<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/599/march" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>मार्च - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/599/rss</link>
                <description>मार्च RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title> शाश्वत प्रज्ञा  योग संदेश  2021  फरवरी  परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य...</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">2021 <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयन्ती</span> 19 <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/652/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE--%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6--2021--%E0%A4%AB%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80--%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/132.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">2021 <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयन्ती</span> 19 <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेंशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आफ्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफैक्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्सीनेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्सीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगुनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुनाशिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तावटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधावटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोस्टोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोस्टेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपिडोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीथोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायमंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायाकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनवटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्राश्यटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमानेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">शूगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राउंडवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैरेरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविजयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरूआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/652/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE--%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6--2021--%E0%A4%AB%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80--%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/652/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE--%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6--2021--%E0%A4%AB%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80--%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:56:54 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/132.jpg"                         length="85036"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>21वीं शताब्दी में आयुर्वेद की पुनर्स्थापना का संकल्प पतंजलि अनुसंधान संस्थान के माध्यम से </title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रुपेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शर्मा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संदेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/653/21%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A5%87"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/253.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नचिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्वेशण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>. (W.H.O) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्टिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांस्टीट्यूशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाजरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानुभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परमाध्यक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपीरियंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाईबिटीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थाईराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओबेसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिकेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिकेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरामीटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगुनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्र्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्पेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्फ्रेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपाईल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋचाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरामीटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगाहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाँट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हौंसला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> (Modern Science) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> (Ancient Science) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रैक्टिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कसाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुकलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> (W.H.O.) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवॄनग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काउंसिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेयरमैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> W.H.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> (Lead) <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणाशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ष्णेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुकलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाईप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्फ्रेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनोवेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्टेनेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> (Ancient Knowledge) <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पधारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रैक्टिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभावक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाजरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> innovation interpinalship science technology research speed and successful practices name it at knowledge and conversion of knowledge into wealth, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रुवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्टिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजमर्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रायल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम्बेस्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूंगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजदीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैनेजमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबोधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टैंडर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेबोरेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैबोरेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालाइसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजेंटेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेबोरेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वसनीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होम्योपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिथियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैट्रोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डीजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हिकल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाईक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिक्शा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रैक्टर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिथियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 81 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेन्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डीजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाईक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाईक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैसिलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडविल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टैंडर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Already <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ोतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परमाध्यक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तौमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगुनिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवोग्रिट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सरीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 2-3 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिगेडियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">भारती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span>, 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैलरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैसिलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोवाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यूमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्ट्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वीवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यूमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगुनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवोग्रिट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोग्रिट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभावक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्लू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवर्निंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेयरमैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 27 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकगनाइज्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चायनीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्शियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरेबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> 12<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेडिशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकगनाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंतजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डनाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मोकोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभागप्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकट्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डनाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1998 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसिक्वेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> 1999 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साऊथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> 2000 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनांक</span> 1, 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलफेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> 21 <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्चुरी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 125 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिश्कशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकमेंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> 21<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलफेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिप्रेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलिवेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> 2000 <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकमेंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> 21<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकमेंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकमेंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेंटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोमोटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोजिटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 21<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकमेंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, W.H.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> W.H.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्ट्रीमिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> W.H.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकगनाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रेलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूजीलैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलम्बिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूबा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरिशस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हंगरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेगुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकगनाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकगनेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉयरेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">टैट्रोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प्रहेंसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉलिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिजनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिजनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉयरेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हूटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डोनेशियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्यवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटार्यमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्किंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद</span> W.H.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्किंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थकेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नचिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिपीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 1906 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्रियोरिटी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरविलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थकेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> 2014 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांइटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> 6 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिप्रेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेजेंटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैलेंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैलेंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 140 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 109 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> 39 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 32 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओब्जर्वेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकरेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉजिटीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्टिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्रिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 30,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनवेस्टमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वकल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परमाध्यक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंपेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेविंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पिटीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हारमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हारमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नफरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीवेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आफट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफैक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छँट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफ्रैंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैल्युएट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्कुलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 10,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविपत्तिकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्लू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवर्निंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काउन्सिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेयरमैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्लू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिप्रेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/653/21%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A5%87</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/653/21%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A5%87</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:54:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/253.jpg"                         length="258219"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>विश्व का विशालतम सांस्कृतिक महोत्सव महाकुम्भ</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span><span>. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जी</span><span>,<span>   </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span>-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलपति</span><span>, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span>, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/654/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/393.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#ECCAFA;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>समुद्र मंथन से निकले अमृत की कुछ बूंद जहाँ-जहाँ गिरी, वहां -वहां महान तीर्थ बन गये| ये स्थान है, प्रयाग, हरिद्वार, नासिक, और उज्जैन| इन स्थलों पर बारी-बारी तीन-तीन वर्षों के अंतराल से पूर्ण कुम्भ के पर्व का विधान किया गया है| </strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवासुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हतोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दराचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस्सी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाहाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्ततोगत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीलकण्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभीषिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामधेनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामधेनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चै</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चै</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐरावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौस्तुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्सराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवगण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्सराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविर्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वारुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वन्तरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविर्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लावण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लावण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छद्मवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपातत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कलशस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झपटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूँद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंशांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समवेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/322.jpg" alt="32"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अघमर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभीद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्र्यजायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्णव</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span>.10<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>190<span lang="hi" xml:lang="hi">।l</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिसृक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिसृक्षु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विलयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगाध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकायित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<p> </p>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्देवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सलिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंरब्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिष्ठत।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रावो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्यतामिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेणुरपायत।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span>. 10<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>72<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>6</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपादान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्योम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> -</h5>
<p> </p>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्योमन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मन्नदितेरुपस्थे।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span>. 10<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>5<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>7</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अघमर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहोरात्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्ततोगत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रादर्णवादधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजायत।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अहोरात्राणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदधद्विश्वस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिषतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशी।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्याचन्द्रमसौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथापूर्वमकल्पयत्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चान्तरिक्षमथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span>. 10<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>190<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>2-3</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आख्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाग्देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितरमस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धन्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनिरप्स्वन्त</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रे।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितिष्ठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुवनानु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वोतामूं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वष्र्पणोपस्पृशामि।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span>. 10<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>125<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>7</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालकूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालकूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोटी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वत्सर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरीकरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विघटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहारोन्मुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबलतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन्नतरकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालकूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालकूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छायामृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेम।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span>. 10<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>121<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>2</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्मि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारदुपांशुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृतत्वमानट्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धृतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुह्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवानाममृतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।ऋ</span>. 4<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>58<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>2</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्मि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतमयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अपाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमममृता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूमागन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिरविदाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवान्।ऋ</span>. 8<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>48<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>3</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्सृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सोमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पपिवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्संपिषन्त्योष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धिम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सोमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्यांश्नाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चन।।</span>     <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span>.10<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>84<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>3</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तादात्म्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तादात्म्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्ययाऽमृतमश्नुते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशोप</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">११</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहदारण्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलो</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिर्गमय</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्योर्माऽमृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गमय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहदारण्यकोपनिषद्</span> 1.3.28</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तादात्म्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तादात्म्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्मयेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यस्यापिहितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूषन्नपावृणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यधर्माय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टये।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span>. 15</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैत्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतियोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवपक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजयोन्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यमेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानृतम्।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदाचित्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविच्छिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकायित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदाचित्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभीष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमोगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवासुर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोपानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनीभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरलतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झेलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झेलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतमयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्तीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्तीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यष्टियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मानुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवासुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्माओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेष्टित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धालुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्यशंकाराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकाश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्वेनसांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामोल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यमुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्वेनसांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यमुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोदावरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिप्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकाराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्डता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरमोत्कर्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगाधिराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशालता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सागरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीरथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यमुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोदावरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिप्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धालुजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयंस्फूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मणिकांचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्डता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/654/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/654/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:52:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/393.jpg"                         length="198693"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आततायी अंग्रेज़ों के विरुद्ध भारतीय वीरता की अभिव्यक्तियाँ धार्मिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र की वीरता</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">रामेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंकज</span>  </h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/655/%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/151.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आततायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारम्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मवीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानवीर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">साइलेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफरिंग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वपंथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉसिलिटाइजेशन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहादुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकदेशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यस्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span>, ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">तेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तटीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेतात्माएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाविकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खींच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिविकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कागज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बारूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्नेयास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्शे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घडिय़ाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिलिपियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रेनेसां</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एनलाइटेनमेन्ट</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्से</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कहानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनस्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुस्साहसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोंगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणदण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलम्बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्कोडिगामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाविकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुस्साहसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाविकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटपाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डकैती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूनखराबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डकैती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कंगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुम्बई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन्नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलकाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डचों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारकाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँगीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाटुकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोंपडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हज़ारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुटकरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौदागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजऱ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारखानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुम्बई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टापू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किराये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुम्बई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामवासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलदली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूतानाटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलकाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाटुकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दगाबाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बदली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्यास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदार</span> 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भिड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिपाहियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिक्योरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सेपॉय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आर्मी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जासूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकट्ठीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजयनगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>- (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन्नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">मुम्बई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभावक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दत्तचित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिपाही</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">टुकडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिमचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चट्टोपाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आततायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपन्यास</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दमठ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरगीत</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातरम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वाद्र्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आततायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँग्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपन्यासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजऱ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्रजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधकचरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मसमाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बँट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम्भ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षणदाताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मच्युत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मभ्रष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मान्तरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षडय़ंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकरावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिक्खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोंगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलगाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरतापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैमनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> 1857-58 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> 525 <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> 42 <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 73 <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिषाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">01 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span>, 1858 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्टोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्टोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भतीजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइसराय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिलेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाप्रबन्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाप्रबन्धक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गवर्नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवर्नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवर्नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवर्नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span>, 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माउण्टबेटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">धोखेबाजों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्करों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डकैतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: 1857 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">1858 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजनबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चातुर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चातुर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजनबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आततायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजनबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आततायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजनबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रेलिजन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनजान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दावली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धँसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतघ्नता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगदम्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराजेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरगीत</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातरम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ललकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगदम्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुजला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>', <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगदम्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्दिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखियारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">1858 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैंकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टोपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकडक़र</span> 1857 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाँसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयभीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> 1860 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसायटीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजिस्ट्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्म्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसायटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 1860-61 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाब्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौजदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिविल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबर्दस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरेन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1876 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेशभूषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> 1877 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्टोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयभीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्टोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्ञी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिकड़म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> 1890 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1900 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइब्रेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षिणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमाता</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यसमाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनःप्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमहंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> 1890 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिप्पणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अख़बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्येता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> 1905 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बँटवायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ओम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमश्चण्डिकायै</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आव्हान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रहपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणप्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओजस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तिका</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">केसरी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छापा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1894 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यांत्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">विजऩ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमचेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिप्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकाचौंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहरलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्येता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेम्पर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलीभाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमहंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> 1890 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1910 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलाराम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामचन्द्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span>  </h5>
<h5 style="text-align:justify;">1863 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दत्त</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> 1886 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसभा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदनमोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> 1911 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्ञी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्ञी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइसरायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइसराय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइसराय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> 1905 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पृष्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासम्मेलनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1912 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पृष्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> 1921 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">गुलेरी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मप्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंशावतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरभंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूरथला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पटियाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रीवां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कूच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिवेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहरलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रशेखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामतीर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगेश्वरानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदीप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपतराय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिपिनचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलूचिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वेटा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्माइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख़ाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाहौर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रावलपिंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीतज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिगम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलुस्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गान्धर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनदयालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनराशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 1910 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथकण्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मप्रेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौढ़ावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> 1919 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्याग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कौरवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदव्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकाव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहरलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आततायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचतापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धवीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानवीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आततायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मवीरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धवीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानवीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/655/%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/655/%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:49:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/151.jpg"                         length="338275"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कैसे पहचानें? कपूर असली है या नकली</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राकेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/656/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%82--%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/382.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुंऐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टिरियल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मकोड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिटलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिटलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरहरीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिटलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैक्जामीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाईलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्जामीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेप्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्जामीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिस्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटेरियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेप्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्यूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाईट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंटेनर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरिटेशन</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिक्कत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्जामीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F8CAC6;border-color:#F8CAC6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(248,202,198);">
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोटानिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेम</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सीनामोमम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कैमफोरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्पूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्पूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्टिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताईवान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुमात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/043.jpg" alt="04"></img></span></p>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span>?</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> 1200 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 1800 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्थेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटेरियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्जामीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोस्मेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्टिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्जवलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्जवलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैण्ड्रफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैम्पू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैण्ड्रफभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिय़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीसेप्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीइन्फ्लेमेन्ट्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबैक्टिरियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीवायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बााजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 850 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नथुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">री</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिवेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टिरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्थेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्थेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">केमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्थेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिडक़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सचेंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यूरीफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिल्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिल्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफाइन</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">फिल्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्सामिन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास्ताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुंऐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>?</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजदीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलवाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/656/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%82--%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/656/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%82--%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:47:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/382.jpg"                         length="78668"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>दिव्य जीवन</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवश्रुति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्या</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रयाग</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/657/divya-jivan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/292.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मनोमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>-</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतस्मात्प्राणमयादन्योऽन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोमय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तेनैष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोमय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतरेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोभूत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राविशत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 34<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवसंकल्पसूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> 6 <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पांचों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृतिमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पसूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्जाग्रतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरमुदैति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदुसुप्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथैवेति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दूरङ्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिरेकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवसंकल्पमस्तु।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">यत्</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span>:) <span lang="hi" xml:lang="hi">जागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दूरम्</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उदैति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">उदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">तत्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्तस्य</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">तथैव</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दूरङ्गगमम्</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उदेति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">उदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">तत्</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषाम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span>:) <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>:) <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पम्</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरतु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होवे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होवे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>13 <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> (5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span>, 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाँ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">:     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रोत्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वक्</span></span></strong></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">               </span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">↓</span>         <span lang="en-us" xml:lang="en-us">↓        </span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">↓        </span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">↓       </span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">↓</span>                                   </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-       </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गन्ध</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">       </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">       </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">    ↓</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्ग</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूंघने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span>   → <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>   →  <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रिय</span>  →   <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span></strong></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;">  <span lang="en-us" xml:lang="en-us">↓</span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनियन्त्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्जाग्रतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरमुदैति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकानेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथैवेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्रावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिरेकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमन्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्पष्टतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकानेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋचाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णेभि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शृणुयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्येम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षभिर्यजत्रा</span>:’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणकारक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मोन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/657/divya-jivan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/657/divya-jivan</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:46:02 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/292.jpg"                         length="101660"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आपसी पे्रम एवं सौहार्द का प्रतीक है, होली</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विपिन</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्विवेदी</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सहायक</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span><span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span><span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प</span><span><span style="font-family:Mangal, serif;">.</span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वि</span><span><span style="font-family:Mangal, serif;">.</span></span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/658/%E0%A4%86%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88--%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/351.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुचिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढग़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौहार्दपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाईचारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अठखेलियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्कुराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तडांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमराईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुच्छों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योत्सना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आख्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यपु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असन्तोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंगुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीबो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्फूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षोंउल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहल्लों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौराहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुञ्जायमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतारकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जावान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंथकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौढ़ावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदाधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षोल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यङ्गयात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजमार्गों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौराहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूसरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नज़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुडदंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहौल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औचित्यपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रौनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौहार्दपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भातृभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंजिशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमभरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिरोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/658/%E0%A4%86%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88--%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/658/%E0%A4%86%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88--%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:43:45 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/351.jpg"                         length="170758"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नेतृत्व में महिलाएं</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वंदना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरनवाल</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">.</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मध्य</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/659/netritva-me-mahilaye"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/223.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#eccafa;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>महिलाओं ने हमेशा से अपनी दृढ इच्छा शक्ति और अदम्य साहस की बदौलत समाज के लगभग हर क्षेत्र में अपनी उपस्थिति को दर्ज कराया है| साथ ही उन्होंने अपनी भूमिका को अत्यंत गरिमामयी बनाते हुए उसे महत्वपूर्ण भी साबित किया है|</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमामयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनकही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शृंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहकार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़तीं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूझबूझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 2020 <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्चुअल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलझाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगनपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरजती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खामोशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 113 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> 1908 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूयॉर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंद्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसंगतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशलिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 1910 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेटकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोपेनहेगेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामकाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांफ्रेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांफ्रेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 17 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वसम्मति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेटकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 1911 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रि</span>‍<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विटजरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मताधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 1917 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 1975 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 1996 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> "Celebrating the Past, Planning for the Future" <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जश्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 2021 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> "Women in leadership: Achieving an equal future in a COVID-19 world" <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span>-19 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहिणी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थनाकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभालती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रेयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रेयी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्गी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रजवाड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताल्लुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीबाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजेश्वरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेनम्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवन्तीबाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलमुंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोइर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताल्लुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झलकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तानीबाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रनवीरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकसभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणिज्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसलन</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावित्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावित्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अशिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छुआछूत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सतीप्रथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरोजनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> 13 <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरोजिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नाइटेंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसंवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूमधाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवरात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यसमाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगद्ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऽ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्योदये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति।</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रूण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुप्रथाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमानताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 1991 <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 0 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 6 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़कियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडक़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबले</span> 945 <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विडम्बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखिये</span> 2001 <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकर</span> 927 <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 2011 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुढक़कर</span> 918 <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़कियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपातिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 2015 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगानुपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिलहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंध्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगानुपात</span> 985 <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्यपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटवारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौष्ठव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाएंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीढियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लांघते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्कीसवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरारें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिलहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुझान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिद्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्कीसवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवटें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवटें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्तीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकतीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीचर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालाना</span> 35 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 2.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>,</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी।</span></strong></span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/659/netritva-me-mahilaye</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/659/netritva-me-mahilaye</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:40:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/223.jpg"                         length="26396"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गौरवशाली अतीत का स्मरण और चुनौतीपूर्ण भविष्य का कुशल नेतृत्व</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दिव्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकाशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/661/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%B2-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/591.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F8CAC6;border-color:#F8CAC6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(248,202,198);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>हमारे भारत का अतीत अत्यंत गौरवशाली है, अनेकों महर्षियों, आचार्यों, विद्वानों, सन्यासियों, योद्धाओं, महावीरों, क्रांतिकारियों, की यह पुण्य भूमि है| पुरे विश्व में ज्ञान, विज्ञानं, अध्यात्म, अनुसन्धान, चिकित्सा, व्यापर, शिक्षा का प्रमुख केंद्र रहा है मेरा प्राचीन भारत|</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 195 <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> 195 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 780 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> 195 <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उंगलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जादू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधूतियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span>  </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वन्तरि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधीचि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारद्वाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामानुज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्माति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणितज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुत्वाकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वंतरि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्साशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्शीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्साशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यचिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> (Surgery) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरद्वाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमानशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरद्वाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विंदास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौहशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा।</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरणबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाध्यायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूगोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्समूलर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> ) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लियोनाडर्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लूम्फील्ड्</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्डीनांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताएंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुभाष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रशेखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावरकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झाँसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदर्शिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इजराइल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नविन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुट्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 33.10 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसँख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: 14.49 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 12.65 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 8.37 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 6.52 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 6.04 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजराइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 86.55 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभाशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्बान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासियों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विवादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नरसंहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> (23 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/661/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%B2-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/661/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%B2-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:38:38 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/591.jpg"                         length="128194"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>उपवास की वैज्ञानिक महत्त्व पर दो बार नोवेल पुरस्कार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निदेशक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगग्राम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/662/%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/551.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> 95 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिस्टेन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डुबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 1974 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजियोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलीनुमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> (Saclike vescicles) <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवकोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरम्मत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलोनुमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुटिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिल्लियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूक्लियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डुबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिल्लियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलीनुमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुटिकाएँ</span> (Sac like vesicles) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलीनुमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुटिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> (Cell organelles) <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाईम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कचरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठिकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पार्टमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसायकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसेम्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिजेनरेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुकुओका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोलॉजिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योशिनोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओहसुमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मेकानिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटोफेगी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span>, 2016 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यीस्ट</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सैकरोमाइसीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैरेविसी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span>(sacchromyces cerevisiae) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यीस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखमरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्द्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> (Self eating) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> (organelles) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन्हा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलीनुमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेसिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यीस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपिड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौलेकुल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसेम्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुश्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीजेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्युत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुग्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कचरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span>- </strong></span>18-20 <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 58 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 72 <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> (starvation mode) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकलाइक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेसिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइजेस्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कचरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बूढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेबरिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीजेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मघाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्यूसाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मघाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोलाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पार्टमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलीनुमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोलाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कचरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टमिटेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्टिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायाकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोलाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोसाइडेसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटिएसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फेटेसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्टाइडस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूक्लिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपिड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोमोलेक्युल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवारते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीमाइक्रोबियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकाइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेट्रोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउसकीपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैवघटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेट्रोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेटिनलपिगमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिथलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सोजेनिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटोरिसेप्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आउटरसेगमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: 0.1 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 0.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्याडलबैग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेन्यूल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्टेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेसिड्यूअल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोलाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालीनेफ्राइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटोइम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइपोफुश्चिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिगमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेन्युल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेसिडयूअल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्यूओल्स</span> (vauoles) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोलाइसोसोम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कचरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेबरिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्तारण</span> (disposal) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपोपटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धांजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोम्स</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> = <span lang="hi" xml:lang="hi">आटाफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेगोसाइटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;">1) <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तकोशकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> (intra cellular digestion) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेगोसाइटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2) <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सोसाइटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3) <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोलाइसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपघटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलयन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4) <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंक्षण</span> (Autophagy) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6) <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्कोशिकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाइकर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्जर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्णशिर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगोत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">7) <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेन्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्लोब्युलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑपरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉक्सिन</span> (T4) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायआयडोथायरोनिन</span> (T3) <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोप्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्लोब्लुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधात्री</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मैट्रिक्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">8) <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समसूत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">9) <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोसोम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">10) <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्सिनोजेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्सिनोजेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलकोसिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एसबेस्टोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्ट्रामाइक्रोस्कोपिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलिकोवोलकेनोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राइब्रोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">11) <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकोसाइट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेन्यूल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्युत्पत्तिलब्ध</span> (Derived) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">12) <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">13) <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिकोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> (Parthenogenetic Development) <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">14) <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्टियोक्लास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीन्यूक्लियोटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिक्सोफाइब्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्कोमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैराथायरॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">15) <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगभंग</span> disrupts <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्टिलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिकोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वलयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोलाइसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">16. <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाणु</span> (Ovary) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटेल्लाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">17) <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोजेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोजेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोम्पेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपोजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनबर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिडर्मिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">18) <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसाइडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेट्रोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीपिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोपिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्युमिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डस्टिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउसकीपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकठ्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेटिनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिगमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिथलियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सोजेनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटोरिसेप्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आउटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेगमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेट्रोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">19) <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायंकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन्टोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाथवेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोन्युयोजेनोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्युटिरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> BOHS <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span> (Wake) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरजीविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्णोद्धार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड</span> (Survival recycling mode) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 48 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 72 <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमोस्टेसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">20) <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थरथराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कँापते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेगेटिब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थर्मोस्टेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्डोटॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइपोपॉलीसैकराड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पलेक्सेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi"> </span>-ve <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकाशत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> +ve <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">21) <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवान्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉइलिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीलिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राइंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साउटिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोइलिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोएस्टिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राइंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोयले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुँए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारबेक्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टीमिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉइलिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोचिंग</span>, (71-820c <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाना</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">बेकिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोएस्टिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैलेचिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्फ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राइसिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बारवेक्युईंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवान्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्डप्रोडक्टस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">22) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेकन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउसेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्परॉनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीफजर्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोएस्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लन्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलोग्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेनोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार्दा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटेटो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीप्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोवेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉपकॉर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैग्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फेकशनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूकीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेस्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेटीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेस्ट्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरकुरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियमए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिजरवेटिव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिटीव्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाइट्रेट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियमग्लुटोमेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीजरवेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाइट्रसएमिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेट्रोसाइक्लिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलीसाइक्लिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरोमेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोकार्बन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">23) <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपिड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनेलेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्रेडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिस</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">रेगुलेशन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्युनमॉलेक्यल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केमोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्ड्रिटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्डोटाक्सिन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइक्लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजेनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉक्स</span>-2, <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनोटॉविसक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">म्युटेजेनिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्सिनोजेनिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टेराटोजेनिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युक्लियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काप्पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइसोसोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्र्धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्यपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायाकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">लोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु।</span> <span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/662/%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/662/%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:36:51 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/551.jpg"                         length="95638"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>बेटी से सृष्टि का नवसृजन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शेखर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौंकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मदिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाओगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाओगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भार्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मात्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्ररूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मातृदेवोभव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैरागी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुभाषचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्यस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रोतास्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वास्त्राफला</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span>. 1/56)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताएँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारीत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिध्वनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जननी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गादपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीयसि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्निध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रसेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरणादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/663/%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%9C%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/663/%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%9C%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:35:43 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि कृषक समृद्धि कार्यक्रम</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रवि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आदित्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भुवनेश्वर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ऑर्गेनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/664/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/212.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झारखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2435 <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2355 <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/075.jpg" alt="07"></img></span></p>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> (Organic farming) <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> 1990 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरणरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनियाडीह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गांडेय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिला</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गिरिडीह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झारखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणास्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">एकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरिडीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/111.jpg" alt="11"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 3.50 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीविकोपार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/121.jpg" alt="12"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारीबाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 272 <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/075.jpg" alt="07"></img><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/134.jpg" alt="13"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रोवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2355 <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माधोपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपरेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/52.jpg" alt="52"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिवारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिलेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिसाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिलेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिवारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकटतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोड्यूसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/664/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/664/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Mar 2021 21:33:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/212.jpg"                         length="338452"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        