्न खनिज जैसे कि कॉपर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम आदि भी प्रचुर मात्रा में पाए जाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो कि महिलाओं के लिए अति आवश्यक तत्व हैं। यह गर्भाशय के लिए सर्वोत्तम पोषक तत्व है। यह वयरोधक भी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य विभिन्न रोगों जैसे कि अनियमित मासिक-धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टार्तव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजोनिवृत्ति (</span>Menopause<span lang="hi" xml:lang="hi">) संबंधी विकारों में लाभकारी होने के कारण इसको महिलाओं का मित्र माना जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">4.     मुस्तक [</span>Cyperus rotundus L.]</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य तौर पर मुस्तक की जड़ों को प्रयोग में लाया जाता है। यह मासिक धर्म संबंधी कई विकारों जैसे कि कष्टार्तव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक धर्म के पहले होने वाली चिड़चिड़ाहट (</span>Premenstrual Syndrome<span lang="hi" xml:lang="hi">) एवं शरीर के कई भागों में सूजन आदि में लाभकारी है। यह जीवाणुरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यवर्धक एवं आर्तवजनन गुण युक्त है। यकृत की निष्क्रियता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख में कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण ज्वर व मुहासे आदि रोगों में मुस्तक लाभकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">5.     हींग [</span>Ferula assa-foetida L.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका प्रयोग भारतीय व्यंजनों में स्वाद बढ़ाने के साथ-साथ औषधि के रूप में भी विख्यात है। यह महिलाओं में स्रवित होने वाले प्रोजेस्टीरोन (</span>Progesterone<span lang="hi" xml:lang="hi">) के स्तर को बढ़ाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो कि मासिक धर्म की नियमितता के लिए लाभकारी है। यह काष्टर्तव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित-मासिक स्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत प्रदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्योषापस्मार में बहुत ही उपयोगी है। यह गर्भस्रावी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मजीवाणुरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्मान रोधी होता है। यह स्थौल्यता नाशक भी है और ट्राईग्लीसराईड्स के प्रति सक्रिय होता है। यह रतिज विकारों [</span>Sexually Transmitted Diseases (STDs)<span lang="hi" xml:lang="hi">] एवं संक्रमित जननांग रोगों में लाभ पहुँचाता है। इसमें वायुअनुलोमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव शामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफनिस्सारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसादक आदि गुण पाए जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">6.    दुधी [</span>Taraxacum officinale (L.) Weber ex F.H.Wigg.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह औषधि शरीर में संचित अतिरिक्त जलीय तत्वों को बाहर निकालने व मासिक स्राव से पूर्व होने वाले भारीपन में लाभकारी होती है। यह शरीर से यकृतगत विषाक्त पदार्थों को भी बाहर निकालता है। पामा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटार्बुद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च रक्त चाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त की कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृतशोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह आदि में भी दुधी उपयोगी है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">7.   शतावर [</span>Asparagus racemosus Willd.<span lang="hi" xml:lang="hi">] </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत: शतावर के मूल का प्रयोग किया जाता है। यह एक रासायनिक बल्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वेष्टरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्तव जनक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लतारोधी द्रव्य है। स्त्री जननांग संबंधी लगभग सभी समस्याओं में लाभकारी है। यह बंध्यत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन निष्क्रियता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजोनिवृत्ति संबंधी विकारों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत प्रदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि शोथ आदि रोगों में लाभकारी है। यह महिलाओं में स्रावित होने वाले कई सारे हॉर्मोन्स को संतुलित करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त का शोधन करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि क्षमता को बढ़ाता है एवं पाचन तंत्र को भी नियंत्रित करता है। यह वाजीकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिच्छिल गुणों से युक्त होता है। प्रसवोपरांत इसके नियमित सेवन से दुग्धोत्पत्ति सही मात्रा में होती है। यह कष्टार्तव एवं गर्भाशयगत अर्बुद में भी अधिक उपयोगी है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/510.jpg" alt="5" width="900" height="675"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">8.     धातकी [</span>Woodfordia fruticosa (L.) Kurz] </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धातकी का उपयोग भी आयुर्वेद चिकित्सा में काफी प्रचलित है। प्राय: इसके पुष्प प्रयोग में लाए जाते हैं। यह कषाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तंभक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय अवसादक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणुरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वरघ्न एवं विषनाशक गुण युक्त होता है। कफ-पित्तज विकारों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वक् विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरशूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बवासीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक रक्तस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण सहित महिलाओं के कुछ मुख्य रोगों जैसे कि श्वेत प्रदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तप्रदर आदि में बहुत ही उपयोगी है। यह गर्भाधान में सहायक है। इसमें बंध्यत्व रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत प्रदर रोधी सक्रिय गुण भी पाए जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">9.     मेथी [</span>Trigonella foenum-graecum L.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी को स्त्रियों का सौंदर्य बढ़ाने वाली बेहतरीन जड़ी-बूटी माना गया है। यह कामोत्तेजना को बढ़ाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त शर्करा के स्तर को संतुलित करता है तथा इसमें कोलीन पाई जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो कि बुद्धि वर्धक है एवं चिंतन की क्षमता बढ़ाती है। मेथी प्रमेह की चिकित्सा में अत्यधिक उपयोगी है एवं स्तन कैंसर का निवारक है। हॉर्मोन्स के स्तर को संतुलित करने की क्षमता होने के कारण मासिक धर्म से पूर्व एवं रजोनिवृत्ति से संबन्धित होने वाले लक्षणों को नियंत्रित करने में यह सहायक होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन की नवीन कोशिकाओं की वृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार एवं उनके परिपूर्ण विकास में मेथी का प्रयोग लाभकारी है। इसके अतिरिक्त मेथी में पाए जाने वाले ऑक्सीकरण रोधी तत्व बुढ़ापे की प्रक्रिया को धीमा करते हैं। मेथी में पाए जाने वाले प्रोटीन एवं निकोटिनिक एसिड बालों को मजबूत बनाते हैं एवं रोमकूपों के पुनर्निर्माण में सहायक होते हैं। मेथी के चूर्ण का मुखलेप झाइयों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कालेधब्बों में लाभकारी है। मोटापे में भी मेथी लाभकारी है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">10.    लोध्र [</span>Symplocos racemosa Roxb.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लोध्र कषाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत वीर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथरोधी एवं ग्राही गुणों से युक्त होता है। अतिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तार्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेतप्रदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तविकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचाविकार तथा अन्य गर्भाशयगत रोगों की चिकित्सा में लोध्र मुख्यत: प्रयोग होता है। लोध्र त्वचा रोगों जैसे कि युवानपीड़िका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लालिमा एवं शोथ में प्रयोग होता है। इसका लेप सौंदर्यवर्धक है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">11.    त्रिपत्र [</span>Trifolium pratense L.] [Red Clover<span lang="hi" xml:lang="hi">]  </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका प्रयोग प्रजनन क्षमता में एवं असंतुलित हॉर्मोन्स की चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक धर्म से पूर्व होने वाले लक्षणों डिम्बोत्सर्जन/स्त्री जननकोशिका उत्सर्जन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प मासिक धर्म एवं कष्टार्तव में लाभकरी होता है। इसका क्षारीय प्रभाव योनि के क्कद्ध को संतुलित करके गर्भधारण करने में सहायक होता है। इसका प्रयोग अस्थिसुषिरता एवं रजोनिवृत्ति से संबंधित होने वाले लक्षणों में भी लाभकारी होता है। साथ ही यह स्तनरोगों एवं गर्भाशयगत रोगों में लाभकारी है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/982.jpg" alt="98" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">12.    यष्ठीमधु (मुलेठी) [</span>Glycyrrhiza glabra L.]</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यष्ठीमधु मूलसत्त काली यष्टीमधु कैंडी (खांड/मिश्री) में सुस्वाद के रूप में प्रयोग होता है। इसका सक्रिय संघटक/तत्व ग्लाइसिरिजन मसालों के रूप में लोकप्रिय है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि यह इक्षु-शर्करा (सुक्रोज) से </span>50<span lang="hi" xml:lang="hi"> गुना अधिक मीठा होता है। इस जड़ी-बूटी के औषधीय प्रयोगों के अंतर्गत इसे कास सिरप के समान प्रयोग किया जाता है एवं यह ग्रहणी व्रण में भी लाभकारी है। जब हॉर्मोन्स की बात आती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यष्टीमधु सम्भवत: जड़ी-बूटियों में सबसे सशक्त है। यष्टीमधु के एस्ट्रोजेनिक यौगिक अवसाद की चिकित्सा में लाभ पहुँचाते हैं। एड्रीनल हॉर्मोन्स जैसे कि कार्टिसॉल के विघटन को रोक कर यह तनाव के स्तर को कम करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर के मुख्य तनाव रोधी हॉर्मोन एवं टेस्टोस्टेरोन के स्तर को बढ़ाता है। पोलिसिस्टिक ओवेरियन सिण्ड्रॉम जिसमें टेस्टोस्टेरोन का स्तर बढ़ाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे बन्ध्यत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर भार की वृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखगत: रोग एवं युवानपीड़िका जैसी चिकित्सा में प्रयोग होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">13.    अश्वगंधा [</span>Withania somnifera (L.) Dunal<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा महिलाओं के लिए एक चमत्कारी औषधि के रूप में है। यह बलकारक है एवं जीवनीय शक्ति तथा व्याधिक्षमत्व को बढ़ाता है। इसका प्रयोग थाईरॉइड में अत्यन्त लाभकारी है। यह स्मृतिवर्धक एवं मेध्य है। यह पेशी शिथलीकरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा एवं तनाव को कम करने में सहायक होता है। यह सामान्य दुर्बलता एवं कामशक्ति वर्धक है। यह अनिद्रा एवं अन्य मानसिक रोगों में भी प्रयुक्त होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">14.    हल्दी [</span>Curcuma longa L.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी मसाले के रूप में एवं शोथरोधी गुण के कारण लोकप्रिय है। इसमें पाए जाने वाला कुरक्यूमिन तत्व कैंसर रोधी होता है। यह जीवाणुरोधी तथा कवकरोधी है। यह विविध प्रकार के संधिशोथ में उपयोगी है। यह सौंदर्यवर्धक है। इसका प्रयोग जीर्ण स्तन कैंसर में भी लाभकारी है। इसका प्रयोग अजीर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार एवं उदरशूल एवं त्वचागत रोगों में लाभकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">15.    गुडूची (गिलोय) [</span>Tinospora sinensis (Lour.) Merr.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह रसायन की तरह कार्य करता है एवं बुढ़ापे के उत्क्रमण को कम करता है। यह शोथरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वररोधी एवं मूत्रल है। इसका प्रयोग मूत्रविकारों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य दुर्बलता तथा अजीर्ण में होता है। यह स्तन्यशोधक एवं मेध्य है। इसका प्रयोग खालित्य (बालों का झड़ना) तथा पालित्य (बालों का असमय सफेद होना) में होता है। गिलोय संधिवात एवं आमवात में भी लाभकारी है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/60.jpg" alt="60" width="900" height="676"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3106/15-medicinal-plants-very-useful-for-women</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3106/15-medicinal-plants-very-useful-for-women</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Aug 2015 21:50:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/510.jpg"                         length="385807"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>उच्च हिमालय (बुग्याल) क्षेत्रों में प्राप्त वे दुर्लभ औषधीय पौधे जो अब संकटापन्न हैं</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. राजीव कुमार वशिष्ठ</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि जड़ी-बूटी अनुसंधान विभाग</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3108/those-rare-medicinal-plants-found-in-the-high-himalayan--bugyal--areas-which-are-now-endangered"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/692.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">    आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से उच्च हिमालय क्षेत्र जैव विविधता के साथ-साथ औषधीय एवं सगन्ध पौधों के लिए अत्यधिक सम्पन्न रहा है। मान्यता है कि रामायण काल में जब लक्ष्मण जी मूर्छित हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब हिमालय क्षेत्र में उत्पन्न संजीवनी बूटी</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड के चमोली जनपद में स्थित द्रोणागिरी पर्वत से लायी गयी थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज भी हिमालय में उत्पन्न अनेक औषधि अमृत तुल्य हैं पर संकट के दौर से गुजर रही हैं।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">च्च हिमालय जिसे एल्पाइन (बुग्याल) कहा जाता है जो </span>3000<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. की ऊँचाई से प्रारम्भ होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुग्गी घास के मैदान यहीं होने के कारण इसे बुग्याल कहते हैं। बुग्गी घास का वानस्पतिक नाम </span>rachydium roylei Lindl.<span lang="hi" xml:lang="hi"> है। ढालदार घास के मैदानों में विभिन्न प्रकार के औषधीय पादप अपने विशिष्ट परिवेश में उगते हैं। उच्च हिमालय क्षेत्र में पाये जाने वाले अनेक औषधीय-पादप जो वर्तमान समय में दुर्लभ और संकटाग्रस्त स्थिति में हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ इन्हें संरक्षित एवं संवर्धित करने का लगातार अपने सीमित माध्यमों से प्रयास कर रहा है। उनमें से कुछ दुर्लभ जड़ी-बूटियां निम्रलिखित हैं-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.    <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीस (</span>Aconitum heterophyllum Wall. ex Royle<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.    <span lang="hi" xml:lang="hi">गमीठा विष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा (</span>Aconitum balfourii Stapf<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3.    <span lang="hi" xml:lang="hi">फरण (</span>Allium wallichii Kunth<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4.    <span lang="hi" xml:lang="hi">बुगलू [</span>Anaphalis cuneifolia (DC.) Hook.f.<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5.    <span lang="hi" xml:lang="hi">रिक चोरू (</span>Angelica archangelica L.<span lang="hi" xml:lang="hi">).</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6.    <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरा (Angelica glauca</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">7.    <span lang="hi" xml:lang="hi">बालछड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल जड़ी [</span>Arnebia benthamii (Wall. ex G.Don) I.M.Johnst.]<span lang="hi" xml:lang="hi">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">8.     <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण भेद [</span>Bergenia stracheyi (Hook.f. &amp; Thomson) Engl.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">9.     <span lang="hi" xml:lang="hi">हथा जड़ी [</span>Dactylorhiza hatagirea (D.Don) Soó<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">10.   <span lang="hi" xml:lang="hi">भूई एन्सेलू [</span>Fragaria nubicola (Lindl. ex Hook.f.) Lacaita<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">11.   <span lang="hi" xml:lang="hi">काकोली प्रजाति (</span>Fritillaria cirrhosa D.Don<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">12.   <span lang="hi" xml:lang="hi">राम फल (</span>Gaultheria trichophylla Royle<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">13.   <span lang="hi" xml:lang="hi">धूपलक्कड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषकन्डारा (</span>Jurinea macrocephala DC.<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">14.   <span lang="hi" xml:lang="hi">वनीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लू पॉपी (</span>Meconopsis aculeata Royle<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">15.   <span lang="hi" xml:lang="hi">यलो पॉपी (</span>Meconopsis robusta Hook.f. &amp; Thomson<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">16.   <span lang="hi" xml:lang="hi">माँसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जटामांसी [</span>Nardostachys jatamansi (D.Don) DC.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">17.   <span lang="hi" xml:lang="hi">काकोली प्रजाति [</span>Nomocharis oxypetala (D.Don) E.H.Wilson<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">18.   <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलाशी अल्मोड़ा (</span>Oxyria digyna (L.) Hill)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">19.   <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़वी (</span>Picrorhiza kurroa Royle ex Benth.)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">20.   <span lang="hi" xml:lang="hi">वनककड़ी (</span>Podophyllum hexandrum Royle)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">21.   <span lang="hi" xml:lang="hi">कुक्कड़ी (</span>Polygonum macrophyllum D. Don<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">22.   <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्थला (</span>Polygonum rumicifolium Royle ex Bab.<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">23.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बज्रदन्ती (</span>Potentilla fulgens Wall. ex Sims<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">24.   <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्चा (</span>Rheum emodi Wall.<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">25.   <span lang="hi" xml:lang="hi">डोलू (</span>Rheum moorcroftianum Royle<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">26.   <span lang="hi" xml:lang="hi">सनपती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप (</span>Rhododendron anthopogon D. Don<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">27.   <span lang="hi" xml:lang="hi">सिमरू (</span>Rhododendron campanulatum D. Don<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">28.   <span lang="hi" xml:lang="hi">सिम्रिस (</span>Rhododendron lepidotum Wall. ex G. Don<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">29.   <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मकमल [</span>Saussurea obvallata (DC.) Edgew.]</h5>
<h5 style="text-align:justify;">30.   <span lang="hi" xml:lang="hi">फेन कमल (</span>Saussurea gossypiphora D.Don<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">31.   <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर (</span>Selinum candollei Edgew.)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">32.   <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतकेशी (</span>Selinum vaginatum C.B. Clarke<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">33.   <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता (</span>Swertia speciosa Wall.<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">34.   <span lang="hi" xml:lang="hi">गुग्गल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लांगरी (</span>Tanacetum longifolium Wall. ex DC<span lang="hi" xml:lang="hi">.) </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">35.   <span lang="hi" xml:lang="hi">दूथली [</span>Taraxacum officinale (L.) Weber ex F.H.Wigg.<span lang="hi" xml:lang="hi">]</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">36.   <span lang="hi" xml:lang="hi">ममीरा (</span>Thalictrum alpinum L.<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">37.  <span lang="hi" xml:lang="hi">नागछतरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सतुआ (</span>Trillium govanianum Wall. ex D.Don<span lang="hi" xml:lang="hi">)  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत है इन्हें संकटापन्न स्थिति से बचाने की अन्यथा देश इन दुर्लभ औषधियों को खो देगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो संपूर्ण विश्व के लिए वरदान हैं। </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3108/those-rare-medicinal-plants-found-in-the-high-himalayan--bugyal--areas-which-are-now-endangered</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3108/those-rare-medicinal-plants-found-in-the-high-himalayan--bugyal--areas-which-are-now-endangered</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Aug 2015 21:45:24 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/692.jpg"                         length="513558"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        