<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/604/august" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>अगस्त - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/604/rss</link>
                <description>अगस्त RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारमार्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारवान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/514/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/sw1.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारमार्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारवान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्योछावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणार्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्माओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइडियोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैरेरिज़म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मायावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकोनॉमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलबल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपेगैंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आततायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4.  <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महमामंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5.  <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परास्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगान्तरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमोत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span>  </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/514/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/514/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:57:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/sw1.jpg"                         length="134591"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आज़ाद भारत में आज भी आज़ाद नहीं हम</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कीमत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जानता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पराधीनता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भोगी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देखिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज्ञा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घूमने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कैसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महसूस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऊपर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदेश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मानना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोचकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कष्टकारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोचिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">200 साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मतलब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तारीख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बल्कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जश्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसके</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/515/azad-bharat-me-aaj-bhi-azad-nhi-ham"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/41.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कीमत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जानता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पराधीनता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भोगी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देखिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज्ञा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घूमने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कैसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महसूस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऊपर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदेश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मानना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोचकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कष्टकारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोचिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">200 साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मतलब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तारीख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बल्कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जश्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वीर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जवानों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वीरगति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महानायकों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जेलों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्षों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिताये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यातनाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सहन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गणतंत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संविधान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानूनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नियमों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बराबर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">छोटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बड़ा।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जानते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निश्चित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">बेखौफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिनचर्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भरपूर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बल्कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></span></strong> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हाँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पढक़र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आश्चर्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शायद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">झूठ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तत्कालीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रधानमंत्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">श्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जवाहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong>‘</strong></span><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ट्रांसफर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऑफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पावर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एग्रीमेंट</span>’ </strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझौते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तहत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1500</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">छोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">छोटी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शर्तों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुताबिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">99</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्षों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्वारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हस्तांतरित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझौते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दस्तावेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लंदन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हाऊस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऑफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कॉमन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाइबे्ररी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मौजूद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्योंकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसलिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रधानमंत्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संविधान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बदला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">छेड़ा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संविधान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थोड़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नियमों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फेर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">बदल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बदलने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिम्मत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उदाहरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तौर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देखें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इनकम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैक्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आईपीसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सीआरपीसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सीपीसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इंडियन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एजूकेशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इंडियन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिटीजनशिप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक्ट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्वारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तहत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिशों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रियासतें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उदाहरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इग्लैण्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महारानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जनवरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1877</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिल्ली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दरबार</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयोजन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महारानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विक्टोरिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साम्राज्ञी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घोषित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इंग्लैण्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महारानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एलिजाबेथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्वितीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अधिकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वीजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्योंकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुताबिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रोपर्टी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महारानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुमति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फिर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1961</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जवाहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फिर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">श्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इंद्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुमार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुजराल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दौरे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राजघराने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वागत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शानों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शौकत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुसार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मालिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुलाजि़म।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हांगकांग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिशों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगातार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हांगकांग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सफल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यहाँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सच्चाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनभिज्ञ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रखा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मद्दे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहता।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संभव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुक्ति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकेंगे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सवाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संवैधानिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्योंकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इससे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बड़ा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सवाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कौन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिनकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वजह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्वितीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">युद्ध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कमजोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाटुकारिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाये।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शर्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फायदा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इससे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुरानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाटुकारिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सभ्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरीके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समर्पण</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तत्कालीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सुविधा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दुष्परिणाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जनता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भुगतने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पड़े।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">22 मार्च</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1911</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तत्कालीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जार्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंचम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिल्ली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दरबार</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शामिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाहिर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समाज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रतिष्ठित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जार्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंचम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वागत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्तर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोशिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुरुदेव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समर्पण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सीमा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बढक़र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जार्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंचम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वागत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐेसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डाला।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भगवान्</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दर्जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बल्कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्तमान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्रगान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">....’ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ध्यान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोशिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चलिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाये।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दरअसल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देशभक्ति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भावना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ओत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रोत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्रगान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गाते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मूल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">छिपा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पहली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंक्ति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ध्यान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चलता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जार्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंचम।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तुम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मनो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अधिनायक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तुम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सबके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिलों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बसते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोचिये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">त्रस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिलों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बल्कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवासियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इच्छा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दूसरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंक्ति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ध्यान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दीजिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आगे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बखान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जार्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंचम</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीयों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाग्यविधाता</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मतलब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जार्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंचम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भगवान्</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डाला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंजाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुजरात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मराठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्रविड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उत्कल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बंगाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्षेत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विंध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिमाचल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निकलने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वाली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गंगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यमुना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लहरे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मंगल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कामना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आशीष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मांग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रतिक्रिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">28 दिसम्बर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1911</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्टे्टसमैन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इंग्लिसमैन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">29</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिसम्बर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1911</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इंडियन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अखबारों</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्वारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जार्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंचम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वागत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गाए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खूब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खबरें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रकाशित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बताइए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पराधीनता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुराग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बदले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाठो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुणगान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एवज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सैकड़ों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुरस्कारों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नवाजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तर्ज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुणगान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कथित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीतांजलि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुणगान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टैगोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कथित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीतांजलि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">नोबेल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुरस्कार</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">राय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहादूर</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपाधि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नवाजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन्होंने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्रगान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गर्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उदाहरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परिणाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वन्दे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मातरम्</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्रीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दर्जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिलवाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">50</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाटुकारिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पढ़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तुरंत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">श्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्रगान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दर्जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिलवा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वन्दे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मातरम्</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपेक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मूल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्रगान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाटुकारिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन्ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिन्हों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चलते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शख्सियत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महान्</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भूमि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जन्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पहले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रधानमंत्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जवाहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मोती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तीसरे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जवाहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किन्तु</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निष्ठा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिशों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनमे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कूट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कूट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एडविना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मांउटबेटेन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिन्ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाकिस्तान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बटवारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रमुख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुल्को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जानते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जवाहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मोहम्मद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिन्ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बचपन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सहपाठी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एडविना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भेजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दूरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दरार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सके।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योजनाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सफल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भक्ति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भॉति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परिचित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसलिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटेन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोर्ट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मंजूरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सत्ता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सौंपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रश्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयेगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एकमात्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विकल्प</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होंगे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्योकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जानते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शर्तों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करवा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महात्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गांधी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रधानमंत्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज़ोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दूसरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ओर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एडविना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मांउटबेटेन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिन्ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बटवारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राजी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सफल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाखों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शहीदों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुर्बानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जीत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गद्दारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#c2e0f4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>अंग्रेजों ने जो शिक्षा व्यवस्था बनाई थी, उसमे उनका उद्देश्य सिर्फ नौकर पैदा करना था| यही कारण है हमारी शिक्षा व्यवस्था आज भी क्लर्क या नौकरशाह तो पैदा कर सकती है, लेकिन वैज्ञानिक, या एक कुशल बिजनेसमैंने नही|</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चन्द्रशेखर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भगत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तात्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टोपे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वीर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्रांतिकारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जीवित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संभव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गलनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुश्किल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दुर्भाग्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कमजोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पड़</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रभुत्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कायम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रखने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सफल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रधानमंत्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पहले</span> <strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">99 वर्षों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संधि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हस्ताक्षर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करवा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span></span></strong> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुर्सी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोभ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विरोध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गलती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">2046</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साम्राज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चंगुल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बड़ी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कीमत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुकानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पड़ी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंदाजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगाना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नामुमकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाटुकारिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बटवारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिली।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दूसरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिस्सों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिन्दू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुस्लिम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिन्दुतान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाकिस्तान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नामक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देशों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बँट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सके।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिन्ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देशों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बागडोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संभाली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भीषण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नरसंहार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रोक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाकिस्तान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाकिस्तान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मौत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिलसिला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिन्दुस्तान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाकिस्तान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सीमा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कश्मीर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मोड़</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महात्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गांधी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अह्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योगदान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जश्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मौके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महात्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गांधी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शामिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महात्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गांधी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सच्चाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पक्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">महात्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गांधी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पश्चिम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बंगाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नोआरवली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बैठै</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महात्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गांधी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिन्दूओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुस्लिमों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांम्प्रदायिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिंसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रोकने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पहले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रधानमंत्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुमारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">नेहरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महात्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गांधी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपस्थिति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तिरंगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फहराया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उन्होंने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उससे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सभा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सचिवालय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शोध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुसार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">16</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अगस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947 ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तिरंगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फहराया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधारित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उम्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">75</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">75</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सालों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खोया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्ययन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रतीक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संसद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">75</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांसदों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संसद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांसद अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्वारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संसद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बैठकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विभिन्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुद्दों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चर्चा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांसद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कल्याण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नीतियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्धारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1921</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शुरु</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1927</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तैयार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्माण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">83</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रुपये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डिजाइन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दौर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मशहूर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वास्तुविद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एडकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लुटियन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1912-12 ई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्माण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1927</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उद्घाटन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तत्कालीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वॉयसराय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लार्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इरविन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बैठकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अफसर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीयों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुल्मों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ढाहने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रणनीतियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्माण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इतने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्षों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रतीक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बैठकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांसद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सरकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भविष्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तराशती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> .....</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जंजीर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जकड़ी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गौरतलब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अधिकारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लार्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैकाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भ्रमण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपरान्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोची</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रणनीति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुसार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कृति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खत्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रयास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लार्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैकाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शुरु</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">धीरे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खत्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रयास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैकाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आगमन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कृति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परम्पराओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भूल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जायेंगे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिन्दगी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांस्कृतिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विरासत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सहेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायें।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हालात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्यार्थी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समुदाय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">असहज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महसूस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">परम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महाराज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एजुकेशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिस्टम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्किल्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जगह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भीड़</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पैदा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गौरतलब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्माण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रक्रिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सबसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अह्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किरदार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रखती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैकाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रोल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिल्कुल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फिट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नज़र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एजुकेशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिस्टम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रचनात्मकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्तर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिल्कुल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ध्वस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चीजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">याद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मौलिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फिसड्डी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साबित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दरअसल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनायी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उद्देश्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नौकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पैदा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्लर्क</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नौकरशाह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पैदा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैज्ञानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुशल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बिजनेसमैन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पहले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अखण्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डंका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बजता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गणितज्ञ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आर्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भट्ट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">श्रीधर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आत्माओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जन्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चरक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एवं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सुश्रुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेदाचार्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">नये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिये।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अखण्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सैकड़ों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उदाहरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैदिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पतन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">साफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिखाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पड़ता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मेमोरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टेस्ट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधारित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कितना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">याद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जितना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्यादा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">याद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उतना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अच्छा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्यार्थी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहलाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रिसर्च</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कमी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्यार्थी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शोध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिशा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिखाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किताबी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पढ़ाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जोर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अन्दर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिज्ञासु</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रकृति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नष्ट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परिणाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नीति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुरुप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ताकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विदेशियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुकम्पा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्भर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चीज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विदेश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आये।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वाभिमान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आत्मनिर्भर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायें।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संभव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर्फ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लार्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैकाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गलत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नीति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पढ़ाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कागज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डिग्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खर्च</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रसीदों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राप्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमेशा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अनुभव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">संकल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुनून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पागलपन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इरादों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चट्टान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मजबूती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समर्पण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अखण्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परम्परा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमेशा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्मान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कागज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टुकडे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्मान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग्यता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कसौटी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आंका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्मान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दुनियां</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तेजी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बदल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तकनीक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जीवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हावी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सौ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सालों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुरानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सहारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विकास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सबसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पहले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बड़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बदलाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैदिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांस्कृतिक शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लौटना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधुनिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समायोजन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बच्चों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायेंगे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कमलों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खिला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायेंगे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नागरिकों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्माण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायेंगे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यदि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जंजीरों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तोडक़र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वेदों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जहाँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सागर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यदि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऐसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फिर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुरु</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रोक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायेगा।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">75 सालों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निकल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाये।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैकाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पहनाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जंजीरों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उलझे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पड़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिष्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परम्पराओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जागृत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कृति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्मान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मायने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आजादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायेगी।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हाथों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंगे्रज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लूटने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इरादे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यहाँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यहाँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दौलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मन्दिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">राजपाठ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सनातनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जमकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लूटा।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुड़ी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाण्डुलिपियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उनसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुड़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ग्रन्थों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इत्यादि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सामग्री</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नष्ट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एलोपैथी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीनतम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खत्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">घृणत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कार्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुड़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सकों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जबरन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हकीम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुकारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुड़ी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अवैज्ञानिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शुरू</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रिवाज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1958</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एलोपैथी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धरोहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवासियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बैठाकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एसोसियेशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ब्रिटिश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मेडिकल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एसोसियेशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इण्डियन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मेडिकल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एसोसियेशन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगा।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्षेत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ठेकेदार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इससे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुड़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डॉक्टर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दवाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कम्पनियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दलाली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फार्मा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कम्पनियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मकडज़ाल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूरे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">फैल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रत्येक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इनका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रोज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">बड़े</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अस्पताल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लूट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">केन्द्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जहाँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जनता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मंहगी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लूटा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महाराज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्टार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अस्पतालों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इलाज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जहाँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीमारियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डॉक्टरों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मूल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खत्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोरोना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हजारों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रत्येक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ग्रास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहे।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीनतम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माध्यम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लाखों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जीवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बचाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूण्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कार्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काढे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोरोनिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माध्यम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रोगियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वस्थ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कार्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करोड़ों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विभिन्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोशल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मीडिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माध्यम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धन्यवाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वस्थ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महाराज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विभिन्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मंचों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माध्यम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीमारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अस्पतालों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लूट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दवाईयों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ड्रग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माफिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जनता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ठगना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बन्द</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करें।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उन्होंने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विनम्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निवेदन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एलोपैथिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">डॉक्टरों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सामने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोरोना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">काल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लडऩे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पैथियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिलजुलकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोरोना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मरीजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राणों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मात्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उद्देश्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पैथियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दवा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माफियाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बातें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नश्तर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुभने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खिलाफ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माहौल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रयास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जवाब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाषा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मरीजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपचार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एलोपैथी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माफियाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिया।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">महाराज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमेशा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देशवासियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निवेदन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कृति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वस्तुओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इतने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मानसिकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पारंम्परिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विरासतों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दूर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भविष्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तलाशने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समझते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सांस्कृतिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विरासतों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ह्रास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पतन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ओर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अग्रसर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसलिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देशवासियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जल्दी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चेतना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीनतम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कृति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धरोहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खत्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जायेगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ड्रग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माफिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बचाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संकल्प</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्वास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मजबूत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सम्पूर्ण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्थापित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुआ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पीछे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शामिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परचम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विदेश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लहरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जागृत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एलोपैथी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इलाज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करवाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निजात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">IPC</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मौजूदा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलाम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शासको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यानि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानूनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भेदभाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समावेश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भेदभाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जनता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">परिभाषा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ताकतवर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सामने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रस्तुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दंड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संहिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इतनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खामिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रखी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रिश्वतखोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लान्ड्रिग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">काला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुनाफाखोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिलावट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जम़ाखोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">काला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाजारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">नशीली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दवाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तस्करी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मानव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तस्करी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चेहरा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देखकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धारायें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लगाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सबसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भष्ट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गिनती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गिना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवस्था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जितनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लचर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भविष्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उतना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लचर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दंड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संहिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शामिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खुद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बचाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">IPC</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धाराएँ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रखी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हुई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थी।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानूनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जीवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अधिकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वतंत्रता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गरिमा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सुरक्षित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सुनिश्चित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यदि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">थोड़ा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रभावी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वतंत्रता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सेनानियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिलकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिलती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वास्तव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आईपीसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1860</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुलिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अधिनियम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1861</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पीछे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुख्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">था</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोबार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1857</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्रोह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवाज़</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उठाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दुस्साहस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">161</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुरानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दंड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संहिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ऑनर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किलिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मॉब</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिचिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुण्डा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिहाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संबंधित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आईपीसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शामिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दौर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अखिल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपराध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इतना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विभिन्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राज्यों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपराध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रावधान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उम्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कैद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विभिन्न</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राज्यों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रावधान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बीस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोलह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पंद्रह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सजायाफ्ता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कैदी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवहार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रिहाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसलिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जुर्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सजा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तरह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सोचकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आईपीसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1860 ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लॉर्ड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैकाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आईपीसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रद्द</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">161</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुरानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दंड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संहिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यानि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आईपीसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधुनिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विश्वास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">असर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खोती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सबसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बड़ी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">खामियां</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राज्यों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपयोग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">किया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एकरूपता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अभाव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिन्दूओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुस्लिमों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हिन्दूओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विवाह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुस्लिमों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निकाह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बहुत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंतर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दोनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धर्मों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तलाक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रारुप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अलग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कारण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बात</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नहीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानूनविदें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टीम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गठन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ताकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">धरोहर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आईपीसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जानते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तत्काल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तोडक़र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुक्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानूनविदे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">टीम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यवहारिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सख्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दंड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संहिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रूप</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नवीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानूनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गठन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सख्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">दंड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संहिता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सिद्धान्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कार्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ताकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भ्रष्टाचार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुक्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सके।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवर्ष</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कानून</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तोडऩे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वालों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सख्ती</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पेश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाये</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">चैन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">माहौल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कायम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सके</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बनाई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुलामी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जंजीरों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">निज़ाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">देश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ादी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">75वीं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्षगाठ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">मनाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्षगाठ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रत्येक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतवासियों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संकल्प</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लेना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वस्थ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीनतम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पद्धति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जाना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शोध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैदिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधुनिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्यार्थी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जीवन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">क्रियान्वन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करवाने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आवश्यकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">होनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चाहिए।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ही</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">विकास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">समृद्ध</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व्यक्ति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">अपनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संस्कृति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वदेशी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भावना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">जागृत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">करने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">संकल्प</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">लें।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तभी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">राष्ट्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">सच</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज़ाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">हो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पायेगा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">नव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">निर्माण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आधार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आत्मनिर्भर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वाभिमानी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">बन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/515/azad-bharat-me-aaj-bhi-azad-nhi-ham</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/515/azad-bharat-me-aaj-bhi-azad-nhi-ham</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:55:06 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/41.jpg"                         length="130236"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारतीय शिक्षा बोर्ड आत्मनिर्भर भारत का सशक्त शिल्पकार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">नागेन्द्र प्रसाद सिंह, आई.ए.एस. (सेवानिवृत)</span></span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span><span lang="en-in" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">कार्यवाहक अध्यक्ष-भारतीय शिक्षा बोर्ड</span></span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज राष्ट्र के समग्र विकास के लिए आवश्यक है ’आत्मनिर्भर</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">होना। यह शब्द आजकल बहुत ही अधिक विमर्श के केन्द्र में है। स्वाभाविक रूप से हमें सर्वप्रथम यह समझना होगा कि ‘आत्मनिर्भर</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का अर्थ क्या है? आत्मनिर्भरता न तो आत्मरति है न ही आत्ममुग्धता। इसका आशय आत्मसंकीर्णता या आत्म सीमितता से बिलकुल नहीं है। जहां तक मैं समझता हूँ कि इसका अर्थ है आत्माभिमुख विस्तार अर्थात् नाभिक स्थिर रखते हुए समूह सापेक्ष अनुशासित गत्यात्मक अस्तित्व । </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम ब्रह्माण्डीय ग्रहों, नक्षत्रों के सौरमण्डल के अस्तित्व के उदाहरण से इसे समझ सकते हैं। सौरमण्डल में समस्त ग्रह एक नियत कक्षा में नियत गति से गतिशील रहते हुए पारस्परिकता के आकर्षण/विकर्षण से अस्तित्ववान् हैं परन्तु उनकी अपनी कक्षा की नाभिकीय/धुरी/एक्सिस कभी भी विस्थापित नहीं होती है। वे सभी ग्रह स्वयं में और समष्टि में अर्थात् दोनों में अस्तित्ववान् हैं। समष्टिगत अस्तित्व एवं व्यष्टिगत अस्तित्व एक दूसरे के पूर्णत: पूरक हैं, कोई विरोधाभास नहीं है। यही अवधारणा परिवार, समाज और बृहन्तर संदर्भ में राष्ट्र पर लागू होती है। भारत राष्ट्र के संदर्भ में यदि हम आत्मनिर्भरता एक वाक्य में कहें तो ‘वैश्विक नागरिक होने की दक्षता भारतीय दृष्टिकोण के साथ। इसको यदि हम विस्तार से विश्लेषित करें तो अनेक घटक आत्मनिर्भरता के हैं जिनमें अपनी मौलिकता को बिना विखण्डित किए सर्वसमावेशी होने का संकल्प होना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रथमत: विचार की आत्मनिर्भरता क्यूँकि विचार ही क्रियाशीलता का प्रेरक दिशाबोधक एवं परिमापक है। विचार का निमार्ण हमें अपनी संस्कृति के गर्भ से होना चाहिए। इस भू-भाग पर ऐतिहासिक काल-क्रम में जो हमारे पूर्वजों द्वारा जिन दार्शनिक तत्व-ज्ञान का उद्घोष हुआ और जिसके आधार पर हमारे सांस्कृतिक बोध की संपूर्ण शाश्वत यात्रा गतिमान है, उसकी पीठिका पर समसामयिक आवश्यकताओं के अनुरूप परिवर्द्धन परिमार्जन एवं परिष्करण करते हुए जो युग-धर्म की अनुभूति हो उस पर चलकर ही हम समग्र विकास की नींव रख सकते हैं। कुछेक मूल बिन्दु जो अन्य भौगोलिक सांस्कृतिक क्षेत्रों के मूल्य से भारतीय विचार एवं संस्कृति को भिन्न उत्कृष्ट धरातल पर ले जाते हैं उसमें प्रमुख है अभ्युदय एवं नि:श्रेयस का समन्वय अर्थात् अध्यात्मिक एवं भौतिक समृद्धि का संतुलन एवं एकात्म होना। हमारी संस्कृति में समस्त गतिविधियों के केन्द्र में ‘अध्यात्म</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">रहा है। भौतिक समृद्धि हो परन्तु शास्त्र-सम्मत् ढंग से अर्जित हो और उसका उद्देश्य/उपयोगिता परमार्थ हो। दूसरी प्रमुख विशेषता है वैचारिक विविधता एवं विमर्श की परम्परा को सम्मान। साथ ही प्रत्येक ब्रह्माण्डीय घटकों में समानता का बोध मूल तत्व-ज्ञान है। सुख-दुख में समत्व का भाव भी हमारे सांस्कृतिक मूल्यों की विशेषता है। निष्काम कर्म जो लोकसंग्रह भाव से आप्लावित हो और सिद्धि-असिद्धि में समान भाव रखते हुए कौशल पूर्ण कार्य-संपादन की अनवरत प्रेरणा देता हो। हमारी संस्कृति अभिमान नहीं बल्कि दिव्यतापूर्ण उदान्तता की समर्थक है। हमारे चिंतन में गहराई एवं विस्तार दोनों का समन्वय हो। हमारी संस्कृति यह प्रेरणा देती है कि जीवन में संघर्षों से पलायन कभी नहीं करना चाहिए बल्कि उससे अखण्ड पुरुषार्थ के साथ जूझने के सामथ्र्य सहित द्वन्द्वात्मकता से परे गत्यात्मक शान्ति को लक्ष्य मानना चाहिए। हमारी संस्कृति शान्ति का उद्घोष करती है परन्तु यहाँ शान्ति जड़त्व नहीं है, स्थूलमूलक प्रमादगत आलस्य जनित पलायन नहीं बल्कि अनासक्त सनातन गतिशीलता एवं कार्यशीलता से प्राप्त होती है। भारतीय दर्शन एवं चिंतन परंपरा भावुकता नहीं बल्कि बौद्धिकता के साथ-साथ भावात्मक सदृढता की अनन्य पोषक है। हमारा विश्वास है कि जीवन के हर क्षेत्र में तेजस्विता हो परन्तु सौम्यता के साथ हो। हमारी संस्कृति में परा एवं अपरा विद्या का अद्भुत संतुलन है। भौतिकता का आध्यात्मिकता से आप्लावन मूल तत्व है। भारतीय संस्कृति में आध्यात्मिकता का व्यवहार्य अर्थ है ब्रह्माण्डीय नागरिक/इकाई बनने एवं एकात्म होने का अनुभूतिगत सामथ्र्य और मानवीय मूल्यों की दिव्यता, उत्कृष्टता एवं अंतिम अभिधेय है। जीवन-कौशल, दक्षता एवं कला के साथ-साथ सामूहिकता का भाव, सहकार, करुणा, सौहार्द एवं आत्मवत् सर्वभूतेशु की अनुभूति एवं व्यवहारगत अभिव्यक्ति हमारी संस्कृति का पाथेय है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ओ३म् सं गच्छध्वं संवदध्वं संवो मनांसि जानताम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">देवा:भागं यथा पूर्वे संजानानाम् उपासते।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">समस्त आधुनिक मूल्यों एवं विश्व की समस्त चिंतन परम्पराओं के उत्कृष्ट मूल्यों के समुच्चय का बीज तत्व एवं विस्तार दोनों भारतीय दृष्टिकोण में अंतर्भूत है। आवश्यकता है कि काल के साथ उसमें आई क्रियान्वयन पक्ष की विकृतियों का परिष्करण, परिमार्जन एवं परिवर्द्धन - मूल नाभिकीय भावना को बिना विखण्डित किए हुए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज अनेक कारणों से हमारी वैचारिक नाभि का केन्द्र खिसक गया है। कोई भी राष्ट्र अपनी सांस्कृतिक यात्रा से कटकर मौलिक रूप से सशक्त नहीं हो सकता। देशकाल के अनुरूप उसमें परिमार्जन संभव है। स्वीकृति/अस्वीकृति/परिवर्तन भी पूर्णता में विश्लेषित एवं व्याश्यायित करने के बाद ही होना चाहिए न कि अज्ञान और तत्वहीन अन्धानुकरण में।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज पूरी दुनिया में स्वतंत्रता (Liberty) समानता (Equality) एवं भ्रातृत्व (Fraternity) की आधुनिक मानवीय मूल्यों के रूप में बहुत ही महनीयता से चर्चा होती है। इन सभी का अधिक गहराई सघनता और विस्तार लिए हुए भाव हमारे वेदों, उपनिषदों एवं दर्शनों में अनुस्यूत है। हमारे दर्शन में न तो पश्चिम उदारवादी लोकतंत्र की तरह व्यक्तिगत स्वतंत्रता की अतिवादिता है और न ही साम्यवादी धारणा के अनुरूप सामूहिकता की आंधी में व्यक्तिगत संभावनाओं का नाश ही है बल्कि एक अद्भुत समन्वय है ‘व्यक्तिगत एवं समष्टिगत</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">मूल्य-बोध में। हमारी संस्कृति मूल स्वभाव में रहते हुए गुण-धर्म के अनुरूप अनासक्त होकर कर्मशीलता में ही मोक्ष (Liberatiion) प्राप्ति का उद्घोष करती है। जब हमारी शक्ति-सामर्थ्य से स्वत: स्फूर्ति लोक कल्याण प्रवहमान हो तभी हम मोक्ष (Liberation) की पात्रता रखते हैं। लोकसंग्रह का भाव - सामूहिकता का भाव बाह्य दबावों द्वारा थोपे जाने पर नहीं बल्कि भीतर से दिव्यता - विभूति विकसित करने से उद्भुत हो, इसकी पूरी निष्ठा से हमारा दृष्टिकोण वकालत करता है ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज के परिप्रेक्ष्य में हम शिक्षा, स्वास्थ, कृषि, उद्योग, भाषा, सामाजिक-राजनैतिक दर्शन एवं पर्यावरण प्रबंधन के क्षेत्र का भारतीय दृष्टिकोण से, जो हमारी ऋषि ज्ञान परंपरा से सनातन प्रवहमान है, आकलित करें तो भारत तो आत्मनिर्भर होगा ही साथ ही पूरे विश्व को विकृति से परे मूल प्रकृति में रहकर सर्वसमावेशी आत्मनिर्भरता का संदेश देगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा के क्षेत्र में जो भी वर्तमान चिंतन पूरी दुनिया में है कि शिक्षा अवधारणात्मक समझ, भावात्मक एवं बौद्धिक विकास, समावेशी, जीवन-कौशल से जुड़ी, विश्लेषणात्मक, शोधात्मक एवं जिज्ञासु प्रवृति में वृद्धिकारक तथा सहपाठी विमर्श एवं मूल्यांकन पर आधारित होनी चाहिए एवं अपनी समूची सांस्कृतिक सावयव की विकास यात्रा से नाभिनालबद्ध होनी चाहिए। ये सारे महत्वपूर्ण घटक हमारी प्राचीन गुरुकुल परंपरा की शिक्षा पद्धति के अंश रहे हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसी प्रकार स्वास्थ्य क्षेत्र में रोग उपचार नहीं बल्कि संपूर्ण मानव सावयव (Human organism) के स्वास्थ्य-संरक्षण का बीज तत्व में हमारे प्राचीन दृष्टिकोण योग, आयुर्वेद, यज्ञ एवं प्राकृतिक चिकित्सा में रहा है। हमारे ऋषियों ने स्वस्थ होने का मानक रखा है ‘स्वयं में अवस्थित होना। मनुष्य सावयव के पंचकोशों (अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, एवं आनन्दमय) का परिष्करण आवश्यक है तभी हम विकृति रहित मूल गुण-धर्म युक्त प्रकृति में रहकर स्वस्थ रह सकते हैं। अपनी इस परंपरा से हटने के कारण ही हम शरीर के लक्षण आधारित उपचार की विधियों से जुडक़र अनेक विकृतियों एवं शोषण के शिकार हो गए हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसी प्रकार कृषि क्षेत्र में हम जैविक खेती से हटकर रासायनिक कृषि से जुडक़र जहां आहार के माध्यम से अनेक रोगों को निमंत्रण दे रहे हैं, वहीं मिट्टी, जल, वायु आदि पर्यावरणीय घटकों को भी प्रदूषित एवं मृतप्राय कर रहे हैं। उद्योग के क्षेत्र में भी हम स्वयं के भौगोलिक क्षेत्र के कच्चा माल एवं उससे जुड़ी तकनीकी से हटकर बाजार आधारित पूंजीवाद में उलझ गए हैं जिसने हमें आर्थिक, सामाजिक एवं सांस्कृतिक रूप से बहुराष्ट्रीय कंपनियों के मुनाफावाद का गुलाम बना दिया है। हम अपने शिल्प-ज्ञान को पिछड़ा मानकर आर्थिक रूप से एवं मूल आजीविका के क्षेत्र में भी पिछड़ गए हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पर्यावरण प्रबंधन तो हमारी संस्कृति की आत्मा रही है। प्रकृति की समस्त जीवनदायिनी शक्तियों के प्रति श्रद्धा भाव हमारी जीवनशैली रही है। शास्त्रों में पर्यावरण से उतना ही प्राप्त करने का संदेश रहा है जितना न्यूनतम जिजीविशा के लिए आवश्यक हो। साथ ही प्रकृति के सभी अवयव हमारे लिए भोग्या नहीं आराध्या रहे हैं। हमारे वैदिक ज्ञान प्रकृति के समस्त घटकों में परस्पर सौहार्द एवं शान्ति के प्रबल समर्थक एवं श्रद्धापूर्ण विश्वास करने वाले रहे हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ओ३म् द्यौ: शान्तिरन्तरिक्षँ शान्ति:,</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पृथ्वी शान्तिराप: शान्तिरोषधय: शान्ति:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वनस्तय: शान्तिर्विश्रे देवा: शान्तिब्र्रह्म शान्ति:,</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सर्वं शान्ति:, शान्तिरेव शान्ति:, सा मा शान्तिरेधि।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ओ३म् शान्ति: शान्ति: शान्ति:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भाषा किसी संस्कृति को अभिव्यक्त करने का प्राणतत्व है। जो राष्ट्र अपनी प्राचीन भाषा से कटता है वह अपनी समूची ज्ञान-यात्रा से वंचित हो जाता है। इसलिए उनका विकास सावयव (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Organic</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) नहीं हो सकता है बल्कि आयातित एवं कृत्रिम ही होगा। अन्य भाषाओं का ज्ञान आवश्यक है परन्तु भाषा-ज्ञान का मूल मार्ग अपनी भाषा के सापेक्ष ही विकसित होना चाहिए ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पूज्य स्वामी योगऋषि स्वामी रामदेव जी ने पूज्य आचार्य बालकृष्ण के सहयोग से उपरोक्त सभी क्षेत्रों में भारत राष्ट्र को आत्मनिर्भर बनाने के लिए योग, आयुर्वेद एवम् स्वदेशी उत्पादों के क्षेत्र में अद्भुत कार्य विगत तीन दशकों में किया है । अब पूज्य स्वामी जी ने यह संकल्प लिया है कि इन सभी अवधारणाओं एवं मूल्य बोध के साथ शिशु को प्रारम्भ से ही गढऩा होगा। शिशु की भाव चेतना का अंकुरण एवं विकास भारत की प्राचीन ज्ञान परंपरा से आप्लावित हो और उसका व्यक्तित्व पुरातन एवं नूतन का समन्वय हो। उसमें आधुनिक विज्ञान की पूर्ण समझ हो, तकनीक में दक्षता हो परन्तु दृष्टिकोण भारतीय सांस्कृतिक तत्व-ज्ञान से अभिसिंचित हो। भारतीय शिक्षा बोर्ड पूज्य स्वामी जी के इसी संकल्प को उनके अखण्ड पुरुषार्थ से ऊर्जान्वित होकर पूर्ण करने के सशक्त माध्यम के रूप में स्वरूप ग्रहण कर रहा है। आने वाला समय एक स्वस्थ सशक्त समृद्ध प्रज्ञायुक्त एवं आत्मनिर्भर भारत का होगा और भारतीय दृष्टिकोण की मानव जीवन-शैली ही विश्व-मानव-समुदाय का रक्षा-कवच प्रमाणित होगी।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/516/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A4%B0-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/516/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A4%B0-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:52:33 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गुरु की महिमा कोई न जाने</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">साध्वी देवप्रिया,<span>  </span></span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">संकायाध्यक्षा एवं कुलानुशासिका- पतंजलि विश्वविद्यालय</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/517/no-one-knows-the-glory-of-the-guru"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/20.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रति वर्ष आषाढ़ माह की पूर्णिमा को हम गुरु पूर्णिमा के रूप में मनाते हैं। लेकिन कभी सदियों के बाद ऐसा संयोग बनता है कि असली शिष्य और किसी समर्थ गुरु का मिलन होता है, जिससे वे दो आत्माएँ ही नहीं अपितु यह समस्त धरा धन्य हो जाती है और तब सच्ची गुरु पूर्णिमा मनाई जाती है। यह गुरु-शिष्य का मिलन बड़ा अद्भुत है, बड़ा महान् है और सम्बन्धों की शृंखला में सर्वोच्च सम्बन्ध है क्योंकि इस सम्बन्ध में पवित्रता, ज्ञान, अहंकार शून्यता विवेक, नि:स्वार्थता, सेवा व समर्पण की पराकाष्ठा होती है। आदिकाल से अद्य पर्यन्त ये घटनाएं घटित होती ही आयी हैं- गुरु वशिष्ठ व राम, घोर ऋषि व कृष्ण, श्रीकृष्ण व अर्जुन, समर्थ गुरु रामदास व छत्रपति शिवाजी, चाणक्य व चन्द्रगुप्त, रामकृष्ण परमहंस व विवेकानन्द, गुरु विरजानन्द व ऋषि दयानन्द आदि नाम इस पावनी परम्परा के गौरव हैं। यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि पहले गुरु का अस्तित्व होता है या शिष्य का? यह ऐसी ही जिज्ञासा है कि पहले माँ का अस्तित्व है या बच्चे का? स्थूल दृष्टि से देखें तो झट से उत्तर आता है कि गुरु और माँ का अस्तित्व पहले है लेकिन गम्भीरता से विचार करें तो दोंनों का अस्तित्व साथ-साथ विकसित होता है इसीलिए वेदमन्त्र में कहा- ‘‘सह वीर्यं करवावहै" क्योंकि जब तक बच्चा गर्भ में ना आये तब तक कोई महिला माँ नहीं बनती है। जैसे ही शिशु गर्भ में आता है वह माँ बनना शुरू हो जाती है और जैसे ही बच्चे का जन्म होता है, वह माँ बन जाती है अर्थात् मातृत्व प्रकट हो जाता है, माँ के स्तनों में दूध उतर आता है उसी प्रकार शिष्यत्व का जन्म होते ही गुरुत्व प्रकट हो जाता है। शिष्यत्व से विवेक, वैराग्य, आत्म निग्रह, निष्काम सेवा, तत्त्व चिन्तन, समर्पण और अध्यवसाय अर्थात् सत्य को पाने का दृढ़ निश्चय, उपरोक्त ये 10 गुण जब हममें आ जाते हैं तो शिष्यत्व अभिव्यक्त हो जाता है और तभी गुरुत्व भी प्रकट होता है उससे पहले नहीं। तभी गुरु हमारा रूपान्तरण करना शुरू कर देते हैं। किन्तु यह शिष्यत्व का जन्म होना बहुत बड़ी घटना है और इसकी समाप्ति भक्त बनने में होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भक्त का अभिप्राय है- प्रतिरूप होना उसी के जैसा होना या वही हो जाना। गीता में आधी गीता तक अर्जुन में शिष्यत्व का जन्म नहीं हुआ यद्यपि द्वितीय अध्याय में उसने कहा कि ‘‘शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्न" परन्तु यह कहकर भी अर्जुन उलटा, कृष्ण को ही उपदेश देते रहे जैसे कि यह कृष्ण से ज्यादा समझदार है। हम भी शिष्य तो बनना चाहते हैं लेकिन अपनी समझदारी का अहंकार भी कुछ कम नहीं है। रूपान्तरण तो चाहते हैं किन्तु चाहते हैं अपने ही तरीके से, जो हमें अनुकूल पड़े, जो हमें प्रिय लगे। हमारा मन अपनी ही प्रकार की योजना बनाता रहता है और शिष्यत्व के जन्म की पहचान यह है कि हमारा मन चुप हो जाये, शान्त हो जाये तथा गुरु के हर फैसले पर उसे विश्वास होने लगे। इसी प्रकार गुरुत्व का जन्म अनन्त धैर्य के साथ होता है। अनन्त धैर्य होना इसलिए आवश्यक है क्योंकि वह अनन्त जन्मों के संस्कारों को बदल कर इसे मनुष्य से देवता बना रहा है। इस परिवर्तन में समय, शक्ति की आवश्यकता तो होती ही है। यदि धैर्य नहीं होता तो गुरु कहेगा- इतने दिन हो गये इसे ज्ञान सुनाते-सुनाते कोई परिवर्तन नजर नहीं आ रहा, मैं किसी अच्छे शिष्य को पकडक़र लाऊँगा। इसी प्रकार शिष्य में भी धैर्य की परम आवश्यकता है यदि इसमें पेसैन्स (धैर्य) नहीं होगा तो, पेसेन्ट बन जायेगा क्योंकि स्वास्थ का सम्बन्ध केवल शारीरिक ही नहीं अपितु मानसिक, बौद्धिक व आत्मिक भी है। यदि धैर्य नहीं होगा तो जब लोग ताने मारेंगे, हंसी उड़ायेंगे, निन्दा करेंगे तो आपके दिमाग पर इतना प्रभाव (लोड) पड़ेगा कि आप सह नहीं पायेंगे और या तो डिप्रेशन में चले जायेंगे या भाग जायेंगे। अथवा नास्तिक हो जायेंगे इसलिए कहा- ‘‘मा विद्विषावहै"। छान्दोग्य उपनिषद् के षष्ठं प्रपाठक, चतुर्दश खण्ड के प्रथम व द्वितीय मन्त्र में कहा कि जैसे कोई गान्धार देश के व्यक्ति की आँखों पर पट्टी बाँधकर किसी निर्जन स्थान में छोड़ दें और वह चिल्लाता फिरे कि अरे मुझे यहाँ लाकर किसी ने छोड़ दिया, मैं गान्धार का रहने वाला हूँ, कोई मेरी सहायता करो और तभी कोई व्यक्ति आकर उसकी आँखों की पट्टी खोल दे और वह कहे कि गान्धार इधर है तो वह गाँव-गाँव पूछता हुआ गान्धार पहुँच ही जाता है। ठीक इसी प्रकार जीवन में किसी श्रोत्रिय, ब्रह्मनिष्ठ आचार्य सद्गुरु को पाकर आँखों पर अज्ञान की पट्टी बँधा हुआ, भटकता हुआ यह पुरुष अपने सत्रूप को पाने के लिए चिल्लाता है और जब सद्गुरु उस पट्टी को खोलकर राह दिखा देता है तब चलते-चलते अपने गन्तव्य को पा ही जाता है।</span></h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/20.jpg" alt="20"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मगर ऐसा गुरु कहाँ ढूँढे? कहाँ पायें? आप इसकी तनिक भी चिन्ता मत करना अपितु नचिकेता की भांति सच्ची लगन लगाकर, सच्ची अभीप्सा से भूख-प्यास आदि शारीरिक भोगों के प्रति आसक्ति का त्याग करके, उपवास करके धैर्य के साथ प्रतीक्षा करना, गुरु स्वयं मिलेंगे और सहज मिलेंगे। प्रश्न उठता है कि ऐसा गुरु मिल जाये तो पहचानेंगे कैसे? उत्तर है गुरु तीन काम साथ-साथ करता है। हमारे अन्दर दिव्यता का सृजन, दिव्य आधार और पूर्ण विध्वंस।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘<span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुरुब्र्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवोमहेश्वर:, </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुरुर्साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नम:।</span>’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस श्लोक में महेश्वर अर्थात् विध्वंसक शब्द तीसरे नम्बर पर आया है पर वास्तव में नवनिर्माण के लिए पहला कार्य है- विध्वंस। जब तक मिट्टी के कच्चे झोपड़े को तोड़ेंगे नहीं तब पक्का सुन्दर महल बनेगा कैसे? और बनाने के पश्चात् उसका रख-रखाव करना बहुत जरूरी है इसी का नाम है विष्णु। इसलिए वेद में भी आचार्य का प्रथम रूप मृत्यु ही बताया है। सर्वप्रथम आचार्य हमारे दोषों को, दुराग्रहों को, दुर्बलताओं को तोड़ता है यहाँ से शिष्य गुरु के गर्भ में आ जाता है और जन्म होने के बाद द्विज और भक्त बन जाता है। भक्त हो जाना जीवन की पूर्णता है। भक्त से अभिप्राय है उसी के स्वरूप वाला हो जाना। इसलिए श्लोक में कहा ‘‘गुरुर्साक्षात् परबह्म" अर्थात् तब भक्त को गुरु में किसी इन्सान के नहीं अपितु भगवान् के ही दर्शन होने लगते हैं। यह पर्व पूर्णिमा को ही मनाया जाता है अर्थात् ‘‘गुरुपूर्णिमा</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">गुरु अमावस्या, गुरु प्रथमा अथवा गुरु एकादशी, कोई भी तिथी हो सकती थी, पूर्णिमा ही क्यों? क्योंकि रात्री के सम्पूर्ण तिमिर का नाश पूर्णिमा का चन्द्र ही कर पाता है। सूर्य और रात्री का मिलन तो सम्भव नहीं है, इसलिए चन्द्र ही रात्री तिमिर का नाश कर सकता है। सूर्य तो परम-पिता परमात्मा है और गुरु चन्द्रमा है, शिष्य रात्री के समान है। शिष्य का डायरेक्ट सम्बन्ध परमात्मा से नहीं होता बीच में गुरु जरूरी है। यद्यपि चन्द्रमा में भी प्रकाश तो सूर्य का ही है अपना निजी नहीं, पर रात्री के साथ मिलन चन्द्र का ही सम्भव है। इसी प्रकार गुरु में भी ज्ञान, सामथ्र्य, शक्तियाँ सब परमात्मा की ही हैं परन्तु परमात्मा का साक्षात प्रतिनिधि होता है गुरु, जो शिष्य को अपना ही जैसा बना देता है। अग्नि में पड़ा हुआ कोयला भी चमचमाने लगता है, यह अग्नि की महिमा है, यही गुरु की महिमा है। गुरु अपने शिष्य को अपने ही जैसा बना देता है और यदि शिष्य उससे भी आगे निकल जाये तो उसे परम प्रसन्नता होती है। अत: आइये इस गुरुपूर्णिमा के पावन पर्व पर हम शिष्य बनने की शुरूआत करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/517/no-one-knows-the-glory-of-the-guru</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/517/no-one-knows-the-glory-of-the-guru</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:49:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/20.jpg"                         length="247571"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारतीय उपमहाद्वीप में नये सामाजिक समीकरणों की संभावनाएँ </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">प्रो. रामेश्वर मिश्र पंकज</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/518/bhartiya-upmahadvip-me-naye-samajik-samikaran-ki-sambhavnaye"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/24.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   हिन्दू विरोध की चपेट में बुखार की सीमा तक तापग्रस्त लोगों को परिवर्तनशील विश्व के विषय में कोई भी जानकारी नहीं है। क्योंकि वे पुराने सोवियत चिंतन के खेमे में कैद हैं। वे दुनिया को उन्हीं श्रेणियों में देखते हैं, जिनमें देखना भारत की कम्युनिस्ट पार्टियों ने उन्हें सिखाया है। परन्तु तथ्य यह है कि स्वयं भारत की कम्युनिस्ट पार्टियाँ धीरे-धीरे बौद्धिक रूप से कमजोर और कल्पना के स्तर पर प्रबल लोगों के हाथों में चली गईं हैं। उनके लिए हिन्दुत्व, साम्प्रदायिकता, इस्लाम की क्रांतिकारी भूमिका, ईसाइयत का प्रगतिशील चरित्र आदि तोता रटन्त मुहावरे हैं। उनसे बाहर देखने में उन्हें बौद्धिक आलस्य रहता है। इसके लिए क्रांतिकारी लफ्फाजी एक शरणस्थल का काम करती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तथ्य यह है कि दुनिया बदल रही है। क्योंकि यह दुनिया भारतीय शब्दावली में जगत है, संसार है और भवसागर है। जगत का अर्थ ही है जो निरन्तर गतिशील हो। संसार का अर्थ है जो लगातार संसरण कर रहा है। भवसागर का अर्थ है निरन्तर नित नूतन अस्तित्व रूप ग्रहण करने वाला समुद्र जैसा विशाल क्रिया प्रवाह, ओशिएन ऑव बीईंग एण्ड बिकमिंग। भारतीय ज्ञान परम्परा इस संसार को भूत-सागर नहीं कहती अर्थात्- एक बार रचे जाकर यथावत रहने वाला समुद्र यह जगत नहीं है। यह तो भव अर्थात् निरन्तर हो रहा सागर है। इसलिए 19वीं शताब्दी ईस्वी में यूरोप में उभरे कतिपय महत्वपूर्ण विचार-प्रपंचों में मुग्ध और विमूढ़ लोग अपने समय के संसार को देख नहीं पाते, यह स्वाभाविक है। क्योंकि वे केवल बीते हुए को अर्थात् केवल भूत को देखते रहते हैं। विचारों का भूत उन्हें जड़ बनाता है, स्तब्ध रखता है, गतिहीन रखता है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तथ्य यह है कि यूरोप में जो विचारशील समूह हैं, उनमें से आधुनिक वैज्ञानिक चेतना सम्पन्न प्रबुद्ध समूहों के सिवाय कुछ अन्य महत्वपूर्ण समूह भी सक्रिय हैं, जिनमें कैथोलिक ईसाई समूह और कम्युनिस्ट समूह मुख्य हैं। यूरोप के कैथोलिक ईसाई मध्ययुगीन ईसाइयत को एक सीमा तक त्याग चुके हैं। उन्होंने उसका निर्यात एशिया और अफ्रीका को कर रखा है। परन्तु वे स्वयं गतिशील हैं। नई परिस्थितियों से समायोजन करते हुए अपना अनुकूलन करते रहना उनका स्वभाव है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कैथोलिक समूह विश्व राजनीति में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। उनकी बाइबिल में प्रतिपादित भविष्य-कथन में अडिग आस्था है। इस आस्था का स्रोत बाइबिल के ‘इलहाम</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">खण्ड का अध्याय 17 एवं 18 है। तदनुसार कैथोलिकों की आस्था है कि वे जीसस-पिता के पक्ष में संसार की आत्माओं की फसल काटेंगे और गॉड से शैतान के निरन्तर चल रहे युद्ध में शैतान को जीतने नहीं देंगे, जिसका अर्थ है कि किसी भी गैर-कैथोलिक और गैर-ईसाई समूह को राजनैतिक रूप से शक्तिशाली नहीं होने देंगे। इस आस्था के कारण पिछले 70 वर्षों में विश्व में विभिन्न स्थानों पर उन्होंने विभिन्न रणनीतियाँ अपनाईं हैं और बड़े लचीलेपन के साथ कार्य किया है। दूसरा महत्वपूर्ण तथ्य सम्पूर्ण ईसाइयत के इतिहास में यह है कि चर्च सदा विजेता के साथ रहता है और इस प्रकार निरन्तर पाला बदलते हुए अपना विस्तार करता है। अगर वह किसी गलत पाले में हो तो भी इतनी गुंजाइश सदा छोड़ता है कि मौका पडऩे पर पाला बदला जा सके। मैक्सिको और लैटिन अमेरिकी देशों में कैथोलिक चर्च ने गॉस्पेल का अर्थात् न्यूटेस्टामेंट का एक माक्र्सवादी संस्करण प्रस्तुत और प्रचारित किया है। स्वयं संयुक्त राज्य अमेरिका में कैथोलिक जनसंख्या को बढ़ाने के लिए वह मैक्सिको तथा लैटिन अमेरिका में मार्क्सवादी क्रांतिकारी शब्दावली और रणनीति में दीक्षित कैथोलिक योद्धा तैयार कर उन्हें संयुक्त राज्य भेजता रहता है। इसके कारण अमेरिका के प्रोटेस्टेंटों में जबर्दस्त उथल-पुथल है क्योंकि वे इसमें अमेरिकी संस्कृति को खतरा देखते हैं। प्रोटेस्टेंटों की ओर से आह्वान किया जा रहा है कि कैथोलिकों को असाम्प्रदायिक बनाया जाए, अर्थात् उन्हें सुधारवादी प्रोटेस्टेंट बनाया जाए, ताकि वे क्राइस्ट के सच्चे अनुयायी बन सकें। इसे अंग्रेजी में कहते हैं- ‘विनिंग दि कैथोलिक्स टू क्राइस्ट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वेटिकन का दावा है कि वह इस विश्व में सत्य का एकमात्र प्रतिनिधि और संरक्षक है। उसे सम्पूर्ण विश्व में उस विशिष्ट सत्य को फैलाना है, जिसका एकमात्र प्रतिनिधि वह उसी प्रकार है, जैसे- ‘गॉड</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">का आज तक एकमात्र पुत्र पैदा हुआ है, वह है जीसस क्राइस्ट या जोशुआ मसीह। अत: इस सत्य को फैलाने के लिए भाँति-भाँति की रणनीति अपनानी हैं और विजेताओं तथा प्रबल हो रही शक्तियों के साथ लचीलेपन, दोस्ती और युक्ति से काम लेना है। जब तक भारत में सोनिया गांधी और राहुल गांधी का नेतृत्व सत्तारूढ़ था और उनके नेतृत्व में कांग्रेस अल्पसंख्यकों के फेडरेशन को अपनी राजनीति की धुरी बनाकर देश में काम कर रही थी, तब तक वेटिकन ने भी हिन्दुत्व विरोध की रणनीति पर काम किया। परन्तु अब भारत में राजनैतिक शक्ति हिन्दुत्व की समर्थक या पोषक शक्तियों के हाथ में है। ऐसे में अपनी परम्परा के अनुसार वेटिकन इस शक्ति के साथ काम करेगा। परन्तु अपने मुख्य लक्ष्य को कभी भूलेगा नहीं। वह है- दुनिया के एक महत्वपूर्ण भू-भाग के रूप में भारत उपमहाद्वीप में कैथोलिकों का फैलाव और उनकी शक्ति में वृद्धि। इसके लिए सदा ‘सॉफ्ट टारगेट</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">चुने जाते हैं। इस समय ऐसा ‘सॉफ्ट टारगेट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाकिस्तानी क्षेत्र और बांग्लादेश हैं। नेपाल को भी वह ऐसा ही ‘सॉफ्ट टारगेट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">मानता है। परन्तु वहाँ मोदी के आने के बाद क्रमश: समीकरण बदल सकते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पाकिस्तान सामाजिक दृष्टि से भीतर से खण्ड-खण्ड विभक्त और जर्जर हो चला समाज बन चुका है। शियाओं और सुन्नियों के झगड़े, अहमदियों और अन्य मुसलमानों के झगड़़े, बहाबियों के दूसरों से झगड़े, बलूचियों से पंजाबियों के झगड़े, पखतूनों और मुख्य पाकिस्तान के झगड़े, सिंधियों और पंजाबियों के झगड़े तथा विभिन्न मुस्लिम संगठनों के परस्पर प्राणघाती संघर्ष उसे एक हस्तक्षेप योग्य क्षेत्र बना चुके हैं। ऊपर से कट्टरपंथियों और फौज के दबाव से पाकिस्तान में ईसाइयों के साथ जबर्दस्त भेदभाव और अत्याचार किया जा रहा है। जबकि पाकिस्तान के मुसलमानों का उल्लेखनीय हिस्सा ईसाइयत को अपनाने के प्रति अनुकूल है। सजा-ए-मौत के डर से ही वह खुलकर ईसाई नहीं बन रहा है। क्योंकि मुसलमानों द्वारा मजहब छोडऩे पर प्राणदण्ड की ही व्यवस्था इस्लाम में जायज है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">परन्तु आधुनिक विश्व में अंतरराष्ट्रीय कानून और लोकतन्त्र के दबावों के कारण कुछ ही समय के भीतर इस्लाम त्यागने पर सजा-ए-मौत देना संभव नहीं रह जाएगा। ऐसी स्थिति में पाकिस्तान के मुसलमानों की उल्लेखनीय संख्या सुख और शांति के लिए तथा संरक्षण के लिए ईसाई बनने की ओर अग्रसर हो सकती है। यही वेटिकन के लिए ‘सॉफ्ट टारगेट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">है। इधर विश्व हिन्दू परिषद और मोदी सरकार भारत के भीतर अगले कुछ समय तक यह रणनीति बना सकती है कि वनवासियों और कतिपय अत्यंत पिछड़े समूहों के ईसाई बन चुके कुछेक हिस्सों को अभी कुछ वर्षों तक वह न छेड़े। इसका मुख्य कारण यह है कि परम्परागत हिन्दुओं के विषय में एक यह धारणा व्यापक है कि वे ईसाई मिशनरियों से धन और अन्य सहायताएँ लेकर तथा उनके द्वारा संचालित स्कूलों में शिक्षा प्राप्त कर और काम चलाऊ तौर पर बपतिस्मा लेकर या दिखाऊ ईसाई बनकर भी हिन्दुत्व की आस्थाओं और मान्यताओं से तब तक गहरे में बंधे रहते हैं, जब तक वे आधुनिक वामपंथी किस्म की शिक्षा नहीं ग्रहण करते। पूर्वी उत्तरप्रदेश में कुछेक प्रमुख ब्राह्मण नेताओं के पुत्र या संबंधी ईसाई कन्याओं से विवाह कर रहे हैं और कुछ लोग तो छिपे तौर पर ईसाई भी बन रहे हैं अथवा ईसाइयत और ईसाई मिशनरी के प्रति जबर्दस्त उदारता दिखा रहे हैं और उन्हें मानवीय करुणा के आराधक बता रहे हैं। इससे भी वेटिकन को संतोष मिला है। उड़ीसा में भी कई जगह विश्व हिन्दू परिषद और ईसाई मिशनरियों ने परस्पर सहमति से अपने-अपने प्रभाव क्षेत्र अघोषित रूप से बाँट लिए हैं और अस्थाई शांति बनाकर रह रहे हैं। नेपाल में तो यह स्थिति बहुत व्यापक है। नेपाल से अनेक ऐसे उच्च जाति के ईसाई बने लोगों को प्रशिक्षित एवं दीक्षित कर भारत में विशेषत: हिन्दी प्रदेशों में भी अच्छी संख्या में भेजा जा रहा है। इस प्रकार कैथोलिकों और हिन्दुओं के बीच एक अस्थाई रणनैतिक तालमेल बना दिख रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इससे उत्साहित कैथोलिक समूह पाकिस्तान में और बांग्लादेश में वहाँ के दुखी और असंतुष्ट मुस्लिम समूहों के ईसाईकरण को अपनी योजना का पहला चरण मानकर चल रहे हैं। पाकिस्तान और बांग्लादेश के विशाल क्षेत्र में इस प्रकार ईसाइयों की अच्छी संख्या हो जाने पर दोनों ही जगह लोकतन्त्र के पक्ष में आवाज तेज होती जाएगी और इसका लाभ परोक्ष रूप से इन दोनों देशों में बच रहे हिन्दुओं को भी मिलेगा। ऐसी एक जटिल रणनीति के अन्तर्गत हिन्दुओं और ईसाइयों के बीच एक तालमेल बन रहा है। क्योंकि दोनों ही समाज धैर्यपूर्वक लम्बे समय तक काम करने की संस्कृति में दीक्षित हैं। दूसरी ओर, इस्लाम एक आवेग सिखलाता है और गैर-मुसलमानों के प्रति प्रचण्ड तात्कालिक प्रतिक्रिया पर वहाँ बड़ा गर्व किया जाता है। जिसके कारण सुलझे हुए और शांत तथा गंभीर मुस्लिम नेता और सम्पन्न लोग भी मिल्लत के आवेग के समय चुप रहने को विवश होते हैं। वे शांति के पक्ष में कोई हस्तक्षेप करने का साहस नहीं जुटा पाते। क्योंकि उसमें सफलता की आशा उन्हें नहीं दिखती।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#fbeeb8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>भारतीय उपमहाद्वीप के मुसलमानों का 99 प्रतिशत हिस्सा हिन्दू पूर्वजों की ही संतति है| 1000 वर्षों से अधिक समय से उसे परस्पर घुल-मिलकर रहने और कभी कभी प्रचंड टकराव के 'मोड' में आ जाने का अभ्यास हो चूका है| दोनों के बिच बहुत सी चीजे साझा है, जिनमे भाषा, संस्कृति मान्यताएँ और सभ्यता के अनेक रिवाज भी शामिल है|</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस परिप्रेक्ष्य में भारतीय उपमहाद्वीप में अगले कुछ समय तक बिल्कुल नये सामाजिक समीकरण उभरते दिखेंगे। पाकिस्तानी मुसलमानों का एक विशेष अंश हिन्दुत्वनिष्ठ भारत के साथ तालमेल बनता नजर आ सकता है। इसमें वस्तुत: कोई भीतरी अवरोध इसलिए नहीं है कि भारतीय उपमहाद्वीप के मुसलमानों का 99 प्रतिशत हिस्सा हिन्दू पूर्वजों की ही संतति है। 1000 वर्षों से अधिक समय से उसे परस्पर घुल-मिलकर रहने और कभी-कभी प्रचण्ड टकराव के ‘मोड</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में आ जाने का अभ्यास हो चुका है। दोनों के बीच बहुत-सी चीजे साझा हैं, जिनमें भाषा, संस्कृति, मान्यताएँ और सभ्यता के अनेक रिवाज भी शामिल हैं। अत: दोनों ओर से पहल होने पर हिन्दुओं और मुसलमानों के बीच कुछ वैसा ही दौर आ सकता है, जैसा पहले कई बार शांति के काल में आता रहा है। वेटिकन को भी इससे सुविधा होगी। अभी वेटिकन ने कम्युनिस्टों के अनेक समूहों को हिन्दुत्व के विरुद्ध तैयार किया है। परन्तु रणनीति बदलने पर उन्हें भी भिन्न रणनीति का संकेत किया जा सकता है। वैसे भी राष्ट्रीय पूँजीवाद को ऐतिहासिक मोड़ में एक बार बढ़ावा देना और फिर उसके अन्तर्विरोध उभारते हुए कम्युनिस्ट क्रांति का प्रयास करना कम्युनिस्ट रणनीति का लिखित फार्मूला है। राष्ट्रीय पूँजीवाद की सशक्त प्रतिनिधि उनकी दृष्टि में भाजपा ही है। इसलिए वे उससे कभी भी तालमेल विकसित कर सकते हैं। संघ से जुड़े अनेक लोगों के संपर्क विविध कम्युनिस्ट समूहों से वी.पी. सिंह के समय से ही हैं। ऐसी स्थिति में अगले कुछ वर्षों तक मोदी सरकार की पाकिस्तान और बांग्लादेश के अनेक नेताओं से अच्छी पट सकती है और इस अवधि में वेटिकन की रणनीति उन दोनों देशों में दुखी और त्रस्त मुसलमानों को ईसाई बनाने की ओर मुख्य ध्यान देने की हो सकती है। यही इस क्षेत्र के भविष्य के संभावित समीकरण हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/518/bhartiya-upmahadvip-me-naye-samajik-samikaran-ki-sambhavnaye</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/518/bhartiya-upmahadvip-me-naye-samajik-samikaran-ki-sambhavnaye</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:46:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/24.jpg"                         length="130375"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>महाभारत का नियमित स्वाध्याय आवश्यक</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">प्रो. कुसुमलता केडिय़ा</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/519/mahabharat-ka-niyamit-swadhyaya-avashyak"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/23.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   जब मैं 18 वर्ष की हुई तो मैंने जिज्ञासा से महाभारत एवं विष्णु पुराण, भागवत पुराण, वायु पुराण, स्कन्द पुराण, शिव पुराण और देवी भागवत पुराण पढ़ा। क्योंकि बचपन में सुने हुये की सामान्य स्मृति ही बची थी। इसलिये अब ठीक से पढऩा आवश्यक लगा। संस्कार से मैं सनातनी हिंदू परिवार की एक धर्मनिष्ठ और संस्कारी सदस्य हूँ। परंतु समस्त शिक्षा-दीक्षा आधुनिक महाविद्यालय में ही हुई, जो एंग्लो क्रिश्चियन शिक्षण परंपरा में भारत में 1947 ईस्वी के बाद शिक्षा के नाम पर पूरे देश में फैलाई गई शिक्षा के केन्द्र हैं। जिसमें राजनीतिशास्त्र, समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र ही नहीं, इतिहास भी या तो मुस्लिम स्रोतों के आधार पर पढ़ाने का दावा किया जाता है या यूरोपीय स्रोतों के आधार पर। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जीवन और जगत, भारत और विश्व, मानव तथा मानवेतर जगत और मानवों में स्त्री और पुरूष तथा यूरोपीय समाज तथा अन्य समाज आदि विषयों में यूरोप की आधी-अधूरी दृष्टि को ही भारत में पढ़ाया जाता है। इसी आधुनिक शिक्षा में मैं दीक्षित हुई और इसी में स्नातकोत्तर उपाधि के बाद शोध कार्य किया। फिर, 50 वर्ष की अवस्था होने पर पुन: मुझे लगा कि कम से कम अपने इतिहास ग्रंथों को मूलरूप में ही पढऩा चाहिये, अत: मैंने वाल्मीकि रामायण, महाभारत और पुराणों का पुन: अध्ययन परिपक्व आधुनिक दृष्टि से शुरू किया। क्योंकि इतिहास के विषय में यूरोपीय दृष्टि मैं भली-भांति जान चुकी थी और इसीलिये भारतीय दृष्टि को जानना आवश्यक था। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत सहित विश्व के अनेक देशों में जिन दिनों यूरो-ईसाई शक्तियां फैलीं, उन दिनों अपनी प्रभुता को टिकाऊ बनाने के लिये उन्होंने हर जगह संबंधित समाजों की झूठी छवियां गढ़ी और अपने विषय में भी अतिरंजित प्रचार किया। जो शक्ति और प्रभुता उनके पास आई, उसे कई गुना बढ़ाकर दिखाना उनकी कार्यनीति ही हो गई। इसलिये मैं जानना चाहती थी कि उपनिवेश के काल में भारत में स्वयं के विषय में, देश के विषय में, राजनीति के विषय में और अपने आस-पास के विषय में जो छवियां यूरो-ईसाई उपनिवेशवादियों ने दीं, जो इमेज रची, जो इम्प्रेशन्स (चित्त पर प्रभाव) उन्होंने डाले, जो धारणायें फैलाईं, विचार की जो सरणियां रचीं और आरोपित की, उनका भारत के अपने सत्य से और अपने इतिहास से तथा अपने शास्त्रों से कोई संबंध है भी या नहीं। महाभारत पढऩा शुरू करते ही वे सब छवियां और प्रभाव ध्वस्त होने लगे। पहले ही अध्याय से भारत के विषय में बिल्कुल अलग ही जानकारी मिलनी शुरू हो गई। इसीलिये मैं महाभारत के अपने पाठ और अपने अवलोकन को क्रमश: प्रस्तुत कर रही हूँ। ताकि हम स्वयं को जान पायें और उन औपनिवेशिक संरचनाओं का झूठ जान पायें, जो हमारे लिये उपनिवेशवादियों ने गढ़ी थीं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आसपास के अनेक आधुनिक शिक्षित लोगों ने मुझे बताया कि घर में महाभारत नहीं रखते क्योंकि उसे रखने से घर में कलह होती है। अगर सारे खंड मंगा लें तो उन्हें अलग-अलग जगह रखना आवश्यक है। यह सब मुझे बहुत अटपटा लगा, क्योंकि मुझे याद आया कि बचपन में ही घर में गीताप्रेस, गोरखपुर से प्रकाशित महाभारत के सभी खंड थे और वे सब सम्मानपूर्वक एकत्र ही रखे थे। मैंने पुन: गीताप्रेस, गोरखपुर से प्रकाशित सभी खंड मंगाये और पढऩा शुरू किया। प्रारंभ में ही जब मैंने यह पढ़ा कि महाभारत की रचना श्री वेदव्यास ने की थी, जो स्वयं महाभारत के समय उपस्थित थे और उस समय इतिहास के प्रत्यक्षदर्शी, साक्षी तथा सक्रिय दृष्टा थे, तब मुझे दुबारा पढ़ते समय यह बात नये सिरे से बहुत महत्वपूर्ण लगी। क्योंकि मुझे पता था कि न तो रोम का इतिहास कभी भी उनके समय के किसी व्यक्ति ने लिखा, न ही ईसा का चरित्र उनके समय के किसी व्यक्ति ने या किसी प्रत्यक्षदर्शी ने लिखा और न ही मुहम्मद साहब का इतिहास उनके समय में उपस्थित किसी भी व्यक्ति ने लिखा। जबकि रामायण की कथा रचने वाले महर्षि वाल्मीकि स्वयं भगवान् राम के समय उपस्थित हैं और महाभारत के रचयिता महर्षि वेदव्यास स्वयं महाभारत के समय उपस्थित हैं। यह तो नितान्त विलक्षण बात है। क्योंकि दुनिया के अभी उपलब्ध इतिहासों में से कोई भी इतिहास उससे जुड़ी घटनाओं के घटित होते समय उपस्थित व्यक्तियों के द्वारा नहीं लिखा गया है। सिवाय भारत में रामायण और महाभारत के। इतनी महत्वपूर्ण बात पर सामान्यत: लोगों का ध्यान नहीं जाता, यह स्वयं में आश्चर्य का विषय है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">महाभारत के आदिपर्व के प्रथम अध्याय में ही कहा है कि महाभारत की एक महान् ज्ञान के रूप में प्रतिष्ठा है और शिक्षा-दीक्षा के द्वारा मानों दूसरा जन्म पाने वाले सभी द्विज संक्षेप और विस्तार दोनों ही रूपों में इसका अध्ययन एवं अध्यापन करते-कराते हुये इसे अपने हृदय में धारण करते हैं, यह परम्परा है। यह ग्रंथ विद्वानों को बहुत प्रिय है। यह प्राचीन इतिहास है और यह संहिता पुण्यस्वरूपा है तथा पाप और भय का नाश करने वाली है। यह महाभारत ज्ञान के अंजन से उन सब लोगों की आंखे खोल देता है जो अज्ञान रूपी अंधकार से अंधे हो रहे हैं। यह सूर्य के प्रकाश के समान है और समस्त अज्ञान अधंकार को नष्ट कर देता है। यह इतिहास एक प्रदीप्त दीपक की तरह है जो मोह का अध्ंाकार मिटा कर लोकमानस के अंतरंग चित्त को जो कि अंतरंग गर्भगृह के समान है, अपने ज्ञान के प्रकाश से प्रकाशित कर देता है और धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष- इन चारों पुरुषार्थों का ज्ञान कराता है। राजनीतिशास्त्र का ज्ञान कराने के कारण यह महाभारत एक महान् अर्थशास्त्र है और धर्म का ज्ञान कराने के कारण यह धर्मशास्त्र है तथा परम पुरुषार्थ का बोध देने वाला यह मोक्षशास्त्र है और सभी वर्णों तथा सभी आश्रमों के लोगों की कामनाओं की धर्ममय पूर्ति का मार्ग बताने के कारण यह महान् कामशास्त्र भी है। यह पढक़र भी मैं विस्मय से भर गई क्योंकि आधुनिक शिक्षा में ‘इकॉनामिक्स</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">को अर्थशास्त्र कहकर गलत अनुवाद द्वारा भ्रम फैलाया गया है और कामशास्त्र के नाम से भी उसे केवल नर-नारी के रतिमूलक संबंधों से जुड़ा शास्त्र बता देने का एक चलन चल गया है। महाभारत इन दोनों ही मूढ़ताओं का निवारण करता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">महाभारत में इसके नित्य पाठ की महिमा प्रतिपादित है और यह भी कहा है कि इसका नित्य पाठ करने से महान फल प्राप्त होते हैं। यह पढ़ते हुये मुझे स्पष्ट हुआ कि ब्रिटिश प्रभाव वाले समय में ब्रिटिश शिक्षा से प्रभावित लोगों ने यह भीषण झूठ क्यों फैलाया कि महाभारत को घर में नहीं रखना चाहिये, क्योंकि वस्तुत: इसके नियमित अध्ययन से लोगों में भय और अज्ञान का नाश होगा तथा जीवन में श्रेष्ठ व्यवहार का ज्ञान प्राप्त होगा और वीर तथा तेजस्वी धर्ममय जीवन जीने का मार्ग दिखेगा। स्वयं ब्रह्मा जी ने श्री वेदव्यास जी को यह आशीर्वाद दिया है कि तुम्हारी ब्रह्मवादिनी वाणी काव्य के नाम से प्रसिद्ध होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">महाभारत का आदिपर्व पढ़ते हुये सर्वप्रथम तो महर्षि वेदव्यास की आज्ञा के अनुसार नारायण को, नर को अर्थात् अर्जुन को और भगवती सरस्वती को प्रणाम करके ही कथा का आरंभ करना चाहिये। इसीलिये परंपरा से प्रारंभ में इन सब को तथा स्वयं वेदव्यास को प्रणाम किया जाता है। पहले और दूसरे ही श्लोक को पढ़ते हुये ही मन विस्मय से भर जाता है और अनेक रोमांचकारी तथ्य सामने आ जाते हैं। सर्वप्रथम तो कहा गया है कि नैमिष अरण्य में यह कथा हो रही है। उस अरण्य में 12 वर्षों तक निरंतर चलने वाला एक ज्ञानसत्र चल रहा है और वहां ऋषि लोमहर्षण के पुत्र उग्रश्रवा पधारते हैं जिन्हें सभी तपस्वी घेर लेते हैं और उनका अभिवादन स्वीकार करने के बाद दिये गये आसन को ग्रहण कर बैठते हैं। तब कुशलक्षेम के बाद वे उनसे महाभारत की कथा सुनाने का अनुरोध करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रथम दो श्लोक हैं - </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवा: सौति: पौराणिको</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपते: द्वादशवार्षिके सत्रे।। 1।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सुखासीनानभ्यगच्छद् ब्रह्मर्षीन् संशितव्रतान्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विनयावनतो भूत्वा कदाचित् सूतनन्दन:।।2।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यहां हर शब्द चौंकाने वाला है। नैमिष एक अरण्य है जहां 12 वर्षों से ज्ञानसत्र चल रहा है। इससे पता चलता है कि अरण्य नगर के समीप ही विद्यमान एक ऐसा विशाल परिसर है जहां बड़ी संख्या में उत्तम और कठोर ब्रह्मचर्य आदि व्रतों का पालन करने वाले ऋषि और ब्रहर्षि ज्ञान की साधना करते हैं। इस अरण्य के कुलपति महर्षि शौनक हैं। गीताप्रेस में पादटिप्पणी में बताया गया है कि ‘जो विद्वान ब्राह्मण अकेला ही दस सहस्र जिज्ञासु व्यक्तियों का अन्न, दान आदि के द्वारा भरण-पोषण करता है, उसे कुलपति कहते हैं।</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्पष्ट है कि ऐसे सहस्रों कुलपति तत्कालीन भारत में रहे होंगे। इससे ज्ञान के वैभव का अनुमान होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दस हजार विद्वान वहां विद्या अभ्यास कर रहे थे तो स्पष्ट है कि कम से कम पांच हजार लोग उनके भोजन एवं आवास आदि की व्यवस्थाओं के लिये भी रहे ही होंगे। इस तरह पन्द्रह हजार लोग इस सत्र में 12 वर्ष निरन्तर उपस्थित हैं। यूरोप में मध्यकाल में तो 15,000 की आबादी वाले शहर हैं ही नहीं। हेनरी पिरेन की पुस्तक ‘मेडिवल सिटीज</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(प्रिन्सटन, न्यूयार्क 1969, पेपरबैक) में यूरोप के तत्कालीन शहरों का विवरण दिया हुआ है और उनमें से किसी की भी जनसंख्या 15,000 नहीं है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उक्त प्रथम श्लोक में ही ‘12 वर्षीय सत्र</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">की बात कही गई है। पादटिप्पणी में बताया गया है कि ‘जो कार्य अनेक व्यक्तियों के सहयोग से किया जाए और जिसमें बहुतों को ज्ञान, सदाचार आदि की शिक्षा तथा अन्न-वस्त्र आदि वस्तुयें दी जाती हों, जो बहुतों के लिये तृप्तिकारक एवं उपयेागी हो, उसे सत्र कहते हैं। बताया गया है कि चारों वर्णों की सहायता और सहभागिता से ही ऐसे सत्र चलते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस तरह पहले ही श्लोक में आये हुये तीन पद अरण्य, कुलपति और सत्र बहुत सा अर्थ खोलते हैं। वर्तमान 21वीं शताब्दी ईस्वी में भी ना तो भारत में और न ही संयुक्त राज्य अमेरिका या रूस या इंग्लैंड या जर्मनी कहीं भी ना तो कोई ऐसा कुलपति है और न ही 12 वर्षों तक इतने श्रेष्ठ ज्ञानियों को ज्ञान देने वाला निरंतर चल रहा कोई सत्र संभव है और न ही नगर के पास ही ऐसे कोई अरण्य कहीं हैं। यूरोप में तो वन का अर्थ भय देने वाली जगह ही है, जहां सामान्यत: मानव प्रवेश दुर्गम और कठिन है। समाज के द्वारा दिये गये दान से या दक्षिणा से समृद्ध ऐसे कुलपति भी, जो हजारों विद्वानों को भोजन और वस्त्र तथा दान से सम्मानित करते हुये शिक्षा दे सकें, आज कहीं नहीं हैं। अंशत: इसकी झलक पतंजलि योगपीठ में अवश्य मिलती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">साथ ही, विस्मय की बात यह है कि ब्रह्मर्षिगण वहां स्वाध्याय के बाद सुखपूर्वक बैठे हैं, तभी वहां लोमहर्षण के पुत्र उग्रश्रवा पधारते हैं। वे सूतकुल को आनन्दित करने वाले हैं। सर्वविदित है कि सूत शूद्रवर्ण है। आधुनिक विद्वान द्रौपदी की इस बात पर ही चीख-पुकार मचाते रहते हैं कि उसने कर्ण से कहा कि मैं सूतपुत्र का वरण नहीं करूंगी। यहां एक अभिजात, सुसंस्कृत विदुषी, तेजस्वी युवती का अपने अनुकूल वर चुनने का अधिकार भी इन आधुनिक विद्वानों के लिये भारत में व्यर्थ हो जाता है क्योंकि उन्हें मुख्य चिन्ता जाति प्रथा के सम्पूर्ण विनाश की है, इतिहास के तथ्य को जानने और बताने की नहीं। द्रौपदी के उतने से कथन के आधार पर उन्हें शूद्रों के विरूद्ध भेदभाव और पक्षपात का महाभारत में अकाट्य प्रमाण मिल जाता है। पंरतु उसी महाभारत के बिलकुल प्रारंभ में एक सूत पुत्र को सभी ब्रह्मर्षि स्वागत के साथ बैठाते हैं और सत्कार करते हैं तथा कुशलक्षेम के बाद उनसे कथा सुनाने कहते हैं, यह इन कथित विद्वानों को नजर नहीं आता है। परंतु सम्पूर्ण महाभारत में बारम्बार इसका प्रमाण उपस्थित है कि सभी वर्णों के लोग विद्या के अधिकारी हैं और अपने ज्ञान तथा तप के लिये पूजित होते हैं तथा ऋषि और ब्रहर्षि की उपाधि भी उन्हें प्राप्त होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सूतपुत्र उग्रश्रवा उन ब्रह्मर्षियों से पूछते हैं कि इस समय आप स्नान, संध्या वन्दन, जप और अग्निहोत्र के बाद शुद्ध होकर अपने-अपने आसन पर विराजमान हैं, मुझे आज्ञा कीजिये कि मैं आप लोगों को भिन्न-भिन्न पुराणों की कथा सुनाऊं अथवा उदारचरित्र महान ऋषियों एवं महात्मा सम्राटों के पवित्र इतिहास सुनाऊं? इस पर ऋषियों ने कहा कि आप तो वह इतिहास ही सुनाईये जिसका वर्णन वेदव्यास जी ने किया है और जो जनमेजय के नागयज्ञ में सुनाई गई कथा है। यह कथा पाप और भय का नाश करती है। यहां यह भी उल्लेखनीय है कि महात्मा शब्द महाभारत में केवल ऋषियों के लिये नहीं आया है अपितु सम्राटों के लिये भी आया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस प्रकार इतिहास का कितना अधिक महत्व हमारे यहां रहा है और कितने प्राचीनकाल से यहां इतिहास लिखा जा रहा है, यह वे अपठित लोग नहीं याद रख पाते जो यूरोपीय ईसाइयों के प्रचार से प्रभावित होकर बिना तथ्यों की जांच किये यह रटते रहते हैं कि यहां वाचिक परंपरा ही प्राचीनकाल में थी। जिसका आशय होता है कि लेखन परंपरा बाद में आई। जबकि तथ्य यह है कि भारत अत्यन्त प्राचीनकाल से दुनिया का सबसे बड़ा लिक्खाड़ समाज है। यहां लेखन की प्राचीनतम परंपरा रही है। इतिहास लेखन की भी यहां प्राचीनतम परंपरा है जैसी उपलब्ध साक्ष्यों के अनुसार विश्व में और कहीं नहीं मिलती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस तरह, महाभारत के प्रारंभ के ही दो श्लोक अभी की प्रचारित अनेक असत्य मान्यताओं का झूठ उघाड़ देते हैं। वर्ण व्यवस्था के बारे में, विद्या की परंपरा के बारे में, वैभव के बारे में और अरण्यों की सुव्यवस्था तथा समृद्धि के बारे में एवं ज्ञान के विस्तार के बारे में भारत को लेकर फैलाये गये झूठ प्रथम दो श्लोकों से ही उघड़ जाते हैं और सत्य सामने आ जाता है। जिससे श्री वेदव्यास का यह कथन आरंभ में ही प्रमाणित हो जाता है कि यह इतिहास कथा अज्ञान के अंधकार को नष्ट करने वाला ज्ञानांजन है और लोकमानस के मन में छाये अंधेरे को हटाकर उसे प्रकाशित करने वाला ज्ञान का दीपक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/519/mahabharat-ka-niyamit-swadhyaya-avashyak</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/519/mahabharat-ka-niyamit-swadhyaya-avashyak</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:44:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/23.jpg"                         length="133735"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अत्यंत दक्ष वैद्य शास्त्र निष्णात आयुर्वेद महापंडित, महाऋषि आचार्य बालकृष्ण</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">पंकज स्वदेशी, दिव्य प्रकाशन विभाग</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/520/ayurved-mahapandit-maharishi-acharya-balkrishana"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/21.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#bfedd2;border-color:#BFEDD2;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(191,237,210);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद बहुत ही व्यापक एवं सर्वंगीर्ण चिकित्सा - पद्दति हो| यह ऋषियों की अद्भुत देन है, सस्ती, सहज, एवं निरापद है| यह सामान्य व्यक्ति की पहुँच में है, क्योकि ग्रामवासी साधारण व्यक्ति भी </span></strong><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आयुर्वेद </span></strong><strong style="font-size:1.25rem;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">में वर्णित आहार-विहार एवं अपने क्षेत्र में मिलने वाली जड़ी-बूटियों का प्रयोग कर सरलतापूर्वक स्वास्थ्य लाभ प्राप्त कर सकते है|</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सर्वव्यापक सर्वशक्तिमान परमात्मा ने अदृश्य व दृश्य शक्ति के रूप में इस संसार में अद्भुत रचनाएं की हैं। देखिए न, पृथ्वी से 9 करोड़ 29 लाख 60 हजार मील दूर स्थित सूर्य कैसे सम्पूर्ण भूखंड के अंधकार का नाश कर पूरे जगत में जीवन रूपी प्रकाश ही प्रकाश प्रदान कर रहा है। यह दृश्य रूपी सूर्य भी सर्व शक्तिशाली हाइड्रोजन-हीलियम के अदृश्य नाभिकीय विखण्डन से ऊर्जा के अनंत भण्डार के रूप में पूरी सृष्टि को गतिशील किए हुए है। देखिए न, कैसे यह अदृश्य प्राणवायु, जिसके बिना पृथ्वी का कोई भी मनुष्य, जीव-जंतु जीवित रह ही नहीं सकता। वह इतनी शक्तिशाली होते हुए भी, सहज रूप से सभी स्थानों पर सभी के भीतर निरंतर गतिशील है। हम बोलते हैं, जल ही जीवन है। देखिए न, प्रभु की रचना कैसे हिमखंडों से बर्फ पिघल-पिघलकर पूरे भूखंड की प्यास को बुझा रही है। कैसे यह माँ स्वरूपा एक ही भूमि विभिन्न पोषक तत्वों, रसों से संपन्न अन्न, फल, सब्जियाँ, वनस्पतियाँ प्रदान कर सभी मनुष्य सहित सभी जीव-जन्तुओं को आहार देने का आशीर्वाद दे रही हैं। अद्भुत सुरक्षा कवच के रूप में अदृश्य ओजोन परत देखिये- कैसे  सूर्य से आने वाले हानिकारक पराबैंगनी-बी विकिरण को अवशोषित करती हैं। यह घातक पराबैंगनी (यूवी-सी) विकिरण को पूरी तरह रोक देती है। प्रकृति में परमात्मा की अद्वितीय अनगिनत रचनाएँ विभिन्न रहस्यों और आश्चर्यों के साथ देखने को मिलती हैं। देखिए न, इतने लाखों वर्षों में भी मनुष्य भगवान् द्वारा निर्मित मानव शरीर, अन्य जीवों और प्रकृति की वनस्पतियों  में से एक का भी आज तक 0.1% भी निर्माण नहीं कर सका है। मनुष्य तो कल्पना भी नहीं कर सकता, न जाने कितने वर्षों से आधुनिक विज्ञान निरंतर इस ब्रह्माण्ड के रहस्यों को जानने में लगा है और खोज ही किए जा रहा है। विज्ञान के द्वारा भगवान् की रचना पर जितनी भी खोज की जाती है, वह उतनी ही महान् विशाल होती चली जाती हैं। कोई भी वैज्ञानिक आज तक इसके सम्पूर्ण रहस्यों को पूर्ण रूप से नहीं जान पाया है। ऐसी की एक अद्भुत रचना जबसे इस ब्रह्माण्ड में सूर्य, चन्द्रमा, गृह आदि हैं, जबसे पृथ्वी, जल, वायु व आकाश है, जबसे इस धरा पर मानव, जीव-जंतु जीवन जी रहें है, श्वास ले रहें है, तभी से ईश्वर के दिव्य वरदान के रूप में ‘आयुर्वेद</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">हमारे शरीर को शक्ति दे रहा है व हम सभी के जीवन को सुरक्षित कर रहा है। ब्रह्मा ने सृष्टि निर्माण के प्रारम्भ में मनुष्य आदि सभी जीव-जंतुओं के कल्याणार्थ आयुर्वेद का स्मरण कर इसे दक्ष-प्रजापति को प्रदान किया। कालांतर में दक्ष-प्रजापति ने अश्विनी कुमारों को, अश्विनी कुमारों ने इंद्र को और इंद्र ने भारद्वाज आदि ऋषियों को आयुर्वेद का उपदेश दिया। भारद्वाज आदि ऋषियों ने आयुर्वेद के ज्ञान को पृथ्वी पर प्रचारित किया। ब्रह्मा द्वारा निर्मित और दक्ष-प्रजापति को प्रदत्त ‘ब्रह्मसंहिता</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘एक लाख शल्कों</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">एवं ‘एक हजार अध्याय</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">वाली अतिविस्तृत संहिताएँ थी। तदांतर भारद्वाज आदि ऋषियों ने मनुष्यों की अल्पायु, और अल्प बुद्धि को देखते हुए इसे आठ अंगों में विभक्त कर आत्रेय, पुनर्वसु आदि शिष्यों को उपदेशित किया। आयुर्वेद का ज्ञान नष्ट न हो जाय, इसके लिए आत्रेय, पुनर्वसु आदि ऋषियों ने आयुर्वेद के आठों अंगों पर अपने-अपने नामों से तंत्रों की रचना की। इन्हीं के आधार पर आयुर्वेद का अध्ययन-अध्यापन प्रचलित हुआ एवं परवर्ती ग्रन्थ रचे गए। अग्निवेश, भेल, हारीत, क्षारपाणि, काश्यप, चरक, सुश्रुत आदि के द्वारा संहिताएँ रची गई। कालान्तर में विदेशी आक्रमणकारियों ने इन अति मूल्यवान संहिताओं को या तो पूर्णत: नष्ट कर दिया गया या फिर खंडित कर दिया। एक कालखंड के पश्चात फिर पुन: संहिताओं के प्रति संस्कार एवं पाठ शुद्धि का नया दौर शुरू हुआ और वाग्भट्ट के काल तक चला जो 5 वीं सदी ई. से 6 सदी ई. तक माना जाता है। आचार्य वाग्भट्ट ने संहिताकाल एवं संग्रहकाल के बीच में सेतु के रूप में विधमान है, इसलिए उन्हें अंतिम संहिता कार एवं प्रथमं संग्रहकार माना जाता है। आयुर्वेद विश्व की प्राचीनतम चिकित्सा-पद्धति है, जो वेदों के आधार ऋषियों द्वारा आविष्कृत की गई थी। ऋषियों ने आयुर्वेद का विभाजन 8 अंगों में किया है। कायचिकित्सा, बालचिकित्सा, ग्रहचिकित्सा, ऊधर्वाअंग चिकित्सा, शल्यचिकित्सा, विष चिकित्सा, रसायन एवं वाजीकरण चिकित्सा। प्राचीन काल में इनकी पृथक-पृथक संहितायें प्रचलित थी। कालांतर में इन आठों अंगों को एकत्र करने की आवश्यकता अनुभव हुई। इसके लिए आचार्य वाग्भट्ट ने अष्टाङ्गसंग्रह एवं  अष्टाङ्गहृदयम् की रचना की। आयुर्वेद बहुत ही व्यापक एवं सर्वांगीण चिकित्सा-पद्धति है। यह ऋषियों की अद्भुत देन है, सस्ती, सहज, एवं निरापद है। यह सामान्य व्यक्ति की पहुँच में है, क्योंकि ग्रामवासी साधारण व्यक्ति भी आयुर्वेद में वर्णित आहार-विहार एवं अपने क्षेत्र में मिलने वाली जड़ी-बुटियों का प्रयोग कर सरलतापूर्वक स्वास्थ्य लाभ प्राप्त कर सकते हैं। आयुर्वेद एक दैनंदिन उपयोग का व्यावहारिक विषय रहा है, अत: इसे सुगमतापूर्वक समझने के लिए तथा आयुर्वेद की सुरक्षा के लिए हमारे महान् विद्वान चिकित्सक ग्रंथाकार आचार्यों पूर्वजों द्वारा परवर्तीकाल में अनेक संक्षिप्त एवं सारपूर्ण ग्रंथों की रचना की जाती रही। जिसमें महान् चिकित्सक वैद्याचार्य श्री बिन्दूभट्ट जी (बिन्दुसार 8वीं शती), वैद्याचार्य मुकुंद मिश्र जी (गोविन्ददासोत्सव:), चतुरानन आचार्य चक्रपाणिदत्त जी (चिकित्सा सार-संग्रह 10वीं शती), बंगवासी वैद्यप्रवर गदाधर (वैद्यप्रसारकम 9वीं शती), वैद्यशिरोमणि चंद्रट (योगरत्न-समुच्चय 10वीं शती), वैधराज शिवदाससेन (चक्रदत्त-तत्वचन्द्रीका टिका पुस्तक 15वीं शती), वैद्याचार्य वृन्द (वृन्दमाधव 9वीं शती), मूयोविद्य आचार्य निस्चलकर,  आचार्य चक्रपाणिदत्त जी (चिकित्सा सार-संग्रह 10वीं शती), बंगवासी वैद्यप्रवर गदाधर (वैद्यप्रसारकम 9वीं शती), वैद्यशिरोमणि चंद्रट (योगरतन-समुच्चय 10वीं शती), वैधराज शिवदाससेन (चक्रदत्त-तत्वचन्द्रीका टिका पुस्तक 15वीं शती), वैद्याचार्य वृन्द (वृन्दमाधव 9वीं शती), मूयोविद्य आचार्य निस्चलकर, वैद्य केशवराम व्यास (लघुनिघण्टु:), महान् विद्वान् ग्रंथाकार हरिचरणसेन जी (पर्यायमुक्तावाली 16वीं शती), कश्मीरी महान् विद्वान नरहरि पंडित (राज निघण्टु:),  आयुर्वेद के मर्मज विद्वान् एवं अनुभवी चिकित्सक आचार्य अमितप्रभ (योगशत वैद्यवल्लभा 7वीं शती), आचार्य रवीगुप्त  (सिद्धसार-संहिता 7वीं शती),  अत्यंत दक्ष वैद्य शास्त्र निष्णात विद्वान् आचार्य चन्द्रत जी ( योगरत्न-समुच्चय), आयुर्वेद महा विद्वान् वाल्मीक जी (कुमारामृतम 16वीं शती), वैद्याचार्य गदाधर  जी (वैद्य-प्रसारकम 9वीं शती), विलक्षण कवित्वशक्ति से संपन्न विद्वान् अवधान सरस्वती जी (वैद्य-शतश्लोकि), महाकवि माघ के वंशज माधुक पण्डित जी (हरमेखला 8वीं शती), वैद्यशिरोमणि माधवकर जी (माधवनिदान), वैद्याचार्य कविवर हंसराज (भिषक्चक्रचित्तोत्सव 15वीं शती)। आज से सैकड़ों-सैकड़ों वर्ष पूर्व अनेक महान् ग्रंथाकार वैद्याचार्य विद्वानों ने अपने तप, ज्ञान एवं साधना से ब्रह्मा द्वारा आशीर्वाद रूप में प्रदान आयुर्वेद की रक्षा कर मनुष्य आदि सभी जीव-जंतुओं के कल्याणार्थ आयुर्वेद को जीवित रखा। परन्तु 15वीं-16वीं शती के पश्चात लगभग 500-600 वर्ष के एक ऐसे कालखंड में जिसमे योजनाबद्ध रूप से लोभी प्रवृत्ति की मानसिकता के लोगों द्वारा महान वैज्ञानिक आयुर्वेद विद्या को अत्यंत तिरस्कृत किया गया। जिसे तंत्र-मंत्र, जादू-टोना, झोलाछाप चिकित्सा न जाने क्या-क्या कहकर अपमानित किया गया। आज वर्तमान में गुरुकुल परम्परा से शिक्षित दीक्षित एक महान बाल ब्रह्मचारी भारत की अध्यात्मिक योग व आयुर्वेद परम्परा के महान् संत एवं विद्वान् महापुरुष आचार्य बालकृष्ण विश्वस्तर पर आयुर्वेद के पुनरुद्धार करने की दिव्य संकल्पना के साथ परम पुरुषार्थ कर रहे हैं तथा आयुर्वेद चिकित्सा को प्रामाणिकता से स्थापित कर चुके हैं। आचार्य श्री जी वैदिक सनातन ऋषि परम्परा के महान् प्रतिनिधि है, जिनमें महर्षि चरक, सुश्रुत एवं धन्वन्तरि आदि उपरोक्त सभी महान् विद्वानों का, समस्त ऋषियों का ज्ञान समग्र रूप से समाहित है। इनके पावन सानिध्य में आयुर्वेदिक चिकित्सा एवं अनुसंधान के क्षेत्रा में विश्व स्तरीय कीर्तिमान स्थापित किया है। इनके निरंतर अखंड-प्रचंड पुरुषार्थ से मानो आयुर्वेद पुनर्जीवित होकर, नवीन अनुसंधान के साथ और भी दिव्यता, प्रखरता व प्रमाणिकता के साथ विश्व की चिकित्सा व्यवस्था का नवीन नेतृत्व करने के लिए मजबूत स्तम्भ के साथ दृणसंकल्प खड़ा हो चुका है। आपके मार्गदर्शन में योग एवं आयुर्वेद के 41 शोध-पत्र भारतीय एवं अन्तर्राष्ट्रीय जर्नलस एवं पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुके हैं। आयुर्वेद चिकित्सा के क्षेत्र में आप श्री की समर्पण भाव से की गई निष्काम सेवा एवं गंभीर रोगों से जकड़े विश्व के करोड़ों लोगों के प्राण बचाने के लिए, रोगों से लोगों की जीवन रक्षा के लिए </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">United Nations Sustainable Development Goals</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> द्वारा सम्मानित किया गया (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Acharya </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Balkrishna receives 'UNSDG 10 Most Influential People in Healthcare Award</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)। आप श्री को योग एवं आयुर्वेद के क्षेत्र में अमूल्य योगदान के लिए ‘‘वनौषधि पण्डित" व ‘‘सुज्ञानश्री" आदि अनेक विशेष सम्मानों द्वारा सम्मानित किया गया है। आप श्री ने सदियों पुरानी अप्रकाशित आयुर्वेद की पाण्डुलिपियों के अनेक ग्रन्थों का आपने विद्वतापूर्ण सम्पादन कर तथा हमारे महान ऋषियों के विभन्न शास्त्रों, महान् पूर्वज वैद्याचार्य विद्वानों के अनेकों शास्त्रों एवं पुस्तकों का पुनर्लेखन कर योग व आयुर्वेद की महान् विद्या को पुनर्जीवित कर दिया है। योग, आयुर्वेद चिकित्सा, पाक-शास्त्र, आध्यात्मिक, जीवन के लिए प्रेरणादायक अनेकों ग्रन्थ एवं पुस्तकें आप श्री के माध्यम से सम्पादन एवं लेखन किया गया है। जिसमे प्रमुख रूप से ‘औषध दर्शन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘आयुर्वेद सिद्धांत रहस्य</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘आयुर्वेद जड़ी-बूटी रहस्य</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">World Herbal Encyclopedia</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘अष्टवर्ग रहस्य</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘आयुर्वेद-महोदधि</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘अष्टाङ्गहृदयं</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, राज-निघण्टु:’, ‘मदनपाल निघण्टु:’, ‘सिद्धसार-संहिता</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘हरमेखला</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘योगविज्ञानम</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">,‘भोजनकुतूहलम</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘विचार-क्रांति</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, बच्चों के लिए ‘खेल-खेल में योग</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘वेदों की शिक्षाएँ</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदि अनेकों पुस्तकों में आपके माध्यम से दिया गया मार्गदर्शन हमारे महान् पूर्वजों की ज्ञान परम्परा का गौरवगान कर हम सभी के जीवन एवं परिवार का  कल्याण कर रहा है। आप श्री के माध्यम से सोशल मीडिया, टीवी चैनलों व विभिन्न कार्यक्रमों में दिए गए मार्गदर्शन से विश्व के करोड़ों लोगों में जड़ी-बूटियों के प्रयोग एवं आयुर्वेद के प्रति विश्वास को पुन: जागृत किया है। आप एक महान् दिव्यदर्शी, परम तपस्वी, कर्मठ, पुरुषार्थी एवं बहुआयामी व्यक्तित्व के धनी, विश्वमंगल हेतु अहर्निश सेवा में संलग्न रहने वाले सहज, सरल किन्तु प्रभावशाली व्यक्ति हैं। विश्व का विशालतम खाद्य प्रसंस्करण संस्थान ‘पतंजलि फूड एवं हर्बल पार्क</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आपके ही संकल्प का परिणाम है। आप दिव्य फार्मेसी व पतंजलि आयुर्वेद जैसे आयुर्वेद के क्षेत्र में विश्व की विशालतम अत्याधुनिक औषध् निर्माणशाला के शिल्पी एवं प्रेरक हैं। विषमुक्त धरती तथा प्रकृति व पर्यावरण की रक्षा के लिए पतंजलि बायो रिसर्च सेंटर (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">PBRI</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) जैसी संस्थाओं का निर्माण भी आपकी ही सोच का मूर्तरूप है। विश्व के सबसे बड़े आयुर्वेदिक औषधीय अनुसंधान केंद्र PRI (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Patanjali Research Institute</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) द्वारा जीवन रक्षक नवीन दिव्य औषधियों का निर्माण आप श्री के नेतृत्व में निरंतर संचालित है, जिनके दिव्य पान से सम्पूर्ण विश्व के कई रोगियों के प्राणों की रक्षा हो रही है। अपनी दूरदर्शिता के साथ दिव्य योग मंदिर (ट्रस्ट) एवं पतंजलि योगपीठ (ट्रस्ट) के अन्तर्गत विश्वस्तरीय, विशालतम, सुव्यवस्थित एवं सभी आधुनिक सुविधाओं से युक्त हॉस्पिटल, योग भवन, प्रयोगशालाओं एवं अन्य युगान्तरकारी संरचनाओं के निर्माण का नेतृत्व किया है। आप योगऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज के अनन्य सहयोगी तथा पतंजलि योगपीठ परिवार के सभी संस्थानों के मुख्य रचनाकार हैं। आप पतंजलि विश्वविद्यालय, पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज, आचार्यकुलम् शिक्षण संस्थानम् तथा वैदिक गुरुकुलम् आदि अनेक शिक्षण संस्थानों के संस्थापक हैं। आप आयुर्वेद की परम्परा के गौरवशाली महापुरुष व कोटि-कोटि राष्ट्रभक्त भारतीयों के प्रेरणा स्रोत एवं आदर्श पुरुष है। मानों दक्ष-प्रजापति, अश्विनी कुमारों, इंद्र, ऋषि भारद्वाज, आत्रेय, पुनर्वसु, अग्निवेश,  भेल, हारीत, क्षारपाणि, काश्यप, चरक, सुश्रुत आदि ऋषियों की पावन दिव्य आत्माओं के स्वरूप में भगवान् के आशीर्वाद के रूप में पवित्र भारत भूमि में एक महान् उद्देश्य के साथ आपका अवतरण हुआ है। मानो सर्वव्यापक सर्वशक्तिमान परमात्मा की अदृश्य सत्ता मानव कल्याण के उद्देश्य के रूप में आपके माध्यम से कार्य कर रही हो। आपके शिष्य के रूप में अपनी सेवा देकर हम अपने जीवन में धन्य हो गए, आप श्री जी के श्री चरणों में अनंत कोटि-कोटि प्रणाम।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/520/ayurved-mahapandit-maharishi-acharya-balkrishana</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/520/ayurved-mahapandit-maharishi-acharya-balkrishana</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:43:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/21.jpg"                         length="323870"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वतंत्र भारत के सेनानी पूज्य स्वामी जी एवं श्रद्धेय आचार्यश्री</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">वंदना बरनवाल,</span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">राज्य प्रभारी महिला पतंजलि योग समिति, उ.प्र. मध्य</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/521/swatantra-bharat-ke-senani-pujya-swami-ji-evm-shradheya-acharyaji"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/27.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#169179;border-color:#169179;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(22,145,121);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(236,240,241);"><strong>हमारे वेदों में तो सुबह से लेकर रात्रि तक, हर प्रहर के अनुसार की जाने वाली प्रत्येक छोटी और बड़ी क्रियाओं तक के लिए एक निश्चित दिशानिर्देश उपलब्ध कराये गए है| इन दिशा निर्देशों के साथ ही साथ हर प्रकार की समस्याओं का समाधान भी वेदों में उपलब्ध है|</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कभी किसी भी भाषा की कोई ऐसी पुस्तक आप पढि़ए जिसमें भारत या भारत के लोगों की जीवन शैली का थोड़ा-बहुत भी जिक्र हुआ हो तो आप पाएंगे कि हमेशा से ही परंपरागत भारतीय जीवन शैली और यहाँ का खान-पान स्वास्थ्य केन्द्रित रहे हैं। हमारे वेदों में तो सुबह से लेकर रात्रि तक, हर प्रहर के अनुसार की जाने वाली प्रत्येक छोटी और बड़ी क्रियाओं तक के लिए एक निश्चित दिशानिर्देश उपलब्ध कराये गए हैं। इन दिशा निर्देशों के साथ ही साथ हर प्रकार की समस्याओं का समाधान भी वेदों में उपलब्ध है। जन्म से लेकर मृत्यु तक, योग से लेकर वियोग तक, प्रात: उठने से लेकर रात्रि सोने तक बारीक़ से बारीक़ विषय पर भी चर्चा मिल जाएगी। कहाँ, कब, क्या, क्यों और कैसे जैसे सभी प्रश्नों और जिज्ञासाओं की पूर्ति के लिए सटीक उत्तर और समाधान आपको भारतीय दर्शन में मिल जायेंगे। ये उत्तर ऐसे हैं जिन्हें आधुनिक विज्ञान ने कभी नकारने की कोशिश नहीं की बल्कि जब जब उसको मौका मिला इससे प्रेरित ही होता रहा। देश-विदेश में आज भी होने वाले तमाम अनुसंधानों और प्रयोगों के मूल में इसी भारतीय जीवन शैली का दर्शन सा$फ झलकता है। इतना सब कुछ होने के बावजूद भी अफसोस ये है कि दो सौ वर्षों से भी अधिक की लम्बी गुलामी ने हमें जितना नुकसान शारीरिक, अध्यात्मिक और भौगोलिक रूप से पहुँचाया उससे कई गुना ज्यादा नुकसान उस दौर की गुलामी ने हमें मानसिक रूप से पहुँचाया। क्योंकि इसका असर आज भी देखा जा सकता है और जिसका खामियाजा आज भी हम विज्ञान और तकनीक के साथ स्वास्थ्य और शिक्षा जैसे अहम् क्षेत्रों में भी भुगत रहे हैं।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#169179;border-color:#169179;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(22,145,121);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(236,240,241);"><strong>गुलामी मानसिकता में जी रहे कुछ लोग और उनके द्वारा चलाई जा रही उनकी संस्था अपनी इस गुलामी मनः स्थिति से न तो स्वयं बाहर निकल पाते है और ना ही दूसरों को निकलते देखना चाहते है| शायद इसीलिए वे अक्सर पतंजलि योगपीठ के दिव्य कार्यों और श्रद्धेय स्वामी जी की सोच का विरोध करते है|</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15 अगस्त 1947 से देखते देखते हम इस वर्ष पचहत्तरवां स्वतंत्रता दिवस मनाने जा रहे हैं। यह एक ऐसा दिन है जो हर वर्ष प्रत्येक भारतीय को एक नई शुरुआत की याद दिलाता है। पर शायद वर्षों की गुलामी के निशान कुछ लोगों की सोच में इतने गहरे तक पैठ कर चुकी है कि आज भी उन्हें भारत की प्राचीन व्यवस्थाओं पर न सिर्फ  अविश्वास ही रहता है बल्कि मौका मिलते ही वे इसका उपहास उड़ाने से भी नहीं चूकते। संभवत: ऐसे लोग गुलामी के लम्बे प्रभाव के कारण चुनौतियों से लडऩे के बजाय उनसे समझौता करने के आदी हो चुके हैं और यह मान चुके हैं कि अब इन परिस्थितियों से बाहर निकल पाना उनके लिए संभव नहीं है। यहाँ बात हो रही है देश के शिक्षा और स्वास्थ्य व्यवस्था की। दरअसल कुछ लोगों को अंग्रेजी शिक्षा व्यवस्था और साथ ही अंग्रेजी चिकित्सा व्यवस्था की गुलामी आज भी इस प्रकार भाती है कि उन्हें गुरुकुलीय शिक्षा पद्धति, संस्कृत या मातृभाषा में पढ़ाई, आयुर्वेदिक और प्राकृतिक चिकित्सा व्यवस्था वाले क्षेत्र पिछड़ेपन की निशानी लगते हैं। गुलामी मानसिकता में जी रहे कुछ ऐसे ही लोग और उनके द्वारा चलाई जा रही उनकी संस्था अपनी इस गुलामी वाली मन:स्थिति से न तो स्वयं बाहर निकल पाते हैं और ना ही दूसरों को निकलते देखना चाहते हैं। शायद इसीलिए अक्सर पतंजलि योगपीठ के दिव्य कार्य और श्रद्धेय स्वामी जी की सोच का विरोध करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अंग्रेजी हुकूमत से स्वतंत्रता की लड़ाई लड़ते समय दुश्मन हमारे खुद के अन्दर नहीं बैठा था इसलिए लड़ाई लडऩे का तौर तरीका भी अलग ही था। दुश्मन को ललकारती जब कोई आवाज देश के किसी कोने से उठती थी तो वन्दे मातरम, इंकलाब जिंदाबाद और भारत माता की जय के उद्घोष के साथ देश के कोने कोने से लोग निकल पड़ते थे। पर यदि आपका दुश्मन आपके स्वयं के भीतर ही छुपा बैठा हो तो फिर लड़ाई मुश्किल हो जाती है। कुछ वैसे ही जैसे बाहरी त्वचा के घाव की मरहम पट्टी आसान रहती है और यदि लीवर, किडनी, फेफड़े या किसी अन्य आतंरिक अंग में समस्या हो जाये तो इलाज में कई अड़चनें आती हैं। हालाँकि अंग्रेजी राज से स्वतंत्रता के लिए संघर्ष काफी लम्बेे समय तक चला और उसमें न जाने कितने लोगों ने अपना जीवन कुर्बान कर दिया इसलिए उस संघर्ष की तुलना किसी भी संघर्ष या आन्दोलन से नहीं की जा सकती। पर स्वतंत्रता हासिल करने के इतने अरसे बाद भारत में स्वास्थ्य और शिक्षा के लिए जो संघर्ष परवान चढ़ चुका है उसे इतिहास में स्वतंत्रता संग्राम की तरह ही स्वास्थ्य के संग्राम की तरह ही याद रखा जायेगा क्योंकि इस संग्राम ने करोड़ों लोगों को उनके अपने स्वास्थ्य के प्रति जागरूक कर दिया है। हालाँकि स्वतंत्रता संग्राम की तरह ही स्वास्थ्य के इस संग्राम में भी शहीद होने वालों की संख्या कम नहीं है पर फर्क बस इतना है कि स्वतंत्रता संग्राम में अंग्रेजों के बंदूक की गोली खाकर लोग शहीद होते थे और इस संग्राम में इलाज के नाम पर अंग्रेजी दवाओं की गोली खिलाकर शहीद कर दिए जाते हैं। उस संग्राम में जो लोग पकड़े जाते थे उनको फांसी के तख्त पर लिटा दिया जाता था और इस संग्राम में जो लोग लपेटे में आते हैं उनको इलाज के नाम पर मंहगे अस्पतालों में वित्तीय फांसी दे दी जाती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसीलिए आज जब योग और आयुर्वेद को मूल में रखकर लोगों को आरोग्य प्रदान करने के उद्देश्य से पतंजलि योगपीठ से स्वदेशी शिक्षा, स्वदेशी चिकित्सा की लड़ाई को धार प्रदान किया जा रहा है तो यह लड़ाई एक बार फिर से प्रत्येक भारतीय को एक नई शुरूआत का सुखद अहसास करा रही है। इस संघर्ष में मुश्किल बस इतनी सी है कि दुश्मन लोगों की सोच में रचा बसा है। सोच भी ऐसी कि गुरुकुलीय शिक्षा पद्धति से पढक़र संस्कृत बोलने वाला व्यक्ति तिरस्कृत होता है और कान्वेंट से शिक्षित व्यक्ति पुरस्कृत किया जाता है। ज्ञान का अपमान किया जाता है और डिग्री को सम्मान मिलता है भले ही वो डिग्री काबिलियत के बल पर नहीं बल्कि डोनेशन से हासिल की गई हो। यही नहीं आयुर्वेदिक चिकित्सक की बीएएमएस डिग्री एक अंग्रेजी डॉक्टर की एमबीबीएस डिग्री के सामने बौनी साबित कर दी जाती है और एक विदेशी ब्रांड के समक्ष एक स्वदेशी ब्रांड को लोकल का तमगा दे दिया जाता है। यह जानते हुए भी कि योग व आयुर्वेद से निन्यानबे प्रतिशत बीमारियों को जड़ से मिटाया जा सकता है, लोग फिर भी अंग्रेजी दवाओं में ही समाधान ढूंढते रहते हैं। यह जानते हुए भी कि स्वदेशी उत्पाद की गुणवत्ता किसी भी विदेशी उत्पाद से कमतर नहीं फिर भी लोग विदेशी ब्रांड के प्रति आकर्षित होते रहें तो यह बताने की जरुरत नहीं कि समस्या कहाँ और क्यों है। संभवत: ऐसे लोगों को पता ही नहीं कि स्वतंत्रता का अर्थ स्वयं के बनाए हुए तंत्र में रहना होता है जबकि परतंत्रता का अर्थ किसी और के बनाए हुए तंत्र में रहना होता है। दोनों ही अवस्थाओं में किसी न किसी तंत्र को चुनने का विकल्प तो होगा ही हमारे पास पर स्वतंत्रता अपने अर्थ को तभी सार्थक कर सकेगी जब हम अपने तंत्र को सम्मान देना सीख जायें। यद्यपि अंग्रेजी राज में भारत का बहुत कुछ नुकसान हुआ जिसकी भरपाई पता नहीं कब और कैसे हो सकेगी पर ऐसा भी नहीं था कि 1947 के बाद से भारत में शिक्षा और चिकित्सा व्यवस्थाओं के स्वदेशी विकल्प बिलकुल ही समाप्त हो चुके थे। किन्तु इन वर्षों में जिस प्रकार से अंग्रेजी शिक्षा और चिकित्सा व्यवस्था को महिमामंडित करते हुए उसको हमेशा अग्रिम पंक्ति में रखा गया तो ऐसे में स्वदेशी व्यवस्थाओं की निगरानी करने वाले भी निराश होने लगे और भारत को उसके इंडिया होने का दर्द परेशान करने लगा। पर पिछले तीन दशकों में परिवर्तन की लहर साफ देखी जा सकती है क्योंकि लोगों को इसी निराशा के भाव से बाहर निकालने के लिए पतंजलि योगपीठ ने कई महत्वपूर्ण कदम उठाये। क्या आपने गौर किया कि पतंजलि के सभी उत्पादों पर ‘मेड इन इंडिया</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">की बजाय ‘भारत में निर्मित</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिखा होता है।     </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अक्सर प्रबंधन के छात्रों को एक ऐसे मेंढक की कहानी सुनाई जाती है जिसे छोटे से बर्तन में पानी भरकर डाल दिया गया था, शायद यह कहानी आपने भी सुनी होगी। शुरुआत में मेंढक पानी में बड़े आराम से तैरने लगा। थोड़ी देर बाद उस बर्तन को आग पर रख दिया जिससे बर्तन का पानी गर्म होने लगा। मेंढक भी बिना किसी छटपटाहट के पानी के तापमान के अनुसार ही अपने शरीर को ढालने लगा। जैसे जैसे बर्तन का पानी गर्म होता गया मेंढक भी खुद को उसी के अनुरूप ढालता चला गया। पर एक समय ऐसा आया कि पानी उबलने लगा और मेंढक की सहने की क्षमता जवाब दे गई। तब जान बचाने के लिए उसने छलांग लगा कर बर्तन से बाहर निकलने की भरपूर कोशिश की। किन्तु अपनी पूरी ताकत लगाने के बावजूद भी मेंढक पानी से भरे उस छोटे से बर्तन से बाहर नहीं निकल सका जबकि बर्तन का आकार इतना छोटा था कि समय रहते उससे कूदकर बाहर निकल जाना उस मेंढक के लिए बहुत ही आसान था। अंत में एक समय ऐसा आया जब गर्म पानी ने आखिरकार मेंढक के प्राण ले लिए। इस कहानी के पश्चात् छात्रों से यह पूछा जाता है कि मेंढक को किसने मारा? कुछ लोगों का जवाब होता है कि उसे गर्म पानी ने मारा जबकि कुछ यह मानते हैं कि वह डूबकर मर गया। जबकि मेंढक को ना तो पानी ने मारा और ना ही आग ने बल्कि वह तो खुद अपने गलत और देर से लिए गए निर्णय के कारण मरा क्योंकि जिस समय उसको छलांग मारकर बर्तन से बाहर आ जाना चाहिए था उस समय वह मेंढक अपने शरीर को बर्तन के तापमान के अनुकूल बनाने में लगा रहा। अपने इसी प्रयास में मेंढक ने अपनी सारी ताकत खर्च कर दी और उसकी यही मानसिकता उसके लिए जानलेवा साबित हुई। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह कहानी सिर्फ प्रबंधन के छात्रों के लिए ही नहीं बल्कि हर व्यक्ति को सीख देने के लिए पर्याप्त है कि यदि सही समय पर सही निर्णय नहीं लिए गए तो विलम्ब का खामियाजा तो भुगतना ही होगा। स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद के इन वर्षों में हमने शिक्षा और स्वास्थ्य की दिशा में ऐसे ही अनिर्णय की स्थिति में रहते हुए ना जाने अपना कितना नुकसान कर दिया। आधुनिकता का भुलावा देते हुए हमको जिस शिक्षा और चिकित्सा व्यवस्थाओं के हवाले कर दिया गया, हमारी पीढ़ी ने अपनी सारी ताकत अपने आपको उसी के अनुकूल ढालने में लगाती चली गई। नतीजतन कहानी के मेंढक के समान हालात हो गए। किसी के लिए उसकी बीमारी जानलेवा साबित होने लगी तो किसी के लिए विदेशी भाषा उसकी तरक्की में अवरोध बन गई। ऐसे में भले ही प्रत्यक्ष तौर पर चौहत्तर वर्ष पहले हमको ब्रिटिश उपनिवेशवाद से स्वतंत्र घोषित कर दिया गया पर अप्रत्यक्ष रूप से शिक्षा और स्वास्थ्य जैसी बुनियादी जरूरतों के लिए हम अघोषित गुलामी में जीते रहे। आधुनिक चिकित्सा व्यवस्था ने लोगों को यह विश्वास दिलाने में कोई कसर नहीं रख छोड़ी कि शुगर, ब्लड प्रेशर, थायरोइड, अर्थराइटिस, अस्थमा जैसी अनेकों बीमारी के लिए पूरी जिन्दगी दवाओं की गुलामी करनी पड़ेगी और फिर भी बीमारी ठीक नहीं होगी। यानि कर्म किये जा फल की इच्छा मत कर के तर्ज पर दवा खाए जा और स्वास्थ्य की इच्छा मत कर के सिद्धांत को स्वास्थ्य व्यवस्था का संविधान बना दिया गया। इसी प्रकार लोगों को ना सिर्फ विश्वास दिलाया गया कि बल्कि मजबूर कर दिया गया कि तरक्की के रास्ते पर बढऩा है तो अंग्रेजी माध्यम के स्कूल से होकर ही निकलो।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">धीरे-धीरे इस मानसिकता ने हमारे रहन-सहन से लेकर खान-पान और हमारी पूरी जीवन शैली में सेंधमारी कर दी। हमें समझाया जाने लगा कि शुद्ध पानी पीना है तो घर में आरओ वाटर प्यूरिफायर लगवाओ, आधुनिक दिखना है तो बर्गर और पिज़्ज़ा खाओ। झूठ यह फैलाया गया कि गाय का देशी घी और सरसों का तेल सेहत के लिए खतरनाक होता है इसलिए दिल को सेहतमंद रखना है तो रिफाइंड तेल का इस्तेमाल करो। खेतों में उपज बढ़ानी है तो गोबर की खाद नहीं रासायनिक उर्वरक का इस्तेमाल करो। तनाव या थकान मिटाने के लिए चाय, कॉफी और नशे की राह दिखा दी गई। बात चाहे रोजमर्रा में इस्तेमाल किये जाने वाले टूथपेस्ट, शैम्पू, साबुन, तेल, क्रीम की हो या फिर भारतीय अभिवादन के परंपरा की हो। एक तरफ नीम, हल्दी और मुल्तानी मिट्टी के नुकसान गिनाये गए और उपयोग के लिए रसायनयुक्त सामग्री थमा दी गई तो दूसरी तरफ  हेलो, हाय, बाय, सॉरी और थैंक यू सिखाया गया। एक समय ऐसा आ गया कि बच्चों को जनवरी फरवरी मार्च अप्रैल ही सिखाया जाने लगा और वो चौत्र वैशाख ज्येष्ठ आषाढ़ क्या होता है जान ही नहीं सके। क्या ये सब हमें हमारी सांस्कृतिक और अध्यात्मिक विरासत से दूर ले जाने की साजिश का हिस्सा नहीं थी। कुछ लोगों द्वारा बड़ी ही सोची समझी साजिश के साथ हमें धकेला जा रहा था एक नई गुलामी की ओर। पर भारत के पौराणिक इतिहास में तो हर युग में इस बात का प्रमाण मिलता है कि जब जब भारत की धरती पर समस्या ज्यादा बढ़ी है तब तब स्वयं भगवान मनुष्य के रूप में जन्म लेते हैं। मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान् राम और योगेश्वर कृष्ण भी बुराई का विनाश करने के लिए मनुष्य रूप में अवतार लेकर धरती पर आए थे। इस बार भी कुछ ऐसा ही हुआ और अचानक ही अति साधारण से दिखने वाले दो असाधारण व्यक्ति योग, आयुर्वेद और स्वदेशी को हथियार बनाकर लोगों के स्वास्थ्य की लड़ाई लडऩे मैदान में कूद पड़े। ऐसे में श्रीराम चरित मानस की चौपाई "सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ, निज अपराध रिसाहिं न काऊ, जो अपराधु भगत कर करई, राम रोष पावक सो जरई" के साथ ही श्रीमद्भागवत गीता का श्लोक ‘यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत, अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्, परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्, धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">लोगों को स्मरण हो आया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">संभवामि युगे-युगे का मतलब ही यही है कि आवश्यकता पडऩे पर भगवान हर युग में अवतार लेते हैं। यहां तक कि एक युग में जितनी बार जरुरत पड़ती है उतनी बार अवतार लेते हैं। कर्तव्य परायण पुरुष, संत महात्माओं के रूप में भी भगवान का अवतार हुआ करता है और जिस युग में जो समस्या है उसके अनुरूप भगवान अवतार लेकर उस कार्य को पूरा करते हैं। इसलिए अचरज मत कीजिये कि आखिर कैसे मात्र तीन दशकों में ही आने वाले तीन सौ वर्षों के बराबर कार्य को अंजाम दिया जा चुका है। आज जिस प्रतिबद्धता और तीव्र गति के साथ पूज्य स्वामी जी महाराज और श्रद्धेय आचार्य श्री के दिव्य मार्गदर्शन में भारत के नव निर्माण का कार्य चल रहा है तो उससे गुरुवर के इस कथन पर किसी को संशय नहीं होना चाहिए कि आने वाले वर्षों में भारत ही नहीं अपितु पूरे विश्व को पतंजलि योगपीठ नेतृत्व प्रदान करेगा। मुझे स्वयं इस आन्दोलन से वर्ष 2006 में जुडऩे का सौभाग्य मिला और मुझे ख़ुशी है कि परम पूज्य गुरुवर के आशीर्वाद से योग, आयुर्वेद और स्वदेशी के इस संग्राम में मैं भी गिलहरी की भूमिका निभा सकी। देखेते देखते स्वतंत्रता के उद्घोष के तर्ज पर ही योग, आयुर्वेद और स्वदेशी का उद्घोष हुआ। आज भी याद हैं वो दिन जब स्वास्थ्य के इस संग्राम में हम योग शिक्षक शिक्षिकाएं सर्दी, गर्मी, बरसात की परवाह किये बगैर भोर की पहली किरण के साथ योग की कक्षाएं लगाने निकलने लगे कुछ वैसे ही जैसे स्वतंत्रता संग्राम में लोग प्रभात फेरियां निकालते थे। स्वतंत्रता आन्दोलन में अगर वन्दे मातरम, इन्कंलाब जिंदाबाद, जय हिन्द, वेदों की ओर लौटो, भारत छोड़ो, जय जवान-जय किसान, तुम मुझे खून दो मैं तुम्हें आज़ादी दूंगा और स्वराज्य हमारा जन्मसिद्ध अधिकार है जैसे नारे गूंजे तो इस आन्दोलन में करो योग - रहो निरोग, स्वस्थ भारत - समृद्ध भारत जैसे नारों ने लोगों में जोश भर दिया।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">परतंत्र भारत की समस्याओं से निजात दिलाने के लिए भारतीय स्वतंत्रता संग्राम का इतिहास अनेकों वीरों के नाम से भरा पड़ा है। ऐसे ऐसे वीर जिन्होंने अपने अकेले के दम पर अंग्रेजों के खिलाफ लड़ाई शुरू की और अपनी युवावस्था में ही सब कुछ त्याग कर देश की आजादी के लिए अपना सर्वस्व न्योछावर कर दिया। इसी तरह स्वतंत्रता के बाद की समस्याओं से निजात दिलाने के लिए स्वतंत्र भारत के दो सेनानियों परम पूज्य स्वामी जी और श्रद्धेय आचार्यश्री का संकल्प भी भारत सदियों तक याद रखेगा। इन दो सेनानियों ने भी युवावस्था में ही सब कुछ त्याग कर ना सिर्फ लोगों को बीमारियों से मुक्ति का मार्ग दिखाया बल्कि बहुराष्ट्रीय कंपनियों और फार्मास्युटिकल कंपनियों के मकडज़ाल से मुक्त करवाया और योग, आयुर्वेद व स्वदेशी को एक विशाल आन्दोलन का रूप दे दिया। पर आन्दोलन के आगे बढऩे के साथ विरोधी भी बढऩे लगे क्योंकि किसी को इसमें अपना व्यावसायिक नुकसान नजर आने लगा तो किसी की राजनीति में खलल पडऩे लगी। इसलिए इस अभियान में शुरू से ही संघर्ष और सफलता दोनों ही रेलगाड़ी की पटरी के सामान ही सामानांतर चलते रहे। पर चूँकि पतंजलि योगपीठ से जिस भी कार्य की नींव रखी गई उसके पीछे कभी भी किसी को ना तो हानि पहुँचाने का उद्देश्य रहा और ना ही किसी प्रकार की कोई व्यापारिक प्रतिस्पर्धा की मंशा थी इसलिए सफलता हमेशा संघर्ष पर हावी रही। परम पूज्य स्वामी जी ने अपने साथ साथ संगठन से जुड़े हर कार्यकर्ता के भीतर व्यक्ति निर्माण से राष्ट्र निर्माण का अलख जगा दिया। लोगों में अच्छे स्वास्थ्य की लगन ऐसी लगी कि जगह पार्कों और स्कूलों के साथ ही घर घर में योग और आयुर्वेद का शंखनाद होने लगा। नतीजतन आयुर्वेद के चिकित्सकों को सम्मान मिलने लगा और स्वदेशी का मान बढऩे लगा। देखते - देखते परम पूज्य स्वामी जी और श्रद्धेय आचार्य श्री ने मिलकर भारत ही नहीं बल्कि पूरी दुनिया में स्वास्थ्य की  अद्भुत क्रांति को जगा दिया। बीमारी से मुरझाये चेहरों पर ख़ुशी की चमक बिखरने लगी तो लोगों में नयी उर्जा, नए उत्साह का संचार होने लगा। लोगों की खुद की सांसें ही दवा का रूप लेने लगीं तो बाकी की कसर आयुर्वेद ने पूरी कर दी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जब वर्षों पुरानी बीमारियाँ मिटने लगीं तो लोगों ने अपने अनुभव साझा करना शुरू किये और स्वास्थ्य की क्रांति हर दिन नयी अंगड़ाई लेने लगी। कुछ वर्षों पहले तक जहाँ स्वयं आयुर्वेद के डॉक्टर भी एलोपैथ के डॉक्टर की शरण में जाते थे तो वहीं दृश्य बदलने लगा और एलोपैथी के चिकित्सक भी योग और आयुर्वेद को अपनाने की सलाह देने लग गए। हर वर्ष 4 अगस्त को श्रद्धेय आचार्य श्री के जन्मदिवस पर जड़ी बूटी दिवस के कार्यक्रम के आयोजन को माध्यम बनाकर घर घर तुलसी, गिलोय, घृतकुमारी, हल्दी, अश्वगंधा, नीम आदि अनेकों औषधीय युक्त पौधों का प्रवेश हो होने लगा। कोरोना काल में इसी योग और आयुर्वेद ने ना जाने कितने लोगों की जानें बचाई। नए प्रयोगों के साथ नए ज़माने और जरूरतों के हिसाब से आयुर्वेदिक दवाओं को विस्तार मिला और नए नाम के साथ दवाओं की पैकेजिंग भी बदल गई। बीमारियों में शीघ्र लाभ मिल सके उसके लिए गहन अनुसंधान हुए। और इन अनुसंधानों की बदौलत दवाओं को और ज्यादा असरकारक बनाकर ग्रिट और गोल्ड के नाम से नए मिश्रण उपलब्ध करवाए गए। यही नहीं आसनों से युक्त प्राणायाम का प्रयोग भी पहले से कहीं ज्यादा सकारत्मक परिणाम देने लगा। आज भारत के करोड़ों लोग इन प्रयोगों को अपनाकर बीमारियों की जंजीरों से मुक्त हो रहे हैं और इन सबके लिए इस पीढ़ी के साथ ही आने वाली कई पीढिय़ाँ पतंजलि योगपीठ की आभारी रहेंगी.। इसलिए आइये हम सब मिलकर स्वतंत्रता के इस 75 वें वर्षगांठ पर यह संकल्प लें कि परम पूज्य स्वामी जी और श्रद्धेय आचार्यश्री के स्वस्थ भारत समृद्ध भारत के सपनों को साकार करने के लिए देश के हर व्यक्ति को योग, आयुर्वेद और स्वदेशी की धारा से जोड़ेंगे क्योंकि व्यक्ति स्वस्थ होंगे तो परिवार स्वस्थ होगा, परिवार स्वस्थ होंगे तो समाज स्वस्थ होगा और समाज स्वस्थ होगा तभी देश स्वस्थ भी होगा और समृद्ध भी होगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/521/swatantra-bharat-ke-senani-pujya-swami-ji-evm-shradheya-acharyaji</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/521/swatantra-bharat-ke-senani-pujya-swami-ji-evm-shradheya-acharyaji</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:40:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/27.jpg"                         length="392422"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>धरती पर उतरा है धन्वंतरी निराला </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">योग साधिका आशा सूर्यवंशी मूठे, सेवासदन, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/522/dharti-par-utra-hai-dhanvantari-nirala"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/11.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मानव जीवन एक यात्रा है, अनंत की यात्रा और इस जीवन यात्रा का प्रारंभ होता है उसके जन्म के साथ। एक शिशु जन्म लेता है, शैशव अवस्था, फिर बाल्यावस्था, फिर युवावस्था, तत्पश्चात वृद्धावस्था और इस सबके बाद अंतिम चरण में मृत्यु का तांडव। साधारणत: लोग जन्म और मृत्यु के इस अन्तराल को ही जीवन समझते हैं, किन्तु महापुरुषों के अनुसार ये क्रम मात्र जीवन नहीं है, इस क्रम में हर एक श्वास का मोल जानकर ईश्वर की खोज में लग जाना और जीवन के परम् लक्ष्य ईश्वर प्राप्ति का अधिकारी बनना- यह जीवन है। परम सत्य बात है ये जो ईश्वर की खोज में लग गया, वह सबसे बुद्धिमान इंसान है और जिसने ईश्वर को पा लिया, वह सबसे सफल इंसान है। इस समस्त समष्टि के साम्राज्य की आड़ में एक सर्वश्रेष्ठ, अद्भुत, अलौकिक मस्तिष्क काम करता दिखाई देता है, उस विलक्षण, सर्वज्ञ, सर्वव्यापक, सर्वशक्तिमान सत्ता को स्वीकारने से ही परम् ज्ञान के समस्त द्वार खुल जाते हैं। पर आखिर वह कौन सी आधारभूमि है, जिसने हमारी रग-रग में यह विश्वास सींच दिया कि ‘ईश्वर है?’ कुछ मूढ़ लोगों का प्रश्न भी होता है कई बार ‘क्या ईश्वर नामक कोई सत्ता है भी अस्तित्व में?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ध्यान से देखें, ध्यान से सुनें तो सृष्टि की सारी की सारी रचना ऊँचे-ऊँचे स्वरों में खुद अपने रचयिता का ही तो आभास करा रही हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हर रचना के अंत:तल में रचनाकार के हस्ताक्षर दिखे</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">सृष्टि के कण-कण मे सृष्टा के ही चिन्ह दिखे</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अमावस्या की घनघोर रात्रि के बाद पूर्वांचल में जगमग दीया जला कह रहा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कोई तो होगा जिसके कारण </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">निशा के बाद ये सूरज खिला।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उसकी अनत: धुन से ही पक्षियों के कंठों से इतना मधुर स्वर भरा उसकी जगमग ज्योति के कारण ही</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जल-तरंगों का कलरव, बसंत का सृजन, </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">धरती का आँगन हरा भरा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कैसे न मानें उसे हम! कोई तो जरूर होगा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसने ये मुक्त सुंहास किया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">हम मिट्टी के खिलौनो को श्वास-प्रश्वास विश्वास दिया।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">धरती की जीवन जगत् की चल रही अविरत खोज ‘ईश्वर</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">- सब कुछ प्राप्त है हमें और फिर भी एक रिक्तता है जीवन में। तो बस ये खोज ईश्वर की, हमारे मूल की खोज है। ये समझकर अध्यात्म के पथ पर अग्रसरित होना चाहिए जिन्होंने इसकी खोज की है और उसे पाया है। जिन्होंने ईश्वर की खोज की और उन्हें पाया, उन्हें ही हम ‘ऋषि</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">का अर्थ ही है ‘दृष्टा</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, जो देखता है। भारत की धरा ऐसे महान ऋषियों से सदा ही पुष्पित-पल्लवित रहते आयी है। सनातन ऋषि सत्ता ने विश्व को सदा ही शाश्वत सत्य दिए हैं। भारत के सनातन ऋषि परंपरा को अक्षुण्ण रूप से आगे बढ़ाने वाले परम पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी ऋषि सत्ता के वर्तमान युग के धन्वंतरी हैं जिन्होंने अपने ज्ञान-तप-त्याग-निष्ठा-सेवा से विश्वभर के जन-जन को आरोग्यामृत से सिंचित किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कलियुग उत्तेजना का युग- इस युग में उत्तेजना के अंध:कार के बीच उज्जवल प्रकाश पुंज की तरह जिनकी उपस्थिति है- दिव्य व्यक्तित्व है, ऐसे स्वनाम धन्य पूज्य आचार्य जी आज के दिशाभ्रमित युवाओं के लिए महान् प्रेरणा स्रोत है। अपने नाम की तरह ही अत्यंत बालसुलभचर्या, प्रसन्न व्यक्तित्व, निर्मल जल की तरह अत्यंत सरल-सहज और शुभ्र धवल चंद्रमा की भाँति शीतल कायावत दिखने वाले आचार्य जी का जन्मदिन राष्ट्रभर, विश्वभर में जड़ी-बूटी दिवस के रूप में मनाते हैं। जितने सरल, सहज, बालवत निर्मल हृदय के धनी, उतने ही प्रशल्भ, दूरदर्शी, गहन समझ के दिव्य प्रशासक, एक संवेदनशील कवि, मनीषि, साहित्यिक उत्तम वक्ता, दिव्य ओजस्वी वाणी के धनी, कठोर व मजबूत नेतृत्व, परम तपस्वी, कर्मठ, पुरुषार्थी एवं बहुआयामी व्यक्तित्व के धनी, विश्वमंगल हेतु अहर्निश सेवा में संलग्र रहने वाले दिव्य महापुरुष हैं। पूज्य आचार्य श्री के मार्गदर्शन में योग एवं आयुर्वेद के 41 शोध-पत्र भारतीय एवं अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स एवं पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुके हैं। पूज्य आचार्य श्री को योग एवं आयुर्वेद के क्षेत्र में अमूल्य योगदान के लिए ‘वनौषधि पंडित</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">व ‘सुज्ञानश्री</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदि अनेक विशिष्ट सम्मानों द्वारा सम्मानित किया गया है। भारत की प्रसिद्ध पत्रिका ‘इण्डिया टुडे</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(25 नवम्बर 2009) तथा ‘आउटलुक</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(जनवरी 2010) ने आचार्यश्री को भारत के श्रेष्ठ प्रथम 10 प्रगतिशील प्रतिभाशाली एवं तेज तर्रार युवाओं में गणना की। आयुर्वेद चिकित्सा क्षेत्र की सर्वश्रेष्ठ पुस्तक ‘औषध दर्शन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">जो आचार्य श्री द्वारा लिखी गई थी, इस किताब ने बेस्ट सेलर के सारे रिकार्ड तोड़े। पूज्य आचार्य श्री दिव्य फार्मेसी, पतंजलि आयुर्वेद, पतंजलि ऑर्गेनिक रिसर्च (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">P.O.R.I</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.), पतंजलि रिसर्च फाउण्डेशन (P.R.F.) आदि संस्थाओं के निर्माण के धनी हैं। विश्व का विशालतम खाद्य प्रंस्करण संस्थान ‘पतंजलि फूड एवं हर्बल पार्क</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">आचार्य श्री के ही संकल्प का परिणाम है। अत्यंत दूरदर्शिता के साथ पूज्य आचार्यश्री ने पतंजलि योगपीठ के अंतर्गत विश्वस्तरीय विशालतम सुव्यवस्थित एवं सभी आधुनिक सुविधाओं से युक्त हॉस्पिटल, योग भवन, प्रयोगशालाओं एवं अन्य युगांतकारी संरचनाओं के निर्माण का नेतृत्व किया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत की सनातन ऋषि परंपरा जिनमें चरक, सुश्रुत एवं धन्वंतरी आदि समस्त ऋषियों का ज्ञान समाहीत है। ऐसी ऋषि परंपरा के वर्तमान प्रतिनिधि के रूप में परम पूज्य आचार्य श्री ने विश्व स्तर पर लुप्त हो चुकी आयुर्वेद की परंपरा को फिर से पुनर्जिवित कर उसका प्रचार-प्रसार करते हुए जन-जन को आयुर्वेद से लाभान्वित किया। 6,000 से ज्यादा चिकित्सालय उनके नेतृत्व में देशभर में चलते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">संकल्प-स्वप्र देखने वाली आँखें परम पूज्य स्वामी रामदेव जी की ओर उन सुनहले स्वप्रों का वास्तव में सृजन करने वाले हाथ परम पूज्य आचार्य श्री के ऐसा अनूठा, अद्भुत, अनुपम, अलौकिक संगम पतंजलि योगपीठ में देखने को मिलता है। इन दो महामानवों के अंत:हृदय में ज्योतिर्मय भगवान् अपने पूरे ऐश्वर्य के साथ उदित हुए। इनके गद्गद, आनंद-विभोर वाणी से ये पुकार उठे- ‘आओ</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">! योग-आयुर्वेद की पावनी परंपरा की ओर पुन: लौटो ! फिर से भारत ही जगद्गुरु होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिस प्रकार नदी का नीर समुद्र में जाकर चिर-विश्राम को पा जाता है, उसी प्रकार ऐसे महामानवों की, परम ज्ञानी बुद्धपुरुषों की शरण जब जीव ले लेता है, परम शांति को उपलब्ध हो जाता है। धरती पर मानवता के उच्चतम उपकार हेतु अवतरित हुए महामानव परम पूज्य आचार्य श्री को जन्मदिन की पुन:श्च ढेरों शुभकामनाएँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="en-in">करोड़ों-करोड़ों तपित, त्रसित जनों की प्यासी रूहों का इक तू किनारा, धरती पर उतरा है इस बार धन्वंतरि निराला।</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/522/dharti-par-utra-hai-dhanvantari-nirala</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/522/dharti-par-utra-hai-dhanvantari-nirala</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:39:24 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/11.jpg"                         length="287930"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>परंपरागत उपवास एवं मिट्टी चिकित्सा पद्धति पर शोध कार्य </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. नागेन्द्र नीरज, निदेशक - योगग्राम</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/523/paramparagat-upvas-evm-mitti-chikitsa-padati-par-shodh-karya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/01.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#fbeeb8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">डब्ल्यू.एच.ओ. द्वारा ऐथिनो मेडिकोफोर्मकोलॉजी के रूप में प्राकृतिक चिकित्सा आयुर्वेद, योग तथा अन्य चिकित्सा पद्धति की मान्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्ल्ड हेल्थ ऑगनाईजेशन, (डब्ल्यू.एच.ओ.) ने 2003 में टे्रडिशनल मेडिशन (TRM) के रूप में किया है। इन पद्धतियों को बढ़ाने एवं ताकत देने के लिए रिजनल कमेटी फॉर साउथ ईस्ट एशियाका 56वाँ सत्र में अलग-अलग देशों के आन्तरिक सहयोग से परम्परागत चिकित्सा पद्धति के विकास स्वास्थ्य शोध प्रयास एवं प्रसार मानव संसाधन, सूचनाओं के आदान-प्रदान अनुसंधान पर जोड़ दिया गया। परम्परागत औषधि (TRM) आदिवासी जनजाति संस्कृति एंव परम्पराओं में नानी, दादी, साधु, संत, फकीरों द्वारा प्रचलित एवं प्रचारित परम्परागत नुस्खों (F</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">lok-remedies</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) जो विभिन्न पौधों तथा पंच महाभूतों से प्राप्त औषधियों के जैव सक्रिय औषध रसायनों एवं प्रक्रिया एवं प्रविधियों पर आधारित हैं। इन सभी चिकित्सकीय महत्त्व की खोज एथिनोमेडिकोलॉजी तथा एथिनो फार्मोकोलॉजी के अन्तर्गत किया जाता रहा है तथा  किया जा रहा हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">डब्ल्यू.एच.ओ. द्वारा ऐथिनो मेडिकोफोर्मकोलॉजी के रूप में प्राकृतिक चिकित्सा आयुर्वेद, योग तथा अन्य चिकित्सा पद्धति की मान्यता वर्ल्ड हेल्थ ऑगनाईजेशन, (डब्ल्यू.एच.ओ.) ने 2003 में टे्रडिशनल मेडिशन (TRM) के रूप में किया है। इन पद्धतियों को बढ़ाने एवं ताकत देने के लिए रिजनल कमेटी फॉर साउथ ईस्ट एशियाका 56वाँ सत्र में अलग-अलग देशों के आन्तरिक सहयोग से परम्परागत चिकित्सा पद्धति के विकास स्वास्थ्य शोध प्रयास एवं प्रसार मानव संसाधन, सूचनाओं के आदान-प्रदान अनुसंधान पर जोड़ दिया गया। परम्परागत औषधि (TRM) आदिवासी जनजाति संस्कृति एंव परम्पराओं में नानी, दादी, साधु, संत, फकीरों द्वारा प्रचलित एवं प्रचारित परम्परागत नुस्खों (Flok- remedies) जो विभिन्न पौधों तथा पंच महाभूतों से प्राप्त औषधियों के जैव सक्रिय औषध रसायनों एवं प्रक्रिया एवं प्रविधियों पर आधारित हैं। इन सभी चिकित्सकीय महत्त्व की खोज एथिनोमेडिकोलॉजी तथा एथिनो फार्मोकोलॉजी के अन्तर्गत किया जाता रहा है तथा किया जा रहा हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रस्तुत लेख में हिन्दुस्तान में वैदिक काल से प्रचलित प्राकृतिक योग एवं आयुर्वेद की प्रचलित मात्रा दो चिकित्सा पद्धतियों उपवास तथा मिट्टी चिकित्सा पद्धति पर किये गये वैज्ञानिक शोध अध्ययन का जिक्र करेंगे। इन पद्धतियों पर विश्व के विख्यात विश्वविद्यालयों के रिसर्च फैकल्टी के मान्य आयुर्वैज्ञानिक, प्रोफेसर द्वारा की गई हैं। इन शोध पत्रों की एफिकेसी तथा प्रमाणीकरण पर किसी प्रकार की अंगूली नहीं उठायी जा सकती है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिट्टी चिकित्सा पर शोध अध्ययन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वानसी यूनिवर्सिटी वेल्स यू.के. में ब्राजिल, इराक तथा नादर्न आयरलैंड के वैज्ञानिकों ने आयरलैंड के फरमंघ बोहा हाई आइलैंड में पायी जाने वाली मिट्टी में खास प्रकार के स्वास्थ्यप्रद जीवाणु एक्टीनोमाइसिटेस माइक्रोब ‘स्टे्रटटोमाइसेस एस.पी. मायोफोरिया</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">की खोज की है। यह मिट्टी खास प्रकार की तीबेरी सदाबहार वृक्ष गंधपूरा (Winter Green) के तेल की तरह स्वाइसी चड़पड़ी सुगंधित होता हैं। इस चमत्कारिक औषधीय मिट्टी पर इन वैज्ञानिकों के रिसर्च से ज्ञात हुआ है कि यह छ: प्रकार के कुख्यात एक्सट्रीम ड्रग रोजिस्टेन्ट सुपर बग- (1) मेथिसिलिन रेजिस्टेन्ट स्टेफिलोकोकस ओरिअस (MRSA), (2) कार्बोपेनम रेजिस्टेन्ट एण्टोबैक्टीरिया सी (CRE-C), (3) कार्बोपेनम रेजिस्टेन्ट क्लेबसीला न्यूमोनी (CRKP), (4) क्लोसट्रीडियम-डिफ्फिसिल्ल एण्टोरोकोकस (CDE), (5) न्यू दहेली मेटाल्लोबीटालैक्टामेस (MDMBL), (6) वानकोमाइसिन रेजिस्टेन्ट एण्टरोकोकस फेशियम (VREF) को नष्ट करने की क्षमता हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दो हजार वर्ष पूर्व फरमंघ बोहा हाइआइलैंड के इस क्षेत्र में सेल्टिक लोगों का साम्राज्य था, इनमें एक विशिष्ट वर्ग होता था।    </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="en-in" xml:lang="en-in">ड्रयूइडिस</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहा जाता था। ये प्राय: ऊचे पदों पर आसीन पुजारी, जादूगर, न्यायकर्ता, भविष्यवक्ता, चिकित्सक, प्रशासक एवं राजनीतिज्ञ होते थे। प्रकृति पूजक ड्यूडिस वर्ग दांत दर्द, गले एवं ग्रीवा का संक्रमण पेट के रोग में इसी मिट्टी का प्रयोग करते थे। यह परम्परा गत् 1500 वर्षों से चलती आ रही है। इस मिट्टी के दिव्य गुणों पर किये गये अध्ययन की यह रिसर्च फ्रन्टियर इन माइक्रो बायोलॉजी में प्रकाशित हुआ है। इसी प्रकार मेयोक्लिनिक के माइक्रोबायोलॉजिस्ट डॉ. राबिन पटेल की यू.एस. अर्थ (पृथ्वी) साइन्स के सहयोग से एक रिसर्च रिपोर्ट इन्टरनेशनल जर्नल ‘एण्टीमाइक्रोबायेलॉजी एजेन्ट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में प्रकाशित हुआ है जिसके अनुसार ऑरेगॉन की नीली मिट्टी में भी एक्सट्रीम मल्टी ड्रग रेजिस्टेन्ट हार्डियस्ट बैक्र्टीरियल स्ट्रन्स बैक्टीरियाओं को नष्ट करने की क्षमता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मेरी लैण्ड जॉन हाप किन्स स्कूल ऑफ मेडिसिन वाल्टीमोर के शोधकर्ता डॉ. बर्ग बोगेल्सटाइन के निर्देशन में मिट्टी की करिश्माई चिकित्सकीय शक्ति की खोज की है। इन वैज्ञानिकों ने मिटटी में पाये जाने वाले एक माइक्रोब्स आर्गेनिज्म का जेनिटकली, परिवर्धन करके उनमें कैंसर कोशिकाओं को खाकर नष्ट करने की क्षमता विकसित की है, इस जी.एम. बैक्टीरिया का नाम ‘क्लोसट्रीडियम नोवी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">है। ये सिर्फ एवं सिर्फ कैंसर कोशिकाओं को ही खा पीकर चट कर जाते है, स्वस्थ कोशिकाओं को नुकसान नहीं पहँुचाते हैं। इस नई प्रभावी तकनीकी का नाम ‘कोबाल्ट थैरेपी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">यानि ‘क्लोसट्रीडियम बैक्टीरियो लाइटिक थैरेपी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">नाम दिया है, जो अत्यन्त प्रभावशाली है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एरिजोना स्टेट यूनिवर्सिटी के शैलीहाइडत्म और लिंडा विलियम्स के रिसर्च के अनुसार मिट्टी में मौजूद मित्र माइक्रोआर्गेनिज्म तथा सैकड़ों मिनरल्स तथा अन्य रसायन त्वचा एवं कपाल पर एण्टी माइक्रोबियल वातावरण तथा सुरक्षात्मक पत्र्त मुहैया कराते है। ये माइक्रोबियल सामान्य से लेकर सुपर बग बैक्टीरियाओं से भी लड़ते है और उनका काम तमाम करते है। स्क्रीन इन्फेक्शन, फूड पॉयजनिंग तथा अन्य कई बीमारियों के मुख हानिकार खतरनाक कीटाणुओं से रक्षा करते हैं, उन्हें नष्ट करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विलियम्स तथा हाइडल और उनके सहयोगियों ने दुनियांभर के 20 अलग-अलग मिट्टी के नमूने लेकर इनकी क्षमता का परीक्षण विभिन्न प्रकार से बैक्टीरियाओं पर किया। अध्ययन के अन्तर्गत फ्रांस की हरी मिट्टी तथा अमेरिका की नीली मिट्टी में प्रबल रोग एवं रोगाणुनाशक गुण पाया गया। खतरनाक बीमारियों के जन्मदाता बैक्टीरियाओं को इन मिट्टियों के प्रयोग ने नष्ट कर दिया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">साउथ आस्टे्रलिया यूनिवर्सिटी के मेधमल्लापरुम तथा सहयोगियों ने मिट्टी में माइक्रोब्स के एक ऐसे समूह की खोज की है जो वातावरण में मौजूद बी-टेक्स (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">b-tex-benzene+tauline e</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">thyl </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">benzene</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> + जाइलिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">xylene</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) को खाकर खत्म करते है। इस प्रकार के खतरनाक रसायन पेट्रोल पम्प, वर्कशॉप एवं सर्विस स्टेशन के आस-पास होते है। वर्ल्ड एनवायमेंटस टॉक्सीकोलॉजी एण्ड कमेस्ट्री कांग्रेस में प्रस्तु रिसर्च रिपोर्ट में इस सत्य तथ्य को प्रकाशित किया गया है। सर्वप्रथम रूस में जन्मे यहूदी अमेरिकी डॉ. शैल्मन ए. वाक्समैन ने सन् 1932 ई. में एक प्रयोग किया, टी.बी. के कीटाणुओं मिट्टी में दबाकर देखा कि वे पूर्णतया समाप्त हो गये हैं। मिट्टी की इस औषधीय गुण देखकर वे चमत्कृत, विमुग्ध, विस्मित एवं भावविह्वल होकर उन्होंने घोषणा की- ‘विश्व की महानतम औषधि मिट्टी ही है</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">। उन्हीं के शब्दों में हम दस हजार मिट्टी के सूक्ष्म जीवाणुओं को अलग-अलग कर उनकी आश्चर्यजनक रोगाणु संहार क्षमता की खोज की। उनमें दस प्रतिशत माइक्रोबों में रोगाणुसंहार की अद्भुत प्रबल क्षमता है। डॉ. वावसमैन सन् 1943 ई. सर्वप्रथम मिट्टी के कल्चर द्वारा सर्वप्रथम टी.बी. की दवा ‘स्टे्प्टोमाइसिन</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तथा ‘नियोमाइसिन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">की खोज की। इनके अतिरिक्त 20 अन्य एण्टी बॉयोटिक्स की भी खोज की। इस कार्य के लिए उन्हें सन् 1952 में फिजियोलॉजी तथा मेडिसिन का नोवेल पुरस्कार मिला। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दी क्वार्ट टेलीरिव्यू ऑन बायोलॉजी में कारनेल यूनिवर्सिटी के शोधकत्र्ता सेरा यांग की प्रकाशित रिसर्च रिपोर्ट के अनुसार ‘मनुष्य जियोफेगी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">अर्थात् मिट्टी खाकर रोगों का इलाज करने वाला प्राणी है। मनुष्य ने मिट्टी खाने की आदत सबसे पहले पेट के हानिकारक रसायनों, टॉक्सिन्स, परजीवियों, रोगाणुओं तथा विभिन्न रोगों से मुक्त होने के लिए सीखी। इस शोध के अनुसार मिट्टी खाने से बच्चों में लोहा, जिंक तथा कैलिशयम का अभाव दूर होता है। मिट्टी पेट में पैदा होने वाले रोगोत्पादक विषैले रसायनों को निकालकर बाहर करती है, इससे नुकसान कम फायदा ज्यादा होता है। ढाई हजार वर्ष पूर्व हिप्पोक्रेट्स के जमाने से ही मानव आबादी वाले सभी महाद्वीपों के लोगों के मिट्टी खाने की जानकारी मिलती है। मनुष्य को छोडक़र कई पशु-पक्षी खास करके शुकजाति के पक्षी मिट्टी खाकर अपने पेट की बीमारी को ठीक करते देखा गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक अन्य रिसर्च यूनिविर्सिटी ऑफ साउथेम्पटॉन के इन्यूनोफार्मिकोलॉजी के वैज्ञानिकों ने प्रो. स्टीफेन होलगेट के नेतृत्व में किया गया है। इन वैज्ञानिकों ने अफ्रीकन मिट्टी में रहने वाले बैक्टीरिया से दमा के रोगियों के लिए टीका बनाया है। इम्यून प्रतिक्रिया पैदा करने वाले इस बैक्टीरिया के टीके का प्रयोग अस्थमा के रोगियों पर सफलता के साथ हुआ है। 24 दमाग्रस्त विद्यार्थियों पर किया गया परिणाम अत्यन्त उत्साहवर्धक रहा। डॉ. होलगेट ने प्रयोगों के दौरान देखा कि जो लोग अपने पालतू पशुओं तथा मिट्टी के सम्पर्क में ज्यादा समय रहते है उनमें रेस्पॉन्स इम्यूनिटी शानदार होती है, जिसके परिणाम स्वरूप उसमें एलर्जी सम्बंधित दमा, जुकाम, खांसी व सर्दी तथा अन्य एलर्जिक रोग से मिट्टी के सम्पर्क में नहीं रहने वालों के अपेक्षा 60-70% तक कम होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विगत् 46 साल में लगभग पौने तीन लाख लोगों पर मैंने मिट्टी चिकित्सा के विविध प्रयोग स्थानीय मिट्टी की पट्टी, सर्वांगीण सूर्यतप्त बालू स्नान, सर्वांग सूर्यतप्त आद्रवाष्पित रेत स्नान, सर्वांग मिट्टी स्नान, सर्वांग मड, पूल स्नान, मय मड मसाज व एक्सर साइज आदि विविध प्रयोग रोगियों तथा स्वयं पर करके विश्व की प्रथम मिट्टी पर शोध पुस्तक ‘अनमोल मिट्टी की बोल</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिखी है। इस पुस्तक में मिट्टी के अनेक प्रयोग बताये गये है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इटली के चिआनसियानो स्पा, साइलेन स्प्रिंग, इटली के शोधकर्ताओं ने प्रमाणित किया है कि खनीजीय मिट्टी के प्रयोग से ऑस्टियो आर्थराइटिस के तीव्र लक्षणों तथा फ्रीक्वेंसी में अपूर्व सुधार होता है। यह नन स्टेरॉयडल एण्टी इ-फ्लामेटरी ड्रग्स से भी ज्यादा प्रभावशाली चिकित्सा की तरह काम करता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्नल ऑफ इन्टरनेशनल मेडिकल रिसर्च में प्रकाशित- ‘द इफेक्ट ऑफ मडथैरिपी ऑन रिलीफ इन नी (Knee) ऑस्टियोआर्थराइटिस</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">रिसर्च रिपोर्ट के अनुसार 410 रोगियों पर क्वान्टिटेटिव मेटा एनालइसिस ऑफ सेवनस्टडीज में स्टैण्डर्ड मीन डिफरेन्स (एस.एम.डी.) तथा ऑनटेरियो ऑस्टियो एण्ड मैकमास्टर यूनिवर्सिटीज ऑस्टियो आर्थराइटिस इन्डेक्स पेन स्कोर के आधार पर मड थैरेपी की एक्यूरेसी तथा एफिकेसी की वैज्ञानिक जांच परख में ऑस्टियो आर्थराइटिस के रोगियों के दर्द एवं इन्फ्लामेशन में शानदार तरीके से लाभ पाया गया उपर्युक्त सभी शोध रिसर्च का एक ही निष्कर्ष एवं निचोड है  कि मड थैरेपी पेट पर रखने से पाचन संस्थान के सभी अंग सुप्रभावित होते है। उन पर शैथिल्य कारक एवं शान्ति, सुख प्रदायक टॉनिक तथा ताकत देने वाला (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">strengthining</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) प्रभाव होता है। इससे पेट पर शैथिलय कारक प्रशान्तक प्रभाव होता है, विकृत एवं विषाक्त गट्स माइक्रोबायोमडायवरसिटी के कमाल का सुधार होता है। जिससे गैस, एसीडिटी, कब्ज तथा उदर दर्द में लाभ मिलता है। मिट्टी चिकित्सा से गैस तथा हीट जठराग्नि सोखने की आन्त्रिक ताकत बढ़ जाती है जिससे भोजन का पाचन भलिभांति होता है। इससे एण्डोक्राइन सिस्टम थॉयराइड, निट्यूटरी आदि हाइपोथैलमिक पिट्यूटरी एड्निल एक्सिस तथा गट्स ब्रेन एक्सिस विशेष रूप से प्रभावित होता हैं तनाव, सिरदर्द, आंखों के रोग, त्वचा रोग, मूत्र एवं यौन संबंधित रोगों में राहत मिलती है। मिट्टी में अनेक खनिज रसायन सल्फर, जिंक मैग्नेशियम, ब्रोमिन आदि होते हैं जो शरीर से विकारों एवं अशुद्धियों को निकाल बाहर कर शुद्ध करते हैं। त्वचा के मरे हुए स्कीन सेल्स की सफाई कर सौन्दर्य एवं लावण्य को बढ़ा देते हैं, त्वचा में निखार लाते हैं। मिट्टी में मौजूद खनिज पदार्थ, माइक्रोबायोम, बैक्टोरियदि तथा उनके उपउत्पाद काढ़े प्रोडक्टस टॉक्सिन्स तथा उनसे उत्पन्न रोगों को स्वस्थ करने में सहायता करते है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास चिकित्सा पर शोध अध्ययन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत की परम्परागत आहार शैली रात्रि में खाने (डिनर) का कहीं विधान नहीं है। प्रात:काल एवं सायंकाल भोजन की ही संस्कृति रही है। हमारी यह परम्परा कितनी वैज्ञानिक है, इस पर खोज विश्व की मेडिकल साइन्स की श्रेष्ठतम प्रथम संस्थान जॉन्स हॉप किन्स यूनिवर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसिन, बाल्टीमोर मेरीलैंड के डॉ. मार्क मैटसन नदर्न यूनिवर्सिटी ऑफ आस्टे्रलिया तथा अन्य सैकड़ों वैज्ञानिकों एवं शोध संस्थानों ने किया है। भारत मनीषी के तत्संबंधित दो मंत्र इस प्रकार है-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘<span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्र्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">। </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">नान्तरा भोजनं कुर्यादाग्नि होत्रसमो विधि:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">अन्तरा प्राताशं च सायमाशं तथैव च। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">सदोपवासी स भवद्यो न मुडक्तेऽन्तरा पुन:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अर्थात् दोपहर (12) के पूर्व एवं सायं (5 बजे तक) दो ही समय भोजन करना वेद विहित है। इसका स्वास्थ्य लाभ एवं पुण्य लाभ दोनों ही मिलता है। अग्निहोत्र की तरह जठराग्नि होव्र भी दो समय करने से वातावरण पावन पवित्र शुद्ध एवं स्वस्थ होता है। ऐसे व्यक्ति को सदा उपवासी का लाभ मिलता है। समस्त रोगों का मूल कारण अजीर्ण से मुक्त रहता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यानि दो समय सुबह-शाम खाने का विधान कितना वैज्ञानिक है, इसे विश्व के इन कई महानशोध संस्थाओं ने इस प्रक्रिया पर खोज कर इस प्रयोग का नाम इन्टरमिटेन्ट फास्टिंग (IF) दिया है। यह आई.एफ. 05-19, 06-18 या 06-17 घण्टा यानि सुबह नौ बजे तथा शाम 3 बजे के मध्य भोजन से जैसे 9 बजे प्रात:काल का भोजन तथा 2 बजे सायं का भोजन करने से 19 घण्टे सुबह 9 बजे सायं 3 बजे भोजन करके 18 घण्टे तथा सुबह 9 बजे तथा 4 बजे खाने से 17 घण्टे का अन्तरालीय उपवास रोगों की चिकित्सा एवं स्वास्थ्य में अप्रत्याशित लाभ प्रदान करता है। (1) 19, 18 तथा 17 घण्टे के उपवास के दौरान शरीर का मेटाबॉलिज्म, केटाबॉलिज्म, एनाबॉलिज्म पाचन अवशोषण एवं सात्म्य प्रक्रिया में सुधार होता ह। शरीर में हुए टूट-फूट को स्वत: मरम्मत एवं निर्माण करने वाली प्रक्रिया तेज एवं सुव्यवस्थित होती है। (2) शरीर की जीवनी शक्ति रोग प्रतिरोधक क्षमता जाग्रत हो जाती है। (3) शरीर की स्वचालित स्वस्थ होने की शक्ति, उपचार करने की ऊर्जा, सभी प्रक्रियाओं की स्वनियंत्रित नियोजित एवं नियमित करने वाली ताकत तथा स्फूर्त आरोही-अवरोही नियंत्रक क्षमताको अच्छी तरह से काम करने की शुभ अवसर मिल जाता है। (4) आई.एफ. से कोशिकाओ पर शुगर का दबाव तथा इन्सुलिन दबाव व इन्सुलिन लोड़ कम होने से शरीर अच्छी तरह काम करता है। बार-बार अधिक भोजन के बाद ग्लूकोज एवं इंसुलिन लोड बढऩे से शरीर की कोशिकाएं निष्प्राण एवं मूर्च्छित होने लगती है। (5) आई.एफ. से इंसुलिन की संवेदनशील शक्ति लौट आती, फुर्सत में वह पूर्ण दक्षत से काम करने लगता है। जिससे रक्त में शुगर का लेवल कम होने लगता है। (6) आई.एफ. से इंसुलिन की संवेदनशीलता (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">sensitivity</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) तो बढ़ जाती है साथ ही हमारी कोशिकाओं की इंसुलिन की ग्रहणशीलता (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">resiptibility</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) बढऩे से शरीर को ऊर्जा भी भरपूर मिलता है। (7) पैंक्रियास इंसुलिन का उत्पादन भी कम करता है। (8) बीटा सेल्स इंसुलिन तथा गामा सेल्स ग्लूकेगान का स्राव भी नियंत्रित होता है। ये दोनों हार्मोन मिलकर ग्लूकोज के लेवल को सही 90-120 मिलीग्राम प्रति 100 मिली. तक बनाये जाते है। (9) इंसुलिन उत्पादक बीटा कोशिकाओं का पुनदर्भवन प्रारम्भ हो जाता है। प्रति 100 मिली. मधुमेही में पैक्रियास को अतिरिक्त ओवरटाईम काम करना पड़ता है, क्योंकि ऐसे रोगियों को डाक्टर हमेशा । </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ न कुछ खाते रहने की सलाह देते है जिससे इंसुलिन उत्पादक बीटा कोशिकाएं थक जाती हैं निष्प्राण हो जाती है, इंसुलिन निकलना बंद हो जाता है या कम निकलता है अथवा निकलता तो है किन्तु इंसुलिन की संवेदनशीलता नष्ट हो जाती है, वह नपुंसक हो जाता है। प्रभावहीन इंसुलिन के कारण रक्त  ग्लूकोज का उपयोग कोशिकाओं एवं उत्तक नहीं कर पाते। परिणाम स्वरुप रक्तशर्करा बढ़ा हुआ रहता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्जिया स्टेट यूनि. (अटलंटा यू.एस.ए.) के सेन्टर फॉर मॉलेक्युलर ट्रान्सलेशलन मेडिसिन के डाइरेक्टर डॉ. मिंग हुई जोऊ की रिसर्च रिपोर्ट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'molecular cell'</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> जर्नल में प्रकाशित हुआ है, जिसके अनुसार उपवास के दौरान ‘बीटा हॉइड्रोक्सी ब्यूटीरेट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(BOHB) पैदा करता है, जिससे शरीर की ऊर्जा मिलती है। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">B-OHB</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> से अन्य कई रोग निवारक दीर्घायु जैव रासायनिक चेन रिएक्शन प्रारम्भ हो जाता है। B-OHB आर.एन.ए. बाइंडिंग प्रोटीन हेटरोजेनस न्यूक्लियर रिबोन्यूक्लियोप्रोटीन A1 सेज जुडक़र स्टेम सेल्स ट्रान्स क्रिप्सलन फैक्टर जिस ऑक्टेमर बाइंडिंग ट्रान्सक्रिप्शनल फैक्टर-4 OCT4 कहते है की सक्रियता को बढ़ा देता है। OCT4 की परिपूर्ण अभिव्यक्ति तथा सक्रियता बढऩे से बुढ़ापा पैदा करने वाला कारक ‘सेनोसेन्स</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">से जुझने एवं उसे खत्म करने वाला की-फैक्टर (कुंजी-कारक) लैमिन B1 की वृद्धि करता है। फलत: रक्तवाहिनियाँ एंव लिम्फवाहिनियाँ लचीला, मजबूत तथा सदा जवान बनी रहती है। कहावत है - '</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">you are as young as your arteries are.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसी प्रकार एक अन्य रिसर्च रिपोर्ट जर्नल साइंस में ग्लेडस्टोन के सेन्टर फॉर एच.आई.वी. एण्ड एजिंग के डारेक्टर डॉ. वर्डिन की प्रकाशित हुई, जिसके अनुसार (B-OHB) हिस्टोन डी एसिटाइलेसेस (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">HDAC</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">S</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)  एन्जाइम की सक्रियता को बाधित कर देता है, फलत: डी.एन.ए. को क्षतिग्रस्त करने वाला ऑक्सीडेटिवस्टे्रस से रक्षा होती है, साथ ही (HDAC</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">s</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) के एन्जाइम के बाधित होने से उम्र बढ़ाने वाला (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">FOXO</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">A</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) तथा (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">MT</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) जीन सक्रिय होकर पूर्णता के साथ अभिव्यक्त (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">EXPESS</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) होने लगते है, जिससे बुढ़ापा जन्य रोगों से मुक्ति मिलती है तथा उम्र बढ़ जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इतना ही नहीं यूनिवर्सिटी ऑफ विसकॉन्सिन के रिक्की कॉलमेन तथा रिचर्ड विनड्रक्रव की रिसर्च रिपोर्ट विख्यात जर्नल ‘साइन्स</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में प्रकाशित हुआ है, जिसके अनुसार उपवास करने से डाइबिटीज, कैंसर, हार्ट अटैक, ब्रेन स्ट्रोक, हाई ब्लड प्रेशर होने की संभावना समाप्त हो जाती है। आहार में मात्र 30 प्रतिशत कटौती कर देने मात्र से इन रोगों से मुक्ति मिल जाती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20 साल तक प्राइमेट परिवार के बंदर, एप्स, मनुष्यों पर 30 प्रतिशत कैलोरी कम करने मात्र से इन्होंने औसतन 27 वर्ष अधिकतम 40 वर्ष तक ज्यादा आनन्द लिया, जहाँ सामान्य औसत मृत्युदर 37 प्रतिशत थी, वहीं 30 प्रतिशत कम आहार लेने वालों में मात्र 13 प्रतिशत ही थी। कम आहार लेने वाले मनुष्य की औसत आयु 140 से 150 वर्ष तक हो जाती है। वेद के अनुसार आम मनुष्य की औसत आयु जीवम् शरद: शतम् यानि 100 साल मानी जाती है। वहीं विनड्रक्रव तथा उनके सहयोगियों ने डी.एन.ए. एरो माइक्रोचिप्स तकनीक द्वारा जीन एक्सप्रेस प्रोफाइल उपवास के पूर्व एवं पश्चात तुलनात्मक अध्ययन कर इस नतीजे पर पहुंचे है कि शरीर जीनेटिव आणिवक स्तर पर भी कमा का स्वास्थ्य सकारात्मक असर होता है। डॉ. विनड्रक्रव की विख्यात पुस्तक है- </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">the prevention of ageing and diseases by dietry invention'</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. उपवास से व्यक्ति रोग से मुक्त तो होता ही सदैव जोश एवं जवानी से भरपूर 100 साल तक पृथ्वी का आनन्द लेता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">डॉ. वाल्टर लोगों की रिसर्च रिपोर्ट ‘साइंस ट्रान्सलेशनल मेडिसिन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में प्रकाशित हुआ है जिसके अनुसार महीने में 72 घण्टे के उपवास का प्रभाव बेस्ट कैंसर, स्किन कैंसर, मेलोनोम त्वचा वर्णक कोशिकाओं का कैंसर, ग्लियोमा तथा नवटिशूज का कैंसर  न्यूरोब्लोस्टोमा तथा न्यूरोफाब्रोसार्कोमा में कमाल का प्रभाव होता है। कैंसर की गांठे सिकुडऩे लगती है। रिसर्च के अनुसार उपवास से शरीर को नया बनाने वाले कायाकल्प के वह स्वीच ऑन हो जाता है। जो रक्त स्टेम कोशिकाओं की वृद्धि करता है। खास करके नित्य नूतन श्वेत कोशिकाओं को पैदा करने हेतु प्रेरित करता है। प्रतिरक्षा प्रणाली सशक्त एवं सतत् रोगाणुओं के प्रति सक्रिय रहती हैं। पी.के.ए. एन्जाइम को बाधित करता है, जिससे लाइपोलाइसिस, ग्लाइको लाइसिस, ग्लाइकोजेनोलाइसिस प्रक्रिया बढ़ाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">टेक्सास यूनिवर्सिटी के साउथ वेस्टर्न मेडिकल सेन्टर के चेंग, चेंगझांग के नेतृत्व में हुए रिसर्च के अनुसार बच्चों की एक्यूट्लिम्फोप्ब्लास्टिक लयूकेमिया (ALL) तथा वयस्कों के एक्यूट माइएलॉयड ल्यूकेमिया (AML) में एक दिन भोजन एक दिन उपवास का चक्र (बरसी तप) सात सप्ताह नक करने से कैंसर कोशिकाएं नष्ट होने लगती हैं। छह सप्ताह में उनकी वृद्धि एंव विकास रूक जाता है। इसी प्रकार के बरसी तप का प्रयोग जॉन हॉपकिन्स स्कूल ऑफ मेडिसिन के डॉ. मैटसन ने डिमेंशिया एल्जीमर्स, पार्कि न्सन, हंग्टिंगटन, कोरिमा, मधुमेह, हृदय रोग, कॉलेस्ट्राल वृद्धि तथा ऑक्सीडेटिवस्टे्स आदि से बचाव एवं उपचार में किया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्मनी की गोट्टिनजेन यूनिवर्सिटी के साइट्कि हॉस्पिटील के न्यूरो बॉयोलॉजिकल लेबोरेट्री के प्रो. गेरल्ड हूथर ने अपने अनुसंधान में पाया कि उपवास से दिमाग पर न्यूरोबॉयोलॉजिकल प्रभाव के चलते अवेयरनेस चेन्जिंग इफेक्ट होता है, जिससे व्यचित में सीखने की शक्ति बुद्धिमत्ता की क्षमता, तार्किक कुशलता, एकाग्रता, विश्लेषणात्मक क्षमता, वैचारिक स्पष्टता योजना निर्माण लेने की क्षमता, संश्लेषणात्मक शक्ति, इट्यूशन क्षमता, कल्पनात्मक शक्ति, संगीत, कला एवं विज्ञान समझ की क्षमता में वृद्धि होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एम.</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आई.टी. अमेरिका के बायोलॉजिस्ट लियोनॉर्ड गॉरेन्ट के रिसर्च के अनुसार कम कैलोरी वाले आहार खाने से उम्र बढ़ाने वाले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">SIRT-1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> तथा टाटा इन्स्टीट्यूट ऑफ फण्डामेंटल रिसर्च के शोधकर्ताओं के अनुसार उपवास तथा कम कैलोरी वाला आहार से बुढ़ापा एवं बुढ़ापा जन्य बीमारियों से मुक्त रखने वाला तथा दीर्घायु का जीन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">SIRT-1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> सक्रिय होकर अभिव्यक्त होने लगता है। जिससे उम्र शतायु से भी ज्यादा 150 साल तक होने की संभावना बढ़ जाती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्नल ऑफ  अमेरिकन मेडिकल एसोसियन (JAMA) के इन्टरनल मेडिसिन में लुईसियाना स्थित पेनिग्टन बॉयो मेडिकल रिसर्च सेन्टर तथा लुई सियाना स्टेट यूनिवर्सिटी में हुए रिसर्च के अनुसार उपवास से अनिद्राग्रस्त लोगों की नींद पैटर्न तथा उसकी गहराई बढ़ गई। भूख की गुणवत्ता, जीवन की गति एवं गुणवत्ता, सांस एवं हृदय गति, हड्डियों के जोड़ों की क्षमता तथा अन्य मांसपेशियों की क्षमता के डी.एन.ए. क्षतिग्रस्त होने का दर, क्येटेशन एवं डिजेनरेशन की प्रक्रिया बाधित हुई, क्षतिग्रस्त कोशिकाओं की मरम्मत एवं रिजेनरेशन का कार्य सम्बर्द्धित हुआ है कि क्षमता शानदार ढग़ से नियंत्रित होती है। कोशिकाओं की प्रक्रिया रूक जाती है। शरीर का तापमान तथा इन्सुलिन लेवल नियंत्रित होता हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन सभी शोध अध्ययनों का परिणाम के फलस्वरूप योग में प्राय: रोगी स्वास्थ्य साधकों को 60 घण्टे का पूर्ण उपवास कभी-कभी 7 से 50 दिन तक का उपवास सिर्फ और सिर्फ पानी पर कराया जाता है और इसका रिजल्ट हर प्रकार के रोगी के निवारण में अत्यन्त उत्साहवर्द्धक रहा है। रसाहार, द्र्राक्षा कल्प, तरबूज कल्प आदि चलना रहता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास हमारे फलाहार आदि हमारे हिन्दु संस्कृति एवं संस्कार से जुड़ा है। धर्म के साथ स्वास्थ्य विज्ञान को जोडक़र हमारे मनीषियों ने स्वस्थ दीर्घ जीवन का मंत्र दिया था। वैसे उपवास हर धर्म एवं सम्प्रदाय जनजाति एवं जन समूह में मान्य है लेकिन उपवास के नाम पर विकृतियाँ ज्यादा है। योग ग्राम वैज्ञानिक ढंग से उपवास से पूर्व कर्म, उपवास काल एवं उपवास तोडऩे की वैज्ञानिक प्रक्रिया अपनाया जाती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जापान की ओकीनोवा इन्स्टीट्यूट ऑफ साइन्स एण्ड टेक्नोलॉजी, ग्रेजुएट यूनिवर्सिटी के वैज्ञानिकों की एक नवीन शोध-पत्र ‘साइंटिफिक रिपोर्ट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्नल में प्रकाशित हुआ है जिसके अनुसार 58 घण्टे के उपवास के दौरान शरीर स्टारवेशन मोड़ पर पहुँच जाता है और इस से 44 प्रकार के आयु सम्वर्द्धक एवं रोग निवारक संबंधित मेटाबोलाइट्स का सृजन होता है। जिसमें मुख्य रूप से ब्रांच चेन एमिनों एसिड्स ल्यूमिन, आइसोल्यूसिन, वैलिन तथा आप्थैलमिक एसिड का लेवल बढ़ जाता है। उम्र बढऩे के साथ इन मेटाबोलाइट्स का स्तर गिरने लगता है। ये सभी मांसपेशियों की क्षमता को बढ़ाते है। एण्टी ऑक्सीडेन्ट की सक्रियता में वृद्धि करते है। मांसपेशियों के संश्लेषण, निर्माण, सशक्त, सुडौल बनाते है। मेटाबॉलिक स्टेस के दौरान बेहतर काम करते है। मस्तिष्क में एरोमेटिक प्रोटीन ट्प्टिोफेन, टायरोसिन तथा फिनाइल एलानिन पहुँचकर आनन्दमयी न्यूरोटन्स मीटर्स सेरोटोनिन, डोपामिन तथा नारएपिनेफ्रिन के स्राव को बढ़ाते है। यह रेटिनल डिजेनरेशन, ग्लूकोमा तथा रेटिनलपिगमेन्टोसा से रक्षा करते हैए आप्थैलमिक एसिड ऑपथैलमैट टइपेप्टाइड होने से ग्लूटेथिओन का निर्माण करते है। इतना ही नहीं उपवास काल में शरीर में वीटा हाइड्रोवसी ब्यूटीरेट कारनीटाइन तथा ब्राचचेन एमिनो एसिड से वैकल्पिक ऊर्जा प्राप्त होने लगती है। साइट्रिक एसिड साइकिल द्वारा केमिकल एनर्जी बॉण्ड के रूप में जमा कार्बोज, प्रोटीन तथा फैट से ऊर्जा प्राप्त होती है। उपवास के दौरान प्यूरिन तथा पायरिडिन के मेटाबॉलिज्म में वृद्धि होती है, जिससे जीन एक्सप्रेशन तथा प्रोटीन संश्लेषण में वृद्धि होती है। सिग्नल ट्रान्सडक्शन, हॉरिजॉन्टल जीन ट्रान्सफर, रिपोग्रमिंग आदि सकारात्मक प्रभाव होने से पैतृक जेनेटिक रोगों में भी लाभ मिलता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास काल में काल में प्यूरिन तथा पायरिडिन के मेटाबोलाइट्स शरीर में अर्गेथियोनिन तथा कारनोसाइन नामक एण्टी ऑक्सीडेन्ट के निर्माण एवं उत्पादन की प्रक्रिया को बढ़ा देते है। ये दोनों एण्टी टॉक्सीडेन्ट तथा एण्टी ऑक्सीडेन्ट होते है मेटाबॉलिज्म के दौरान उत्पन्न विष बुढापा तथा रोग पैदा करने वाले, आरोग्यए जोश एवं जवानी को नष्ट करने वाले ऑक्सीडेशन तथा ऑक्सीडेटिव स्टेस  से रक्षा करते है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास के दौरान शरीर मेटाबॉलिक पाथवेज पेन्टोस फॉस्फेट पाथवेज सक्रिय हो जाता है। इसे फॉस्फेट ग्लूकोनेट पायवेज तथा हेक्सोज मोनो फॉस्फेट शन्ट (S</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">hunt</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) है जो ग्लाइको लाइसिस के समानान्तर पाथवेज है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/523/paramparagat-upvas-evm-mitti-chikitsa-padati-par-shodh-karya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/523/paramparagat-upvas-evm-mitti-chikitsa-padati-par-shodh-karya</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:38:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/01.jpg"                         length="134947"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि योगग्राम में निराश-हताश लोगों को मिली आशा की किरण</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. अनुराग, चिकित्सक- पतंजलि योगग्राम</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/524/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%A3"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/22.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#FBEEB8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">योगग्राम विश्व के सबसे बड़े योग, ध्यान, प्राकृतिक चिकित्सा, एक्यूप्रेशर चिकित्सा, मनोचिकित्सा, यज्ञ चिकित्सा का संस्थान है। पतंजलि योग पीठ द्वारा संचालित योगग्राम की भारतीय संस्कृति पर आधारित प्राकृतिक योग आयुर्वेद चिकित्सा त्रिवेणी का अनुपम आरोग्य तीर्थ स्थान है, जिसमें स्वास्थ्य प्राप्ति एवं रोग मुक्ति के लिए रोगी निरन्तर इस त्रिवेणी के संगम में स्नान हेतु नाना प्रकार के तीव्र जीर्ण साध्य-असाध्य एवं जटिल रोग हृदय रोग एस.एल.ई टाइपवन डाईबिटीज तथा रूमेटाइड आर्थराइटिस जैसे अनेक आटोइम्यून डिजीज पार्किन्सन, मोटर न्यूरॉन डिजीज, डिमेंशिया आदि प्रोग्रेसिव न्यूरोलॉजिकल रोग दमा अल्सर, पेट, फेफड़ा, हृदय, थायरॉयड महिला संबंधी रोगों तथा अन्य अनेक ज्ञात अज्ञात रोगों से ग्रस्त रोगी आ रहे हैं तथा स्वास्थ्य, सुख चैन शान्ति प्राप्त कर लौट रहे हैं। प्रतिदिन सुबह पूज्य पाद स्वामी जी महाराज का प्रेरणादायी, आरोग्य प्रदायनी योग प्राकृतिक तथा आयुर्वेद तथा आधुनिक चिकित्सा पद्धति तथा पंतजलि रिसर्च संस्थान द्वारा किए जा रहे शोध कार्यों की विवेचना पूर्ण सम्बोधन एवं अमृत तुल्य आशीर्वचन स्वास्थ्य साधकों के लिए मृत संजीवनी का कार्य करता है। विश्व में अपने प्रकार के संस्थान में मानव जाति के लिए सदा स्वस्थ रहने तथा जीवन रूपान्तरण का महाप्रयोग एवं महाआरोग्य अनुष्ठान चल रहा है। विश्व में पतंजलि योगपीठ द्वारा राष्ट्रीय स्वास्थ्य रक्षण स्वास्थ्य सम्वर्द्धन एवं रोग निवारण का अद्वितीय कार्य हो रहा है। अब तक पतंजलि योगपीठ से करोड़ों रोगग्रस्त लोगों को स्वस्थ जीवन का अभयदान मिला है। ऐसा कार्य विश्व में स्वास्थ्य के क्षेत्र में अतुलनीय है। शिक्षा, प्राकृतिक, योग एवं आयुर्वेद में अनुसंधान के माध्यम से प्राकृतिक, योग, आयुर्वेद चिकित्सा को सार्वभौम बनाने के लिए पतंजलि योगपीठ द्वारा जो कार्य हुआ है, हो रहा है और होगा वह अद्वितीय है।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">किडनी रोग में आशातीत लाभ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुझे 5 प्रकार के बड़े रोग हो गये थे। सबसे पहले मुझे पेट के अन्दर छाले रहने लगे, जिसे मैंने अनुलोम-विलोम और कपालभाति से सही किया। उसके बाद मुझे बी.पी. की शिकायत रहने लगी। मैंने लगभग 10 साल बी.पी की एलोपैथी दवाई का सेवन किया जिस कारण मेरी किडनी खराब हो गई। बी.पी. का इलाज मैंने तुरन्त आयुर्वेद पद्धति से करना शुरू किया और योग व प्राणायाम से मैंने अपने बी.पी. कन्ट्रोल किया मगर किडनी के इलाज के लिए मुझे अमेरिका जाना पड़ा, वहाँ मैंने किडनी ट्रांसप्लांट करवाया। उसके बाद भारत आकर मेरी किडनी का प्रोटीन जाने लगा तब मैंने श्रद्धेय स्वामी जी को फोन किया। यहाँ आकर आयुर्वेद शिरोमणि पूज्य आचार्यश्री ने मुझे देखा और मुझसे पूछा कि यहाँ के डॉक्टर इस बीमारी के विषय पर क्या बोल रहे हैं, तब मैंने आचार्यश्री को बताया कि मुझे दोबारा किडनी के ऑपरेशन के लिए अमेरिका जाना पड़ेगा और इस ऑपरेशन का 1 करोड़ रुपये का खर्चा भी बताया और रहने-खाने का खर्चा अलग बताया। तब यहाँ  मुझे आचार्यश्री ने सुबह-शाम गिलोय वटी, आंवले का पाउडर खिलाया जिसका सबसे बड़ा आश्चर्य मेरी जिन्दगी में यह हुआ की मेरा प्रोटीन जाना बन्द हो गया और अनुलोम-विलोम व योग से आज मैं बिल्कुल स्वस्थ हूँ। मैं पूज्य स्वामी जी एवं आचार्यश्री को कोटि-कोटि प्रणाम करता हूँ।  </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-भवदीय, कृष्ण लूथरा, दिल्ली</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग, प्राणायाम, प्राकृतिक चिकित्सा व नियमित दिनचर्या से हृदय रोग पर पाई विजय</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मेरे दिल के वाल्व खराब हो गये थे। हार्ट सर्जरी के जाने-माने डॉक्टर ने मुझे तुरन्त हार्ट की सर्जरी के लिए कहा, परन्तु मैंने उनकी बातों को नज़रअंदाज करके योग, प्राणायाम, प्राकृतिक चिकित्सा, सन्तुलित आहार से हृदय रोग पर विजय पाई। इसके साथ ही पिछले 20 साल से अपने आपको स्वस्थ रखा है, अब मुझे किसी भी प्रकार की कोई समस्या नहीं है। सबसे बड़ी बात यह है कि मैंने दिल से सम्बंधित इस बीमारी की कोई दवाई भी नहीं ली। बस मैंने श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की बातों को सही प्रकार से अनुसरण किया और अपनी नियमित दिनचर्या को सन्तुलित करके रोग को काबू में कर लिया। अब मैं बिल्कुल स्वस्थ हूँ। योग-प्राणायाम व नियमित दिनचर्या से रोगों पर विजय पाई जा सकती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-भवदीया, शारदा सिंघल, कुरुक्षेत्र</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">योग-प्राणायाम से ब्लड इन्फेक्शन हुआ ठीक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मुझे कई सालों से 99 डिग्री बुखार रहता था, जिस कारण मुझे काफी कमज़ोरी महसूस होती थी। तब मैंने एक दिन अपना ब्लड टेस्ट करवाया, जिसमें डॉक्टर ने एक इन्फेक्शन होने की बात कही और कहा कि इस इन्फेक्शन का मतलब यह है कि या तो आपको आर्थराइटिस होगा या टयूबरक्लोसिस या ऑटोइम्यून डिजीज में से कोई एक बीमारी है। डॉक्टर की बातों को सुनकर मैं डिप्रेशन में आ गई, जिस कारण मैंने 15 दिन तक अपने घरवालों को कुछ नहीं बताया। फिर मैंने उसी दिन जुनून-जुनून में 5 से 6 घंटे प्राणायाम किया, 3-3 घंटे अनुलोम-विलोम, कपालभाति किया। यह प्रक्रिया मैंने सुबह-शाम दोनों समय करना प्रारम्भ कर दिया। मैंने 12वें दिन दोबारा टेस्ट करवाया तो रिर्पोट बिल्कुल सही आई। मैं अब पूर्ण रूप से ठीक हूँ।  </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भवदीया, मिनाक्षी, पठानकोट, पंजाब</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">एंकिलाजिंग स्पान्डिलाइटिस अब लाइलाज नहीं</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मेरे बेटे का नाम कौशिक है। मेरे बेटे को डॉक्टरों ने एंकिलाजिंग स्पान्डिलाइटिस हो गया था। डॉक्टर ने मुझे कह दिया कि यह एक असाध्य रोग है जोकि कभी भी सही नहीं हो सकता। उन्होंने 50,000 रुपये का इंजेक्शन लगाने के लिए कहा जो बस दर्द को दूर कर सकता है, मगर इस रोग को कभी भी दूर नहीं कर सकता। इस रोग से शरीर हिल नहीं पा रहा था और न बच्चा अपने पैरों पर खड़ा हो पा रहा था। बहुत बुरी स्थिति हो गई थी। मैं 2 महीने से सही से सो भी नहीं पाई, रो-रोकर मेरा वजन 70 किलो से 57 रह गया। इन सबके जिम्मेदार एलोपैथी के डॉक्टर हैं जिन्होंने मुझे इतना डरा दिया की मैं हर पल परेशान ही रहती थी। हमने एक दिन अपना मन बनाया और योग्राम आ गये यहाँ पर पूज्य स्वामी जी के सानिध्य में आकर योग, प्राणायाम, प्राकृतिक चिकित्सा व आयुर्वेदिक पद्धति से उपचार शुरू किया। हमें यहाँ पर 3 महीने हो गये हैं। यहाँ पर आने के बाद बच्चा 70% स्वस्थ महसूस कर रहा है। अब वह अपने आप में खड़ा हो पाता है, चल-फिर पा रहा है। उसकी कमर की हड्डी जो मुड़ी हुई थी, वह भी अब सीधी हो गई है। मेरे बेटे को यहाँ पर आर्थोग्रिट, इम्यूनोग्रिट, कक्रयूमिन गोल्ड, पीड़ानिल गोल्ड इत्यादि देते हैं, जिससे आज मेरा बेटा इस असाध्य रोग से बाहर आ गया है। पूज्य स्वामी जी ने हमें विश्वास दिलाया है कि जिस तरह 5 महीने में आपका बेटा चल-फिर सकता है उसी प्रकार बाकि के 3 महीने में आपका बेटा जोगिंग करने लगेगा।  </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-भवदीया, प्रेमा, बैंगलोर, कर्नाटक</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">योगग्राम से मिली निरोगी काया</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मैं एक टीचर हूँ, मेरे दो बच्चे हैं। मेरा दूसरा बेटा 2010 में ऑपरेशन से हुआ, तब मुझे ऑपरेशन थियेटर में ले जाने से पहले मेरी कमर में एक इंजेक्शन लगाया गया। बस उसी समय से मेरी सारी समस्या शुरू हो गई। डिलीवरी के बाद मैं जब घर पहुँची तो सही से लेट नहीं पाती थी, न उठ-बैठ पा रही थी। मैंने घर पर मालिश करवाई, तब कहीं जाकर मेरी कमर सीधी हुई। धीरे-धीरे मेरी हड्डियों की समस्या बढऩे लगी या आप यह भी कह सकते हैं कि यह सारी समस्या एलोपैथी की देन है। 2015 तक आते-आते मेरे घुटनों में बहुत दर्द रहने लगा। उनमें से कट-कट की आवाज़  आने लगी जब मैंने इस समस्या को डॉक्टर को बताया और दिखाया तो उन्होने दवाईयों को एक बड़ा पर्चा बनाकर मेरे हाथ में दे दिया। साइड इफैक्ट्स के डर से मैंने ये दवाईयां नहीं ली। जब इस जनवरी घुटनों के साथ-साथ मेरी गर्दन भी मुडऩा बन्द हो गई। तब मैंने योग का सहारा लिया और एलोविरा और गिलोय लिया जिससे मेरी गर्दन का दर्द खत्म हो गया और आज आसानी से मेरी गर्दन मुडऩे लगी है। तभी मैं कोरोना की शिकार हो गई और मेरी पूरी बॉडी में पेन रहने लगा। उस समय मैंने कोरोनिल खाकर अपने को सही किया। योग और आयुर्वेद उपचारों को साथ में करती रही। कोरोना ने जाते-जाते मेरी गर्दन के ऊपर की ओर असहनीय दर्द दे दिया। जिसमें मेरा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">C</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- C</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> जकड़ गया और नीचे सीधे हाथ ने काम करना बिल्कुल बन्द  कर दिया। जिससे मैं कोई भी काम नहीं कर पा रही थी तभी मैंने योगग्राम आने का रूख किया। यहाँ पर आकर भुजंगासन, धनुरासन, मरकट आसन किये और प्राकृतिक चिकित्सा का सहारा लेकर खुद को सही कर लिया है। अब मैं बिल्कुल फिट हूँ एवं खुश भी हूँ।  </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-भवदीया, नीरजा गुप्ता, दिल्ली</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>दिव्य अनुभूति</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/524/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%A3</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/524/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%A3</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:36:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/22.jpg"                         length="280360"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग और गीता भारतीय शिक्षा व्यवस्था के पुनर्जागरण का केन्द्र</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">डॉ. चंद्र बहादुर थापा,</span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"> अधिवक्ता एवं विधि सलाहकार, पतंजलि समूह</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/525/yog-aur-geeta-bhartiya-shiksha-vyavstha-ke-punarjagaran-ka-kendra"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/14.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैदिक काल की शिक्षा </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैदिक काल की शिक्षा गुरुकुल में दी जाती थी। गुरु अपने शिष्य को उपनयन संस्कार के माध्यम से अपने शरण में लेते थे और गुरुकुल में विद्यार्थियों को रखकर वहां उनकी उचित विद्या का प्रबंध किया जाता था। विद्यार्थी का उपनयन संस्कार उपरांत, गुरु को विद्यार्थी समर्पित हो जाया करता था। गुरु विद्यार्थी के जीवन को संवारने उसमें ज्ञान की ज्योति जलाने के लिए पूरी निष्ठा से यत्न किया करते थे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ईश्वर भक्ति तथा धार्मिकता की भावना, चरित्र निर्माण, व्यक्ति का विकास, नागरिक तथा सामाजिक कर्तव्यों का पालन, सामाजिक कुशलता की उन्नति तथा राष्ट्रीय संस्कृति का संरक्षण और प्रसार, प्राचीन भारत में शिक्षा के उद्देश्य थे। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदर्श गुरुकुल में विद्या का विषय</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आदर्श गुरुकुल में विद्या का विषय - ब्रह्म ज्ञान, वेद, उपनिषद, संगीत, राजनीति, अस्त्र-शस्त्र आदि की शिक्षा व्यवहारिक रूप से दी जाती थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिष्य अपने गुरु का सानिध्य पाकर उच्च शिक्षा को ग्रहण करता था। इतना ही नहीं वैदिक काल में शिक्षा को मोक्ष का साधन माना जाता था। अपितु हर एक व्यक्ति शिक्षा को प्राप्त करना चाहता था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैदिक काल में शिक्षा धर्म से जुड़ी हुई थी विद्यार्थियों को धर्म की शिक्षा विशेष रूप से दी जाती थी, जिसके माध्यम से विद्यार्थी अपने धर्म, ईश्वर की भक्ति आदि शिक्षा के माध्यम से कर सकता था। भारत में विद्या तथा ज्ञान की खोज केवल ज्ञान प्राप्ति के लिए ही नहीं अपितु उसका विकास धर्म के एक आवश्यक अंग के रूप में हुआ। वह धर्म के मार्ग पर चलकर मोक्ष प्राप्ति या आत्म ज्ञान का एक क्रमिक प्रयास माने गए अत: इस प्रकार जीवन के चरम उद्देश्य प्राप्ति का माध्यम बन गए यह उद्देश्य था मोक्ष या मुक्ति।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्यार्थी सभी क्षेत्रों में पारंगत हो ऐसा गुरु का विशेष ध्येय रहता था। वैदिक काल में शिक्षा का महत्व ज्ञान की प्राप्ति था वह ज्ञान जो राष्ट्र एवं मानव रक्षा हेतु युद्ध के लिए ब्रह्मास्त्र, आग्नेयास्त्र जैसे उत्कृष्ट अस्त्र-शस्त्रों के साथ साथ रोगोपचार हेतु संजीवनी बूटी जैसे औषधियाँ, दीर्घायु हेतु योग प्राणायाम इत्यादि से परे आत्मा और परमात्मा में भेद कर सके। विद्यार्थी के लिए शिक्षा वह शिक्षा हुआ करती थी जिसको पाकर वह मोक्ष की प्राप्ति स्वयं कर सकता था - ‘सा विद्या या विमुक्तये</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">वैदिक कालीन शिक्षा प्रणाली के अंतर्गत शिक्षा का तात्पर्य उस प्रक्रिया या अंतज्र्योति तथा शक्ति से है, जो विद्यार्थी के सर्वांगीण विकास या व्यक्तित्व के विभिन्न पहलुओं जैसे शारीरिक बौद्धिक एवं आध्यात्मिक पहलुओं को संतुलित विकास करती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्राचीनकाल में शिक्षा का अर्थ व्यापक रूप में लिया जाता था, शिक्षा आत्मविकास, आत्ममंथन अथवा सुधार की प्रक्रिया थी जो जीवन पर्यंत चलती थी। इसके माध्यम से एक व्यक्ति जीवनभर विद्यार्थी रहता था। शिक्षा के द्वारा व्यक्ति का निरंतर सुधार तथा संस्कार होता रहता था। कथन है कि ‘एक शिक्षक आजीवन छात्र बना रहता है। शिक्षा ज्ञान का वह भंडार है जो मनुष्य को मानव बनाती है और उसे पशु की तरह स्वार्थ परायण होने से रोकती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसलिए विद्या विहीन व्यक्ति को पशुतुल्य कहा गया है। विद्या के बिना मनुष्य विप्र का पूज्य पद कदापि प्राप्त नहीं कर पाता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा केवल जीविकोपार्जन ही नहीं, प्रकाश अंतर्दृष्टि तथा संस्कृति को प्रदान करते हुए हमें स्वावलंबी तथा आत्मनिर्भर नागरिक बनाती थी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विद्यार्थियों को गुरुकुल में शिक्षा का मंत्र दिया जाता था। गुरुकुल में रहते-रहते विद्यार्थी गुरुकुल के समाज से विशेष प्रकार से जुड़ जाता था। वह अपने निजी स्वार्थ को भूलकर वहां के समाज के विषय में सोचता और उसके वातावरण में रम जाता। उसमें कार्य क्षमता का अद्भुत विकास होता, विद्यार्थी स्वयं भिक्षा मांगकर अपना और अपने गुरुओं के भोजन की व्यवस्था करते स्वयं साफ-सफाई का ध्यान रखते अथवा शिक्षा के विभिन्न आयामों को ग्रहण करते उनसे परिचित होते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा के द्वारा मनुष्य मोक्ष की प्राप्ति करता था अत: शिक्षा मानव को महान बनाती है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मध्य काल</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मध्य काल तक आते आते विभिन्न कारणों यथा जनसँख्या वृद्धि, मानव सामूहिकीकरण से राज्यों के पादुर्भाव, मानव के सामूहिक स्थान परिवर्तन, राजा शासित भौगोलिक एवं राजनैतिक परिस्थितियां, प्रकृति जन्य आपात स्थिति एवं वातावरण परिवर्तन, रोग तथा आपसी युद्ध इत्यादि के कारण, एक व्यक्ति अपने राजा अथवा आश्रितों के प्रति ही अपनी निष्ठा व्यक्त करता था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा के उद्देश्य से उसके विचारों में परिवर्तन आया और अपने राष्ट्र के प्रति सोच में बदलाव किया। शिक्षा का एक अन्य उद्देश्य राष्ट्रीय संस्कृति का संरक्षण और प्रसार भी है। विद्यार्थी देश की प्राचीन संस्कृति का संरक्षण करता था तथा परिस्थिति के अनुसार अपनी न्याय एवं बुद्धि बल से उसमें परिवर्धन भी करता था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">शिक्षा के द्वारा वर्षों तक देश की चेतना का अस्तित्व बना रहा वैदिक काल से लेकर निरंतर शिक्षित वर्ग अपने ज्ञान द्वारा भावी पीढ़ी को शिक्षित करता था। इस प्रकार शास्त्रों वर्षों तक वेदों के और लिखित न रहने पर भी उसके अस्तित्व अक्षय ना रह सका यह लिखित ग्रंथ पिता पुत्र और शिष्य गुरु परंपरा द्वारा मौखिक रूप से जीवित रह सके तथा एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी को स्मरण शक्ति द्वारा ही हस्तांतरित होते रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दसवीं सदी तक उपरोक्त व्यवस्था भारत के विभिन्न गणराज्यों में देशकाल परिस्थिति अनुसार चलता रहा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वेद, उपनिषद एवं भगवद्गीता में दिए गए सूत्रों को विशेषत: जीवन में उतारने का लक्ष्य होता था। चूँकि प्रत्येक व्यक्ति एवं जीव को ईश्वर के प्रतिरूप माना जाता था, व्यक्ति स्वयं को, ‘अहं ब्रह्मास्मि'- ‘मैं ब्रह्म हूँ, मानने लगता था। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अहं ब्रह्मास्मि और तत्त्वमसि द्वन्द्व का तात्पर्य</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">परन्तु लम्बे कालखण्ड तथा प्रकृति के अज्ञात सकारात्मक एवं नकारात्मक शक्तियों के कारण अनुकूल अथवा प्रतिकूल परिस्थिति में उलझना पड़ता था। अकूत ज्ञान होने पर भी इन परिस्थितियों से जूझना आसान नहीं था, जैसे अचानक बीमार पडऩा, अकारण क्रोधित होना, सूखा पडऩा अथवा अविरल बरसात होना इत्यादि, तभी थक-हार कर उस अदृश्य सृष्टा को जिसे भूलकर अहम ब्रह्मास्मि बोलता था, अब तत्त्वं असि बोलने लगा, इसका उदाहरण गीता में अर्जुन और भगवान् श्री कृष्ण के रूप में प्रतिपादित है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इस प्रकार प्रमुख उपनिषदों में से इन वाक्यों को महावाक्य माना जाता है -</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अहं ब्रह्मास्मि </span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-</strong> ‘मैं ब्रह्म हूँ (बृहदारण्यक उपनिषद 1/4/10 - यजुर्वेद)</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">तत्त्वमसि</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> -</strong> ‘वह ब्रह्म तू है (छान्दोग्य उपनिषद 6/8/7- सामवेद)</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अयम् आत्मा ब्रह्म</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> -</strong> ‘यह आत्मा ब्रह्म है (माण्डूक्य उपनिषद 1/2 - अथर्ववेद)</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रज्ञानं ब्रह्म</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> -</strong> ‘वह प्रज्ञानं ही ब्रह्म है (ऐतरेय उपनिषद 1/2 - ऋग्वेद)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong>सर्वं खल्विदं ब्रह्म</strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> -</strong> ‘यह सब ब्रह्म ही है (छान्दोग्य उपनिषद 3/14/1- सामवेद)</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">परन्तु प्रचलन में निम्न चार महावाक्य ये हैं-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> ॐ प्रज्ञानं ब्रह्म -</strong> ‘प्रकट ज्ञान ब्रह्म है।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">जिसके द्वारा प्राणी देखता, सुनता, सूंघता, बोलता और स्वाद-अस्वाद का अनुभव करता है, वह प्रज्ञान है। वह सभी में समाया हुआ है। वही ‘ब्रह्म</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. ॐ अहं ब्रह्मास्मि -</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘मैं ब्रह्म हूं।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">अर्थात् अन्दर ब्रह्माण्ड की सारी शक्तियाँ है। मैं ब्रह्म का अंश हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. ॐ तत्त्वमसि -</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘वह ब्रह्म तुम्हीं हो।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">सृष्टि के जन्म से पूर्व, द्वैत के अस्तित्त्व से रहित, नाम और रूप से रहित, एक मात्र सत्य-स्वरूप, अद्वितीय ‘ब्रह्म</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">था, वही ब्रह्म आज भी विद्यमान है, वह शरीर और इन्द्रियों में रहते हुए भी उनसे परे है, आत्मा में उसका अंश मात्र है, उसी से उसका अनुभव होता है, किन्तु वह अंश परमात्मा नहीं है, वह सम्पूर्ण जगत में प्रतिभासित होते हुए भी उससे दूर है, उसी ब्रह्म को ‘तत्त्वमसि</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहा गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4. <strong>ॐ अयमात्मा ब्रह्म -</strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘यह आत्मा ब्रह्म है</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">- उस स्वप्रकाशित परोक्ष (प्रत्यक्ष शरीर से परे) तत्त्व, अहंकार से लेकर शरीर तक को जीवित रखने वाली अप्रत्यक्ष शक्ति ही ‘आत्मा</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">है। वह आत्मा ही परब्रह्म के रूप में समस्त प्राणियों में विद्यमान है, सम्पूर्ण चर-अचर जगत में तत्त्व-रूप में वह संव्याप्त है, वही ब्रह्म है, वही आत्मतत्त्व के रूप में स्वयं प्रकाशित ‘आत्मतत्त्व</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अर्जुन यहाँ पर अहम ब्रह्मास्मि के अहंकार में उलझ कर मैदान छोडऩा चाहते हैं और ब्रह्म स्वरूप आदर्श के प्रतीक भगवान् श्री कृष्ण अर्जुन को ‘तत्त्वमसि</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘वह ब्रह्म तुम्हीं हो</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">के सिद्धांत से परमात्मा प्रति समर्पित हो कर, प्राप्त कार्य प्रति पूर्ण समर्पित होते हुए संपादन करने के लिए कहते हैं, जिसमे महर्षि पतंजलि के अष्टांग योग एवं भगवद्गीता के अठारह योग समाविष्ट है। अत: संसार रूपी द्वन्द्व में अहम ब्रह्मास्मि के नकारात्मक सोच से उत्पन्न परेशानियों से मुक्ति पाने के लिए थका हारा जीव तत्त्वमसि के शिक्षा प्राप्त करने के लिए पात्र बनने हेतु न केवल शारीरिक, मानसिक स्वास्थ्य अपितु आध्यात्मिक, आधिभौतिक शांति के साथ परमात्मा के प्रति पूर्ण समर्पण ही एक मात्र उपाय है। इस शिक्षा को महर्षि पतंजलि के अष्टांग योग एवं महाभारत के भीष्म पर्व के अंतर्गत भगवद् गीता के रूप में सूत्रबद्ध किया गया, जो निम्नवत हैं :-</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पतंजलि के अष्टांग योग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. यम :</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> पांच सामाजिक नैतिकता </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">क) अहिंसा- शब्दों से, विचारों से और कर्मों से किसी को हानि नहीं </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ख) सत्य- विचारों में सत्यता, परम-सत्य में स्थित रहना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ग) अस्तेय- चोर-प्रवृति का न होना। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">घ) ब्रह्मचर्य- दो अर्थ हैं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">*  चेतना को ब्रह्म के ज्ञान में स्थिर करना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">*  सभी इन्द्रिय-जनित सुखों में संयम बरतना। मुख्यत: उपस्थ इन्द्रिय के संयम को ब्रह्मचर्य कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   च) अपरिग्रह- आवश्यकता से अधिक संचय नहीं करना और दूसरों की वस्तुओं की   इच्छा नहीं करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. नियम :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> पाँच व्यक्तिगत नैतिकता </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       क) शौच - शरीर और मन की शुद्धि।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       ख) सन्तोष - सन्तुष्ट और प्रसन्न रहना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       ग) तप - स्वयं से अनुशासित रहना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       घ) स्वाध्याय - आत्मचिंतन करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       च) ईश्वर-प्रणिधान - ईश्वर के प्रति पूर्ण समर्पण, पूर्ण श्रद्धा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. आसन :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>योगासनों द्वारा शारीरिक नियंत्रण। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4. प्राणायाम :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> श्वास-लेने सम्बन्धी खास तकनीकों द्वारा प्राण पर नियंत्रण </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5. प्रत्याहार :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> इन्द्रियों को अंतर्मुखी करना </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6. धारणा :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> एकाग्रचित्त होना </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7. ध्यान :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> निरंतर अपने स्वरूप का ध्यान</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8. समाधि :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> आत्मा से जुडऩा, शब्दों से परे परम-चैतन्य की अवस्था</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भगवद्गीता के अठारह योग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय-एक :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> अर्जुन विषाद योग - युद्ध के परिणाम पर शोक प्रकट करना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>अध्याय दो </strong>:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> सांख्य योग - विश्लेषणात्मक ज्ञान का योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय तीन :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> कर्मयोग - कर्म का विज्ञान</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय चार :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ज्ञान कर्म संन्यास योग - ज्ञान का योग और कर्म का अनुशासन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय पाँच :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> कर्म संन्यास योग - वैराग्य का योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय छ: :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>आत्मसंयम योग - आत्मनियंत्रण का योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय सात :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ज्ञान विज्ञान योग - दिव्य ज्ञान की अनुभूति द्वारा प्राप्त योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय आठ :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> अक्षर ब्रह्म योग - अविनाशी भगवान का योग </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय नौ :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> राज विद्या योग  - राज विद्या द्वारा योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय दस :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> विभूति योग - भगवान के अनन्त वैभवों की स्तुति द्वारा प्राप्त योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय ग्यारह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> विश्वरूप दर्शन योग - भगवान के विराट रूप के दर्शन का योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय बारह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> भक्ति योग  - भक्ति का विज्ञान</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय तेरह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> क्षेत्र क्षेत्रज्ञ विभाग योग - योग द्वारा क्षेत्र और क्षेत्र के ज्ञाता के विभेद को जानना </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय चौदह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> गुण त्रय विभाग योग - प्राकृतिक शक्ति के तीन गुणों द्वारा योग का ज्ञान</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय-पन्द्रह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> पुरुषोत्तम योग - सर्वोच्च दिव्य स्वरूप योग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय सोलह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>देवासुर संपद विभाग योग - दैवीय और आसुरी प्रकृति में भेद द्वारा योग का ज्ञान</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय सत्रह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> श्रद्धा त्रय विभाग योग - श्रद्धा के तीन विभागों को समझते हुए योग का अनुसरण करना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अध्याय अठारह :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> मोक्ष संन्यास योग - संन्यास में पूर्णता और शरणागति के माध्यम से योग</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ग्यारह्वीं सदी पश्चात</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारतीय वैदिक शिक्षा पद्धति ग्यारह्वीं सदी पश्चात धीरे-धीरे विधर्मी आक्रमणकारीयों के आगमन एवं उनके पद्धति के कारण सिमटते-सिमटते बीसवीं सदी पहुंचते-पहुंचते गुरुकुल में गुरु के सानिध्य में विशेष पूजा पद्धति अथवा कथा वाचन तक पहुंच गया जिसके ज्ञान पर जीविकोपार्जन के साधन प्राप्त करना भी मुश्किल है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">किसी भी शिक्षा पद्धति को शासन एवं समाज के सम्पन्न वर्ग के सहयोग के बिना सफलतापूर्वक संचालित नहीं कर सकते। यही भारतीय वैदिक शिक्षा पद्धति के साथ हुआ। भारत में भी स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद देश के प्रधानमंत्री से लेकर अधिकांश मुख्यमंत्रियों, मंत्रीगण मुख्यत: शिक्षा मंत्री भारतीय वैदिक पद्धति से अनभिज्ञ होने के कारण इसका प्रचार-प्रसार व्यापक स्तर पर नहीं कर पाए। भारतीय वैदिक पद्धति अनदेखी के कारण तथाकथित आधुनिक शिक्षा पद्धति को ही बढ़ावा मिला तथा बाद में यह आधुनिक पद्धति भी बिगड़ते-बिगड़ते तोतारटंत संस्कारविहीन येन केन प्रकारेण नौकरी पाने के साधन बन कर रह गयी। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">पतंजलि योगपीठ की स्थापना एवं परम पूज्य श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी एवं परम पूज्य श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी के भारतीय शिक्षा व्यवस्था के पुनर्जागरण के प्रति योगदान </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्ष 1995 में अपने गुरुजन की प्रेरणा से तथा स्वयं के संकल्प से पूर्ण रूप से भारतीय वैदिक शिक्षा प्रणाली से शिक्षित एवं प्रशिक्षित परम पूज्य श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी एवं परम पूज्य श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी ने भारत क्षेत्र में हरिद्वार को केंद्र बनाकर योग, आयुर्वेद, स्वदेशी व भारतीय वैदिक शिक्षा का बीजारोपण दिव्य योग मंदिर की स्थापना के साथ किया। इस कार्य हेतु सर्वप्रथम पतंजलि योगपीठ की स्थापना कर योग एवं आयुर्वेद का शंखनाद किया गया। और आज 2021 के द्वितीय दशक के समापन पर पतंजलि को विश्व के पटल पर स्थापित कराया जहां समाज के सभी वर्ग के लोग सन्यासी एवं ब्रह्मचारी, सहयोगी, अधिकारी, प्रबंधक, सलाहकार के रूप में विभिन्न संस्थानों में सेवारत है जहां विश्वस्तरीय योग के लिए योगभवन, आयुर्वेद औषधियों के अनुसंधान के लिए पतंजलि अनुसंधान केंद्र, चिकित्सा उपचार के लिए आयुर्वेद अस्पताल एवं योग-पंचकर्म व प्राकृतिक चिकित्सा केंद्र- योगग्राम, खाद्य पदार्थ एवं औषधि उत्पादन के लिए संस्थान एवं कारख़ाने और फूड एवं हर्बल पार्क, वैकल्पिक ऊर्जा हेतु संस्थान तथा मुख्यत: शिक्षा के प्रचार-प्रसार के लिए आचार्यकुलम्, वैदिक कन्या गुरुकुलम्, पतंजलि गुरुकुलम् व पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज के साथ-साथ पतंजलि विश्वविद्यालय का संचालन किया जा रहा है तथा देश-विदेश में भारतीय पद्धति से शिक्षा-दीक्षा के लिए विद्यालओं के संबंधन हेतु भारतीय शिक्षा बोर्ड भी गठित है और इन सभी संस्थानों को जोडऩे के लिए अत्याधुनिक डिजिटल संचार व्यवस्था के सुदृढ़ीकरण एवं आवश्यकता पडऩे पर देश के अन्य संस्थानों को भी सेवा प्रदान करने हेतु सूचना प्रौद्योगिकी कंपनी की भी स्थापना की गयी है। खाद्य तेल एवं सहायक खाद्य उत्पाद हेतु देश विदेश में कारोबार फैलाये हुए स्टॉक एक्सचेंज में सूचीबद्ध कम्पनी रूचि सोया का भी अधिग्रहण किया है। साथ ही साथ सामानों के परिवहन हेतु पतंजलि परिवहन, विक्रय हेतु मेगा स्टोर्स एवं वितरण शृंखला, ग्रामीण सेवा हेतु कृषि अनुसंधान एवं कृषि जन्य उत्पाद क्रय विक्रय केंद्र एवं ग्रामीण आरोग्य केंद्र, योग के प्रचार प्रसार हेतु देश के सभी राज्यों में योग सोसाइटी के द्वारा ग्रामीण स्तर तक सेवा पहुंचाया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">आज पतंजलि समूह इतना सक्षम हो गया है कि आवश्यक पडऩे पर किसी भी सेवा, उत्पादन, अनुसंधान, विक्री-वितरण, खाद्यान, परिचालन, संवर्धन, आधारिक संरचना निर्माण, सुरक्षा व्यवस्था, इत्यादि के लिए संस्थानों का सृजन एवं संचालन पतंजलि स्वयं कर सकता है। विभिन्न संस्थानों में सेवायोजन, देश-विदेश के संस्थानों में आवश्यक संसाधनों एवं सेवाकर्मियों की आपूर्ति का कार्य पतंजलि पूर्णत: आधुनिक एवं भारतीय वैदिक पद्धति से दीक्षित किए गए कर्मयोगियों के रूप में उपलब्ध करा सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह सब इस सदी के, पुरातन वैदिक गुरुकुल से पढ़े लिखे महापुरुष द्वय, परम पूज्य श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी एवं परम पूज्य श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी के अथक परिश्रम, तपस्या, दृढ़ निश्चय एवं दिशा निर्देश के फलस्वरूप संभव हुआ है तथा भविष्य में और विश्वव्यापी होगा।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यह युग डिजिटल, इंटरनेट, ब्लॉक चैन, क्रिप्टो करेंसी, तथा बायो टेक्नोलॉजी, आर्टिफीसियल इंटेलिजेंस का युग है, ऐसा नहीं है कि वैदिक सूत्रों में इनका संकेत नहीं है, परन्तु लगभग एक हज़ार वर्षों तक शोध एवं अनुसन्धान न होने के कारण तथा विभिन्न कारणों से वैदिक ग्रंथो के विनष्ट होना तथा श्रुति पद्धत्ति में भी ज्ञानी जनो की निरंतर घटती संख्या से इन सूत्रों का ज्ञान लुप्तप्राय हो गया है। परम पूज्य श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी एवं परम पूज्य श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी के दिशानिर्देश में भारतीय शिक्षा बोर्ड से सम्बद्ध विद्यालयों एवं पतंजलि विश्वविद्यालय में प्राथमिक स्तर से स्नातकोत्तर एवं वाचस्पति से भी उच्च स्तर के शिक्षण, प्रशिक्षण, शोध, अनुसंधान, प्रयोग इत्यादि के साथ साथ पतंजलि संस्थानों एवं देश के विभिन्न सरकारी, अर्धसरकारी, गैरसरकारी, राष्ट्रीय - बहुराष्ट्रीय संस्थानों में व्यावहारिक एवं क्षेत्रगत अनुभव इत्यादि से, पूर्ण विश्वास है कि न केवल भारत में अपितु विश्व में पुरातन भारतीय वैदिक शिक्षा पद्धत्ति की पुनर्जागरण से वर्तमान शिक्षा प्रणाली की भौतिक एवं आध्यात्मिक उत्कृष्टता के तरफ सुधार होगा तथा इससे विश्व जनमानस लाभान्वित होगा।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/525/yog-aur-geeta-bhartiya-shiksha-vyavstha-ke-punarjagaran-ka-kendra</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/525/yog-aur-geeta-bhartiya-shiksha-vyavstha-ke-punarjagaran-ka-kendra</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:33:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/14.jpg"                         length="123375"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        