<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/6415/january" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जनवरी - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/6415/rss</link>
                <description>जनवरी RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title> शाश्वत प्रज्ञा  योग संदेश  2023  दिसम्बर  परम पूज्य योग-ऋषि स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से नि:सृत शाश्वत सत्य...........</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्त्तव्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्त्तव्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुःख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3376/shashwat-pragya-jan-2024"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/center-page.jpg" alt=""></a><br /><h4 align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्त्तव्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्त्तव्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुःख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुःख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्कालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुःख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतः</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">M.N.C. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10-12</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 99% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतः</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑपरेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 100% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडे़गा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंसक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजास्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलयंकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खटाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणघातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविश्वास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 100% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडे़गा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविध्वंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आईये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताइये।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/shashwat-pragya-jan-2024-1.jpg" alt="shashwat pragya jan 2024 1" width="853" height="1127"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/shahswat-pragya-jan-2024-2.jpg" alt="shahswat pragya jan 2024 2" width="853" height="1104"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3376/shashwat-pragya-jan-2024</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3376/shashwat-pragya-jan-2024</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:59:06 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/center-page.jpg"                         length="244107"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि से निरंतर जारी है 'आयुर्वेद से आरोग्ता का अभियान’यह व्यापार नहीं, सेवा का संकल्प है</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong> </strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3377/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E2%80%99%E0%A4%AF%E0%A4%B9"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/204.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> </strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व उत्पाद</span></strong><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसौटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बकथॉर्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रजीवक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिवलिंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवनप्राश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काकड़ासिंघी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Elsevier, Springer, Frontiers, Nature, Molecules, Biomolecules, Journal of Separation Science, Journal of Inflammation Research, Nanoscale Advances</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनएबीएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूपंक्चर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूप्रेशर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिजियोथेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटिग्रेटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसौटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तावटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुनाशिनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेधावटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर्थोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इयरग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीपी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्यिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणघातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्रवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनवाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्निघामेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्थोलेटि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Cunninghamella bertholletiae)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">देवनागिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेज़ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रॉप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">cAMP-PKA</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूकोरेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्निघामेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्थोलेटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिएक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पीसिज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरओएस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रिंसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरओएस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टिट्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मिनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्लाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोबायोलॉजी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्निघामेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्थोलेटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूकोरेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोबायोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गो</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गो</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गो</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गो</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेंस्टिविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेसिस्टेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयोमेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मोकोथेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रेलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Swinburne University</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Oxford University Press </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">FEMS Microbiology Ecology</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">PLOS ONE</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबायोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैंकोमाइसिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Vancomycin)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Renogrit)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">', </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोमार्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएटिनिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीयरेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैंकोमाइसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेफ्रोटॉक्सिसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैंकोमाइसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथिसिलिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैंकोमाइसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेफ्रोटॉक्सिसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्पंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेफ्रोटॉक्सिसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong>माडर्न मेडिकल साइंस में जो अच्छे डॉक्टर्स हैं तथा जो लाइफ सेविंग ड्रग्स, इमरजेंसी ट्रीटमेंट व जरुरी सर्जरी है हम उसका पहले भी सम्मान करते थे, आज भी सम्मान करते हैं...</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong>... एलोपैथी से भी एडवांस ट्रीटमेंट जो हमने वेदों आयुर्वेद के महर्षि चरक, महर्षि सुश्रुत व महर्षि धनवन्तरि, पतंजलि से प्राप्त किया है, उसको वैज्ञानिकता व प्रमाणिकता से व्यापार के लिए नहीं, उपचार व उपकार की भावना से आगे बढ़ा रहे हैं व बढ़ाते रहेंगे।</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुराग्रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेसमेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेविंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इमरजेंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवन्तरि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3377/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E2%80%99%E0%A4%AF%E0%A4%B9</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3377/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E2%80%99%E0%A4%AF%E0%A4%B9</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:57:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/204.jpg"                         length="351839"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>विशिष्ट उद्बोधन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      उत्तराखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3378/powerful-address-of-respected-swami-ramdev-ji-maharaj-at-uttarakhand-global-investors-summit-2023"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/1200-675-20219983-thumbnail-16x9-cc.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   उत्तराखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विण्डो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रास्पेरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूरिज्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्रिचुअल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेस्टिनेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्ट्रक्चर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीकल्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगपति</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिसंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अडानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉयरेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अडानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेएसडब्ल्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आईटीसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम्मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीईओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टीवीएस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉल्यूशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेयरमैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकोनॉमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरपोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3378/powerful-address-of-respected-swami-ramdev-ji-maharaj-at-uttarakhand-global-investors-summit-2023</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3378/powerful-address-of-respected-swami-ramdev-ji-maharaj-at-uttarakhand-global-investors-summit-2023</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:54:28 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/1200-675-20219983-thumbnail-16x9-cc.jpg"                         length="807771"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>चाणक्य के अर्थशास्त्र में राज्य की व्यवस्था एवं स्वरूप</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंकज</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      महामति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्रम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिशास्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्रप्रणेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वदृष्टि</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयाधिकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 17</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वदृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थितार्यमर्याद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृतवर्णाश्रमस्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रय्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षितो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसीदति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीदति।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बाध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामवेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलीभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसादग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीतिश्चेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>’</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 8</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 13</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">चतस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौटिल्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ताभिर्धार्मार्थो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्विद्यात्तद्विद्यानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यात्वम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेत्यान्वीक्षकी।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माधर्मौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रय्यामर्थानर्थौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्तायां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयापनयौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीत्याम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">11</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:left;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">बलाबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैतासां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतुभिरन्वीक्षमाणान्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकस्योपकरोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यसनेऽभ्युदये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमवस्थापयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञावाक्यक्रियावैशारद्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोति।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:left;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदीप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविद्यानामुपाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकर्मणाम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधर्माणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शश्वदान्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मता।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">13</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीतिश्चेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार्हस्पत्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवरणमात्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधाान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चट्टोपाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांकृत्यायन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामविलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैंकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिक्खाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञाविहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्पट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंगवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिछोरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">38</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 39</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदव्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्योधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलदेवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगलद्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्याहवाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयघोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बान्धावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्योधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्योधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयघोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्सेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मिथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपेगंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जालसाजियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्सेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मिथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1915 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदमाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिभद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">षड्दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुच्चय</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफ़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यतायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचेष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्राविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीतिश्चेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार्हस्पत्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रारूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>- </span><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बकवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 11</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माधर्मौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रय्यामर्थानर्थौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्तायां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयापनयौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीत्याम्।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनधार्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदोऽखिलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्ममूलं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपहृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्पटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायसराय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1935 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोबिलाइज</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधाान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्कालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधाान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिचित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनात्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजनबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोलटिक्स</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वयुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणिज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यतायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्थायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकसम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मचक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 12</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 13</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलहीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3380/system-and-form-of-state-in-chanakya-s-arthashastra</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3380/system-and-form-of-state-in-chanakya-s-arthashastra</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:52:35 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कोलाइटिस में कितनी असरदार है कोलोग्रिट</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वार्ष्णेय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्थान</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3381/how-effective-is-cologrit-in-colitis"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/ayurved-&amp;-science.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     अल्सरेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(ulcerative Colitis)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरावर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलचाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Proctitis</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Distal Colitis</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Extensive Colitis </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Pancolitis </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख़ासकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रेलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूएस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 77 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सरेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुभने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिहाइड्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुटनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉब्लम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनीमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमिततापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/ulcerative-colitis-.jpg" alt="Ulcerative-Colitis-" width="1000" height="1000"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्ट्रासाउंड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंडोस्कोपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Sulfasalazine</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Aminosalicylates</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Steroid</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Immunomodulators</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नॉजिय़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेपरेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Enteric Coated</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेबलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुटज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोकेमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालिसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एचपीएलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलागिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउन्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Enteric Coating</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकेनिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबोलिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्सॉर्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्माकोलॉजीकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Enteric Coating</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिटिडी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लीयता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिसिटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारीयता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 .5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Enteric Coating</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">PH 2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">PH 7</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथाक्राईलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एथाइलअक्रिलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोपॉलीमर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">PH 5.5</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाईवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिक्विड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिक्विड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Simulated Fluid</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिक्विड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेबलेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिस्पांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेकंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">fluid</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 45 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/ayurved-&amp;-science.jpg" alt="ayurved-&amp;-science" width="1000" height="405"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीलीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटीग्रेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प्लाइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तदोपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिस्पांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालिसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपेरिमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइंडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Inflammatory Cells</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Macrophages</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">First line of defence</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Finding</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Intestinal cells</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उंगलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Microvilli</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्फेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उंगलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Caco-2 Cells</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टिरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपोनेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Inflammation</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">WBC</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोनोसाइट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">WBC</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पलेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमोटेक्सेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">WBC</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(White Blood Cells)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमोटेक्सेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कर्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">CXCL 5</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमोटेक्सेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Inflammation</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माईग्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Normalize</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3381/how-effective-is-cologrit-in-colitis</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3381/how-effective-is-cologrit-in-colitis</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:49:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/ayurved-%26-science.jpg"                         length="176535"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>राष्ट्र के उत्कर्ष में हिन्दू स्त्री की भूमिका और महत्व</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुसुमलता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केडिया</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3383/rashtra-ke-utthan-me-hindu-stri-ki-bhumika-aur-mahatb-va"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/rani-laxmi-bai.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिककालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पकर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशकत्स्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गार्गी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैयायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्रेयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदान्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशारद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्ववारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घोषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोपामुद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोमशा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निवावरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्येता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">       वैदिककालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनोपार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिलाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेशस्कारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कसीदाकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रजयित्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रंगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वासो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिनना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिनना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासस्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेशमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदलकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिटारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोशकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंजनीकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीड़ागृह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुआघर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1947 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिवाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्ञियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजघरानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपरिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराजिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैकयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धकौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कित्तूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेनम्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासमणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदसुन्दरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिल्याबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्यवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्दाप्रथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालविवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुप्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अठारहवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ़सरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आतंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़कियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1825 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्यूटिफ़ुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्री</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राममोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राममोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंगडम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मताधिकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1928 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1965 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1941 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1918 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1945 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1949 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1960 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1977 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1969 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मताधिकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2006 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">_</span><span lang="hi" xml:lang="hi">े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मटिल्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोसलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मटिल्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोसलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वूमैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 247 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 271 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हाइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1997 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्रणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेरिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आफि़शियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्रणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 48 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुड़ैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 28 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डुबोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तपती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थम्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्क्रू</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 28 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>’’</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्रणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुड़ैलें</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">शैतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाजायज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुबूल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायाधीश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युदंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1484 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1784 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 90 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुड़ैलगिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मटिल्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 247)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राफ्ट</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकदमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुड़ैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span>’</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युदंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मटिल्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 246-247 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपराधिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलघर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलघर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिऱ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिऱ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराधिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केरेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्मस्ट्रांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उकसाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरंजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ससुराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उकसावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरंजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमींदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिऱ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरपशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्त्रणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबन्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुहराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनदेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्त्रणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमानित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोख्रीस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैन</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यतामूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोख्रीस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3383/rashtra-ke-utthan-me-hindu-stri-ki-bhumika-aur-mahatb-va</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3383/rashtra-ke-utthan-me-hindu-stri-ki-bhumika-aur-mahatb-va</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:47:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/rani-laxmi-bai.jpg"                         length="70509"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि न्युट्रेला वूमेन्स सुपर फ़ूड</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राम</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुप्ता</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गौरव</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शैलेश</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भदौरिया</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">न्यू</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रोडक्ट्स</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डवलपमेंट</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लैब</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फूड</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एण्ड</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हर्बल</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पार्क</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लि</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">., </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पदार्था</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3384/patanjali-neutrela-womens-super-food"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/image-1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुग्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्सिडेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पपोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडेक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीएमआई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) 18.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किलोग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एनएफएचएस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4 2015-16)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 01 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़कियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पपोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-1.jpg" alt="Image-1" width="1000" height="864"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 01 : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरिओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिसेफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नाकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 02 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-2.jpg" alt="Image-2" width="1200" height="958"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 02 : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 03 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">h t t p s : / / w w w . l y b r a t e . c o m / t o p i c /n u t r i t i o n a l - d e f i c i e n c i e s - o f - i n d i a n -</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">women/5bbfbe4804d7425268ff2 1edd322c253</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://timesofindia.indiatimes.com/india/75-ofindians-suffer-vitamin-deficiency-study/articleshow/</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">49436598.cms</span> </h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-3.jpg" alt="Image-3" width="1200" height="1222"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  03 :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्ताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 04 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोरिंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीफ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रेक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोस्वेलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रैक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेंगुरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रैक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्नसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रैक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीसबेनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रैक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शंखपुष्पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जियापोता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">NPD </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नाकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.     ROS </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हिबीसन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटी</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रिएक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पिसिज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (ROS) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओक्सीडाइजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">HEPG2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 250 </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">μM</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्सटांस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">x</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">mMN-Acetyl cystine</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">ROS </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोड्क्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लुरोस्सेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरेसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 666.1% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">N- Acetyl cysteine</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">2mg/ml</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 81.3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 64.7% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Zhao et al.,</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2021</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 05 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेरेसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-5.jpg" alt="Image-5" width="1200" height="903"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रसंख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 05 : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(J774A.1)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 06) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंट्रीटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैनोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपोपौलीसैकराइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ड्युस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">IL-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Oh et al.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,2019)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ड्युस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 337.3% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड़ेक्सामेथाज़ोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेरॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नीफिकेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीइन्फ्लामेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">IL-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोमोलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड़ेक्सामेथाज़ोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 70.9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 56.5%  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ड्युस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 05 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 06 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-6.2.jpg" alt="Image-6.2" width="1200" height="819"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 06 : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीइन्फ्लामेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीइन्फ्लामेट्रीमार्कर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">IL-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-7.1.jpg" alt="Image-7.1" width="1200" height="1166"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 07 : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 07 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाकाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुग्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बायोफेर्मेंटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्सियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एनर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टैमिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाखूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बेंचमार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पीटीशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 01 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> 01 :</strong> </span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span></strong></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/dfsd.jpg" alt="dfsd" width="1198" height="409"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरफूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्रिडेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्स्टान्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकाहारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिजरवेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100% RDA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-8.jpg" alt="Image-8" width="2157" height="530"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेशमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महतवपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रीटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुमेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">References:</span></strong></h5>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. https://swachhindia.ndtv.com/womensday-2020-swasth-india-health-problems-faced-by-womenindia-42105/</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. https://timesofindia.indiatimes.com/india/75-of-indians-suffer-vitamin-deficiency-study/ articleshow/ 49436598.cms</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. https://www.lybrate.com/topic/nutritionaldeficiencies-of-indian-women/5bbfbe4804d74252</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">68ff21edd322c253</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4. Oh, H., Park, S.H., Kang, M.K., Kim, Y.H., Lee, E.J., Kim,D.Y., Kim, S.I., Oh, S., Lim, S.S. and Kang, Y.H., 2019.</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Asaronic acid attenuates macrophage activationtoward M1 phenotype through inhibition of NF-κB</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">pathway and JAK-STAT signaling in glucose-loadedmurine macrophages. Journal of agricultural and </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">food chemistry, 67(36), pp.10069-10078.</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5.  Abarca-Gómez, L., Abdeen, Z.A., Hamid, Z.A., Abu-Rmeileh, N.M., Acosta-Cazares, B., Acuin, C., Adams,</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">R.J., Aekplakorn, W., Afsana, K., Aguilar-Salinas,C.A. and Agyemang, C., 2017. Worldwide trends in</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">body-mass index, underweight, overweight, andobesity from 1975 to 2016: a pooled analysis of 2416</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">population-based measurement studies in 128• 9million children, adolescents, and adults. The lancet,</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">390(10113), pp.2627-2642.</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6.  Zhao, Y., Liu, S., Sheng, Z., Li, X., Chang, Y., Dai, W.,Chang, S.K., Liu, J. and Yang, Y., 2021. Effect of</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">pinolenic acid on oxidative stress injury in HepG2cells induced by H2O2. Food Science &amp; Nutrition,</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9(10), pp.5689-5697.</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"> </h6>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3384/patanjali-neutrela-womens-super-food</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3384/patanjali-neutrela-womens-super-food</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:46:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/image-1.jpg"                         length="192047"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वास्थ्य समाचार</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आइसक्रीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४०त्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रंटियर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशियाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3385/swasthya-samachar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/813.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आइसक्रीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४०त्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रंटियर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशियाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">25%</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">88</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">5</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कर</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिंकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्जाइटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लेटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिंकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिंकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्जाइटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑब्सेसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपल्सिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परफेक्शनिज्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिंकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मददगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनचाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैकग्राउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नैप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जजमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कागज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्जाइटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सरसाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरथिंकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोंन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंडॉर्फिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सरसाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कर</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरडोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">379</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेशनलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुलासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीएसवीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रोइंट्रालॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिर्पोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिर्पोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजाफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीसदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्राइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">22</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीसदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीएसवीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्लोरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्लोरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरडोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओरवरडोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरडोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जीएसवीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रोइंट्रालॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिर्पोट।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 371 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">केस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">53</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्राइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 22</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फीसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरडोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुत्तरदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिटिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रोइंट्रालॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिर्पोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोलाछापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिटामॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुफीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रोइंट्रालॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीएसवीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कर</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिमेंशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिमेंशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिमेंशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकेडमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रोएसोफेजिएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीईआरडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पम्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकेडमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामाक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीनारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिमेंशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5712</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 45</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 75</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 4.4</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफ्लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिमेंशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फालोअप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एएनआई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 11</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होशियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 11</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आढ़तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिजवेंटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राधिकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एफएसएसएआई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 157</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विलांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विलांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लखनऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरप्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेफ्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडेक्स</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2022-23</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूपी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिलनाडु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यप्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 52.5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नमूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफएसएसएआई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span></strong></span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;" border="1"><colgroup><col style="width:25%;" /><col style="width:25%;" /><col style="width:25%;" /><col style="width:25%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बेडाजिम</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>1.35</strong></td>
<td style="text-align:center;">
<p><strong>0.5</strong></p>
</td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थियामेथोक्सम</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>1.13</strong></td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.3</strong></td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साइजोफेमिड</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.11</strong></td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.01</strong></td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;"> </td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेनोकोनाजोल</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.24</strong></td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.2</strong></td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;"> </td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथोमिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>1.19</strong></td>
<td style="text-align:center;">
<p><strong>01</strong></p>
</td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;"> </td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेट्रीब्यूजिन</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>3.36</strong></td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.5</strong></td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;"> </td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थियामेथोक्सम</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.93</strong></td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.7</strong></td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेनोकोनाजोल</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.22</strong></td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.2</strong></td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लीची</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लुबेन्डियामाइड</span></strong></h5>
</td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.896</strong></td>
<td style="text-align:center;"><strong>0.011</strong></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकिलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एआई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तान</span></strong></h6>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य समाचार</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3385/swasthya-samachar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3385/swasthya-samachar</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:43:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/813.jpg"                         length="132636"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>ऊर्ध्वजत्रुगत विकारों में दिनचर्या व ऋतुचर्या का महत्व</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अरुण</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाण्डे</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैद्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संज्ञाश्री</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नेगी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैद्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्वेता</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"> (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पीजी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">)</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3386/importance-of-daily-routine-and-menstrual-cycle-in-urdhvajatragut-disorders"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/3301594.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   शालाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वजत्रुगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहूर्त</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दन्तशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वानिर्लेखन</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्हरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वाशोफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्हरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वजत्रुगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्दित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हनुग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खानिध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">4</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गण्डूष</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">5</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोध्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्ननवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तजन्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">6</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनीनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">7</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताम्बुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्पूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जातिफल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंकोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लवंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटुका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">8</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सालित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसादन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">9</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णपूरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">10</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुखालेप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंगरहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बसंन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वजत्रुगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वजत्रुगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संञ्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोधूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्तघृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहार्णार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तमोक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाशा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जिनीय</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ओस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौहित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेटभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आतप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्णमद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवास्वप्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीनस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठशोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गन्ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इक्षु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वजत्रुगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उबटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोभ्यांग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भगृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वातवर्धक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवास्वप्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3386/importance-of-daily-routine-and-menstrual-cycle-in-urdhvajatragut-disorders</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3386/importance-of-daily-routine-and-menstrual-cycle-in-urdhvajatragut-disorders</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:41:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/3301594.jpg"                         length="116085"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हिपेटाइटिस लिवर सिरोसिस (Liver Cirrhosis) तथा लिवर कैंसर</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"> ‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span></strong><strong><span>’</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंचकर्म</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगपीठ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3387/hepatitis--liver-cirrhosis-and-liver-cancer"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/kidney_1.jpg" alt=""></a><br /><p class="MsoNormal"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गतांक</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">क्रमश</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">:</span></strong></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलबर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Gilbert Syndrome)</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">GT1A</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">UGT1A</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलिरूबिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइण्डिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबॉलिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Benign)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मितली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">19.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बडचिआरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Budd-ChiariSyndrome)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">बडचिआरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थक्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिमेटोमिगली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरटेन्सन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसोफेजियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीसेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलीसाइथेमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलिअरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिताशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणामत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्क्लोरोसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइटिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Primary Sclerosing Cholangitis)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटनावश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धब्बे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Brusing)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलीभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेस्युटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(End stage of liver disease)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सप्लान्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाइवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">21.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकण्ड्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">22.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलोदर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निचले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिनेमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेनाइलएलानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेकडाऊन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिकेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">FAT</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">FAT</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">HPD </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेनाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सप्लान्टेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Confusion)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (4) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (5) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (6) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मितली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सफेलोपैथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (7) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Spider angiomos)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (8) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस्ट्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पाइडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जियोमॉस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Spider angiomos)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेरिएन्जियोमॉस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Chcrriangiomos)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विल्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोक्रोमेटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहिनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरिथेमा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Palmer Erythema)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पगतली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लान्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Lane’s Disease)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिकोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्करी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयजनिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटोइम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरिथेमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थक्का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Blood Cloting)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसोफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेरिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वारफेरिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमार्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेरिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोएग्यूलेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीथ्रोम्बिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">III</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Mutation)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कते</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Clot)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहिनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Fetor Hepaticus</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोलाटाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइमिथाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फाइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसिटोन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्यूटानोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन्टानॉन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइलमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्टन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेन्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेन्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Fetor Hepaticus</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राइमिथाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमोनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटोसेलुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनसेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेप्लोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरटेन्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटलेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओएसोफेजियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहिनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिशूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहिनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thrombosis)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरटेन्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्लीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसोफेगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Varices)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमारॉयडस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 350 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बायाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉडेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुमदार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाड्रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौकोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाड्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Inferior)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉडेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेगमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेगमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाबुल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोबुल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कोणाकार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hexagonally Shaped)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोबुल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटोसाइट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबॉलिज्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफिकेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिल्ट्रेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">SGPT</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">SGO</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कलाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॅास्फेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमोनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिलुरूबिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल्बुमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तको</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Scar tissue)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिशूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनसेफेलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयावह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तायतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरटेन्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मू्र्छा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्टसाउण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निचोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमरसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्कुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मडपूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्हर्लपूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 125 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थर्मोलियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थर्मोलियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जादुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूटेथिओन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैफिनेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यीपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Peristalsis)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइमेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्प्रेरक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Catalyst)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूटाथिओन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सफेरेस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(GST)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सीडेन्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सीडेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्यूडिनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">GST</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिडक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायटरपेनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैफेस्टॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहबिओल्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Diterpenes Cafestol &amp; Kaneweol)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनविट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनवाइको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेकोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीइन्फ्लामेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेक्टिव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीडाइबिटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्टियोक्लेस्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूथिओन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपोपटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जिओजेनेसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइटपेन्सि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीटारगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैफेस्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेवीओल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थियोफाइलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थियोब्रोमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवाहिनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजेनेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायलाइसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपोहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटेशियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइट्रोकॉण्ड्यिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्एिन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/kidney_1.jpg" alt="kidney_1" width="1200" height="1500"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुदीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंवला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शलगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुदीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमरूद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीवी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम्मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चकोतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरबूजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खरबूजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आडू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवासेर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांग</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Whole)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोक्रोमेटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनकुक्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेलफिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चॉकलेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवोकोडो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काबूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टोफू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यमुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेलफिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजेनेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्टफूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राइज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैंडविच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमबर्गर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओनियनटिंग्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुग्गेट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाकोस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आइसक्रीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायइबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिकएसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैतून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेरालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओलियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैन्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सफैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजेनेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकोड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुडिय़ां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हलवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैण्डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेगुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठाइयां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डब्बाबन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोनेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइफ्रुक्टोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्नसिरप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइफ्रुक्टोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्नेसिरप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्राबेरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैकमलबेरीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रेनबेरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोल्फ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्पबेरीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यमुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पम्पकिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरबूजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खरबूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेस्वेराटॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेलेवियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेलेनियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यमदूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 40% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 45 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">NAFLD</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोटेशियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खरबूजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूबानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पु्रन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किशमिश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकोली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शकरकन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3387/hepatitis--liver-cirrhosis-and-liver-cancer</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3387/hepatitis--liver-cirrhosis-and-liver-cancer</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:39:38 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/kidney_1.jpg"                         length="385073"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति जीव में जीवन और श्रेष्ठता के संघर्ष   </title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बोर्ड</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परामर्शदाता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3388/origin-of-life--struggle-for-life-and-superiority-in-living-beings"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/birth.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 390 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विवादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रेलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोबियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाश्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीनलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3.7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेफाइट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2) 2015 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रेलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बायोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशेष</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यादृच्छिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्थापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेरबदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Mutation)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिफ्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादृच्छिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Random)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिफ्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्र्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युक्लियोटाइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Nucleotide</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युक्लियोटाइडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युक्लियोटाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Letters</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युक्लियोटाइडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णमाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्युक्लियोटाइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तिका</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोज़ोमों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Chromosomes)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोजोमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादृच्छिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादृच्छिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यादृच्छिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (4) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (5) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (6) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (7) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विघटन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पितृ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिजीविषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानोत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पितृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशंधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकोशीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकोशिय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुकोशीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरूदंडीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरुदण्डीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकटीकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">!</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मस्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरपेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संततियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तांतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्राइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेरूसेलम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Jerusalem)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेतहेलम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Bethlehem)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यीशुख्रीस्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Jesus Christ)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1445 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरैशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैगम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 213 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 53 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुच्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपाटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथनिरपेक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांप्रदायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशविहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभत्सतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Anthropology)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Anthropology)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमेटोलॉजी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमेटोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोसिब्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोरिल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इथनोलोजी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेंडेलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉपुलेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनब्रीडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरामानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाश्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशेषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्विकासवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाश्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तांतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृविज्ञान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृविज्ञान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरिरिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृविज्ञान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरिरिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायालयिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृविज्ञान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमिनिड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होमिनिड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशेषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंथ्रोपोलॉजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैटर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकारिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">11. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोनल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवमिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंथ्रोपोमेट्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">13. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यांत्रिकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Egonomy)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यांत्रिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्कुलोस्केलेटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोमैकेनिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनसांख्यिकी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इथोलोजी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकार्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहेजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्क्रिप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रागैतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रागैतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसोपोटामिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रागैतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 33 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमिनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमयुग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालतू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिह्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औज़ार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रागैतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क़बीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैमथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैंडा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निअंडरथल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रागैतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रागैतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवपाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(53,152,219);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्टजाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बटिकाश्म</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Pebble)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मटोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुठार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदारणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खंडक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंडासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटिकाश्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंडासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेगिस्तान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्मदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीमबेटका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हथनौरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्जापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिलनाडु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरपक्कम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंध्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरनूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागार्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसामपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 40,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्टजाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेधनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेधक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुरचनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेवासा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगरौली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झारखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहभूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलामू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीमबेटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेड़च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कादमली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेगिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(40,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैस्पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लिंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षणी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(tool used for engraving in metal or wood)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनामगांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटणे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंध्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरनूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागार्जुनकोंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेनिगुंटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीमबेटका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोरापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोआब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहंदानाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरापाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(10,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लांघनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रतनपुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगणकल्लू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंध्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागार्जुनकोंडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीरभानपुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीमबेटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमगढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिलनाडु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरहाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखहिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौपानीमांडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवपाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(4,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमक्कड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छेनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्हाड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बसूले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदूषकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजेताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजितों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्ततियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समसामयिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजकतत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमोवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खामियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुग़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1960-70 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टोपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनेऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करतूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिशयोक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसौटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिप्पणियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1445 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हठवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुदा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमकियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालेधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुतर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेहरिस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तासीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वामपंथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1972 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्रपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुसाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषेशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसौटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1923 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1930 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैहिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदिभौतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परोपकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3388/origin-of-life--struggle-for-life-and-superiority-in-living-beings</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3388/origin-of-life--struggle-for-life-and-superiority-in-living-beings</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:35:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/birth.jpg"                         length="33136"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>वर्तमान की आवश्यकता ‘यज्ञ’</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विप्रदेव</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संयासाश्रम</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगपीठ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>
<pre class="tw-data-text tw-text-large tw-ta" dir="ltr"></pre>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3389/present-need--yagya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/5e4293f704f8d4.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुकुटमणि</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरण्यवासि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैमित्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथनिरपेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभूतों</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचभूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचभूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूतात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंकुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्मासुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आण्विक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१३०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२४००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिर्पोट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरगवर्नमेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लाईमेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेंजिंग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंजाइश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमूलचूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेशियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिघल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रतटीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनदायिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोधें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटेगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नदियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">५५०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">४५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तांडव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३६त्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खौफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्मासुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">who</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">७०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्र्मिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्निंग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुवनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचभूतात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्तायुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रोच्चारणपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्यवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौमनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिएशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पांउड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाशयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदनुष्ठानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्णाविश्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेदाध्यात्मिकाधिदैवकाधिभौतिकतापत्रयोन्मूलनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्यात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञपदाभिधेयम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधिदैविक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधिभौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एतेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश्चरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राजमानेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाकालं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहुतयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्याददायन्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तन्नयन्त्येता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रश्मयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतिरेकोऽधिवास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुतियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यथेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुधिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्युपासते।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतान्यग्निहोत्रमुपासत।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एतद्वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरामर्यसत्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदग्निहोत्रम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्येवास्मान्मुच्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरण्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरामर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशक्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मादपत्नीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरेत्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुखं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतद्यज्ञानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदग्निहोत्रम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्मात्पाप्मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मुच्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानग्निहोत्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुहोति।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषणों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञशिष्टाशिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुच्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकिल्बिषै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भञ्जते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वघं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचन्त्यात्मकारणात्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>यज्ञ चिकित्सा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3389/present-need--yagya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3389/present-need--yagya</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jan 2024 15:34:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/5e4293f704f8d4.jpg"                         length="351718"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        