<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/6458/febraury" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>फरवरी - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/6458/rss</link>
                <description>फरवरी RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से नि:सृत शाश्वत सत्य ...</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">        राममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायक</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3401/eternal-truth-emanating-from-the-eternal-wisdom-of-the-most-revered-yoga-rishi-revered-swami-ji-maharaj"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/center-page1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    राममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामभक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आईये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्ममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भागवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणागति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१००</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रत्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्माओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१००</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियां।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१००</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फरेब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारमार्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्तीभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१००</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमादी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्रवादी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आभासी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल्पनिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीयें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्यावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१००</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3401/eternal-truth-emanating-from-the-eternal-wisdom-of-the-most-revered-yoga-rishi-revered-swami-ji-maharaj</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3401/eternal-truth-emanating-from-the-eternal-wisdom-of-the-most-revered-yoga-rishi-revered-swami-ji-maharaj</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:59:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/center-page1.jpg"                         length="244107"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>विश्व धनिकों की सूची में आना नहीं है लक्ष्य, सेवा व परोपकार ही एकमात्र ध्येय</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3402/the-goal-is-not-to-be-included-in-the-list-of-world-s-richest-people--service-and-charity-is-the-only-goal"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/fgdf.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  <span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> 1999</strong></span></span><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यूएचओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्साइक्लोपीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्टिसिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्यूमेंटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2010</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यूएचओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2010</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2023</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">109</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉल्यूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्यूमेंटेशन</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">25</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेफरेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">24</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्नेकूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्टिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगामी</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वंतरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बोधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदचिन्हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">964</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्टिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेडिशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्टिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">964</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">9</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">9</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">4</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरम्पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">5000</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरातल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिछुड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2023</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">68वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्जनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्साइक्लोपीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालजयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्साइक्लोपीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालजयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1999</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यूएचओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्साइक्लोपीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्टिसिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्यूमेंटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2010</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यूएचओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2010</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2023</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">109</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉल्यूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्यूमेंटेशन</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">25</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">6</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेफरेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">24</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्नेकूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्टिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉटनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्डन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्डन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैबसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केअनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचीबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेफरेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बेरियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोमेनक्लेचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूयार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉटनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्रीडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंतजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनएबीएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीवो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलिगेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैबरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूल्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्कुराहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावनाएं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैन्युफैक्चरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबोहवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किवदंतियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रियुगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तलाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शादियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शादियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> 18,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">10</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">8</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्सेप्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सगर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3402/the-goal-is-not-to-be-included-in-the-list-of-world-s-richest-people--service-and-charity-is-the-only-goal</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3402/the-goal-is-not-to-be-included-in-the-list-of-world-s-richest-people--service-and-charity-is-the-only-goal</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:57:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/fgdf.jpg"                         length="337018"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि गुरुकुलम् शिलान्यास समारोह में माननीय रक्षा मंत्री जी का उद्बोधन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">        पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 200<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3403/honorable-defense-minister-s-address-at-the-foundation-stone-laying-ceremony-of-patanjali-gurukulam"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/foundation-stone-ceremony-o.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 200<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननायकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतगणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओजपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">११८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झरोखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुचिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्नशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामयाबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारद्वाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारद्वाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मावलंबियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/ghghjg.jpg" alt="ghghjg" width="1000" height="667"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्स्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिक्ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवंतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामचरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरइ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवसागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१५००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीतज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणितज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिप्पणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईब्रेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोंटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनफिरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनफिरियरटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पलेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिकारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहौल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दासता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धानुकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजूकेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोखरियाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निशंक</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">emerging </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">cutting as technology</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">artificial intelligence, quantum technology</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">artificial intellegance</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">quantum technology</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">artificial intellegance</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">technology</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">artifical intellegance</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरिडोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकालेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्टे्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकालेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्राट्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेपलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुटियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साईकिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रंशसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रांताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टे्रन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाखूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वशस्रद्बद्घ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहावरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैटेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेटेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">modify</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२१</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">UNO </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंताजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाएंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">११८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंमत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3403/honorable-defense-minister-s-address-at-the-foundation-stone-laying-ceremony-of-patanjali-gurukulam</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3403/honorable-defense-minister-s-address-at-the-foundation-stone-laying-ceremony-of-patanjali-gurukulam</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:55:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/foundation-stone-ceremony-o.jpg"                         length="337444"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि गुरुकुलम् शिलान्यास समारोह में मध्य प्रदेश के माननीय मुख्यमंत्री श्री मोहन यादव जी का उद्बोधन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवंतिका।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तैता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवंतिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायापुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गद्वारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाद्वारं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्राभिषेकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्वीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटितीर्थें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span></span></strong></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3404/address-by-honorable-chief-minister-of-madhya-pradesh--shri-mohan-yadav-at-the-foundation-stone-laying-ceremony-of-patanjali-gurukulam"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/ththfgh.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवंतिका।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तैता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवंतिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायापुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गद्वारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाद्वारं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्राभिषेकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्वीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटितीर्थें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षिप्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केदार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बद्रीनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यमुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पधारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हौसले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधांशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पधारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतगणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रेतायुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वापर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदीपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२००वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंयती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">काकचेष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बकोध्यानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वाननिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहत्यागी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचलक्षणम्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रघुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्हा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्यकेन।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योऽपाकरोत्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतञ्जलिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राञ्जलिरानतोअस्मि।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2014</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">01</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 21 <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2015</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवतगीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचोपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलकूद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यप्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियान्वयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिभुज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">5</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिप्लाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">8000</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">12</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">10</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलकेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षामंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदसौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यप्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशसेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प्यूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर्मूले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3404/address-by-honorable-chief-minister-of-madhya-pradesh--shri-mohan-yadav-at-the-foundation-stone-laying-ceremony-of-patanjali-gurukulam</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3404/address-by-honorable-chief-minister-of-madhya-pradesh--shri-mohan-yadav-at-the-foundation-stone-laying-ceremony-of-patanjali-gurukulam</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:54:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/ththfgh.jpg"                         length="256670"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शिलान्यास समारोह की मुख्य झलकियाँ</title>
                                    <description><![CDATA[<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/458.jpg" alt="458" width="1000" height="667" /></p>
<p style="text-align:center;"><strong>        यज्ञ में आहुति के पश्चात पूज्य योग ऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के साथ पतंजलि गुरूकुलम तथा आचार्यकुलम का शिलान्यास करते रक्षा मंत्री श्री राजनाथ सिंह, मुख्यमंत्री श्री मोहन यादव, मुख्यमंत्री उत्तराखंड श्री पुष्कर सिंह धामी, कानून एवं न्याय मंत्री श्री अर्जुन राम मेघवाल, राज्यसभा सांसद श्री शुधंशु त्रिवेदी, अखाडा परिषद् अध्यक्ष पूज्य रविन्द्रपुरी जी महाराज, महामंडलेश्वर स्वामी हरिचेतानन्द, हरिद्वार सांसद श्री रमेश पोखरियाल 'निशंक'</strong></p>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/ghghjg1.jpg" alt="ghghjg" width="1000" height="667" /></p>
<p style="text-align:center;"><strong>पतंजलि गुरूकुलम तथा आचार्यकुलम के शिलापट का अनावरण करते राजसत्ता व ऋषिसत्ता के प्रमुख प्रतिनिधि</strong></p>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/2foundation-stone-ceremony-.jpg" alt="2Foundation-Stone-Ceremony-" width="1000" height="667" /></p>
<p style="text-align:center;"><strong>श्री राजनाथ सिंह को गंगा जल भेंट करते पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज व</strong></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3405/highlights-of-the-foundation-stone-laying-ceremony"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/458.jpg" alt=""></a><br /><p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/458.jpg" alt="458" width="1000" height="667"></img></p>
<p style="text-align:center;"><strong>    यज्ञ में आहुति के पश्चात पूज्य योग ऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के साथ पतंजलि गुरूकुलम तथा आचार्यकुलम का शिलान्यास करते रक्षा मंत्री श्री राजनाथ सिंह, मुख्यमंत्री श्री मोहन यादव, मुख्यमंत्री उत्तराखंड श्री पुष्कर सिंह धामी, कानून एवं न्याय मंत्री श्री अर्जुन राम मेघवाल, राज्यसभा सांसद श्री शुधंशु त्रिवेदी, अखाडा परिषद् अध्यक्ष पूज्य रविन्द्रपुरी जी महाराज, महामंडलेश्वर स्वामी हरिचेतानन्द, हरिद्वार सांसद श्री रमेश पोखरियाल 'निशंक'</strong></p>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/ghghjg1.jpg" alt="ghghjg" width="1000" height="667"></img></p>
<p style="text-align:center;"><strong>पतंजलि गुरूकुलम तथा आचार्यकुलम के शिलापट का अनावरण करते राजसत्ता व ऋषिसत्ता के प्रमुख प्रतिनिधि</strong></p>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/2foundation-stone-ceremony-.jpg" alt="2Foundation-Stone-Ceremony-" width="1000" height="667"></img></p>
<p style="text-align:center;"><strong>श्री राजनाथ सिंह को गंगा जल भेंट करते पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज</strong></p>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/sdss.jpg" alt="sdss" width="1000" height="667"></img></p>
<p style="text-align:center;"><strong>मध्य प्रदेश के मुख्यमंत्री श्री मोअहन यादव को गंगा जल भेंट करते ऋषिद्वैय</strong></p>
<p><strong><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/gttyuj.jpg" alt="gttyuj" width="1000" height="667"></img></strong></p>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/oikjjj.jpg" alt="oikjjj" width="1000" height="667"></img></p>
<p style="text-align:center;"><strong>उत्तराखंड में मुख्यमत्री श्री पुष्कर सिंह धामी तथा कानून मंत्री श्री अर्जुन राम मेघवाल को गंगा जल भेंट करते ऋषिद्वैय</strong></p>
<p><strong><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/utu1.jpg" alt="utu" width="1000" height="667"></img><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/pokj.jpg" alt="pokj" width="1000" height="667"></img></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong>राज्य सभा सांसद श्री सुधांशु त्रिवेदी तथा हरिद्वार सांसद श्री रमेश पौखारियल 'निशंक' का स्वागत करते पूज्य स्वामी जी व श्रद्धेय आचार्य जी</strong></p>
<p><strong> </strong></p>
<p><strong><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/erty.jpg" alt="erty" width="1000" height="667"></img></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong>विधायक महंत बालकनाथ का स्वागत करते पूज्य स्वामी जी, श्रद्धेय आचार्य जी एवं श्री सुशिल चौहान</strong></p>
<p><strong><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/davfhd.jpg" alt="davfhd" width="1000" height="667"></img></strong></p>
<p style="text-align:center;"><strong>सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रस्तुत करती पतंजलि योगपीठ के विविध शैक्षणिक संस्थानों की छात्राएं</strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भावी कार्य योजना</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3405/highlights-of-the-foundation-stone-laying-ceremony</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3405/highlights-of-the-foundation-stone-laying-ceremony</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:52:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/458.jpg"                         length="426394"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वामी दर्शनानंद गुरुकुल महाविद्यालय, ज्वालापुर  का शिलान्यास कार्यक्रम</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">      आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3406/foundation-stone-laying-ceremony-of-swami-darshanand-gurukul-mahavidyalaya--jwalapur"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/untitled-design-(3).jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">   आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">modify</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदचिन्हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यौछावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वजवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="background-color:rgb(132,63,161);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाध्यायी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचोपदेश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फहराएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="background-color:rgb(132,63,161);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महामंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वापर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवतगीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचोपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="background-color:rgb(132,63,161);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधिचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यौछावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगोत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="background-color:rgb(132,63,161);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदयपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोधपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजमेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजमेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फहराई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="background-color:rgb(132,63,161);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघवाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">30</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फहराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="background-color:rgb(132,63,161);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रवीन्द्रपुरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अखाड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1837</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खण्डनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलयुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलयुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतयुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहराएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="background-color:rgb(132,63,161);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलाधिपति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवानुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगान्तकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षदायिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगानुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(132,63,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधांशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेदी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span></span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3406/foundation-stone-laying-ceremony-of-swami-darshanand-gurukul-mahavidyalaya--jwalapur</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3406/foundation-stone-laying-ceremony-of-swami-darshanand-gurukul-mahavidyalaya--jwalapur</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:50:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/untitled-design-%283%29.jpg"                         length="324956"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वामी दर्शनानंद गुरुकुल महाविद्यालय का गौरवमयी इतिहास व विशिष्ट सम्मतियाँ</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">          पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1118</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केसाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभचिंतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 29</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span></strong></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3407/glorious-history-and-special-recommendations-of-swami-darshanand-gurukul-mahavidyalaya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-10/gurukula-system-of-educatio.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">     पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1118</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केसाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभचिंतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 29</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयन्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयन्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योपगीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परियोजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">250</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">250</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननायकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघवाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधांशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेदी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजनोपदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5-5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशानिर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणमान्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1920</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">13</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1962</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1961</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्मसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनोंदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">20</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1961</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 42</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनावें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">13</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1950</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्शी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (17</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1953</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्शी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (27</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1953</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालूलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">9</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1960</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोरारजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देसाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">11</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1960</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यनारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेड्डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (13</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1960</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यामन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यामन्दिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रशेखर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">13</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1991</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुअवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभाषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यशवंतराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चव्हाण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहमंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (14</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1964</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्युत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मा०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तामणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारकानाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशमुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1957</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्यरेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तारकेश्वरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्हा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (11</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1960</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी०वी०जी०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णमूर्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (29</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2001</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दरलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुगुणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (17</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1996<span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यसमाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टोरंटो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">29</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2002</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पं०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पं०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीप्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (18</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितम्बर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1960</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h6>
<h5 style="text-align:center;" align="center"> </h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 250 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंजिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवासीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वजवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 250 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्डिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौहान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वीराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौहान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">1  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितम्बर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1911</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1990</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञोपवीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारित्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मविज्ञानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवैज्ञानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितम्बर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1923</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">२३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1977</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">))</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुरादाबाद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाजपेयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1951</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाविद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2015</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 21</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुलाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2019</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रादान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलाधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">4</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधांशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कथावाचक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">5</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजयपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">30</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिसम्बर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1959</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुंझुनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1982</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रयाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">6</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1947</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुजफ्फरनगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तदनन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशारद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिरि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेडरेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">7</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यकान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1919 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1937 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिल्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 70 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाहौर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओरियन्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जालंधर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलीगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">8</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामावतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रतनगढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिजनौर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शासकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तसार</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्यकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1958 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">9</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रभानु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकिंचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्याधिष्ठाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलसचिव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकुलपति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांसलर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भीमसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्याध्यापक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपुत्र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मज्ञ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षोड्शतीर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कानपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभागाध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1980 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">11</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिलीपदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भीमसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनिचरितामृतम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">महाकाव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">12</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंगलदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बनारस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजिस्ट्रार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋक्प्रातिशाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपादनकत्र्ता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">13</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीनारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्वेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यस्तनाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:) (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुतिशतक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतिसुधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनप्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1900 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊमरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तहसील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धामपुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिजनौर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1919 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 28 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1981 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">15</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेमचन्द्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुमन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1984 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पद्मश्री</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिसम्बर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1916 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजियाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हापुड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तहसील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबूगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निबन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचयिता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">16</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरीशंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षामंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षामंत्री।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">17</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदयवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1952 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तदनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1895 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनैल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुलन्दशहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1910 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1917 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सरादार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्योदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">18</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमप्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ओजस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकत्र्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थक।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">19</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतिकांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 9</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सितम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1922</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुरादाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्याधिष्ठाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">20</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चिदानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महोपदेशक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोपदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वदेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वदेशिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यमित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लखनऊ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिष्ठाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">21</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मकाण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">22</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्बाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">23</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यासागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवचनकत्र्ता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">24</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरणाचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुरंधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">25</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन्दकिशोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिष्ठाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाविद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायकुसुमांजली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">26</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्याचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्याधिष्ठाता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्याध्यापक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमाध्यक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रावास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्तिसुधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरीतिमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">27</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदप्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">28</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मेश्वरानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततारपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">29</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनूपशहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्याधिष्ठाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3407/glorious-history-and-special-recommendations-of-swami-darshanand-gurukul-mahavidyalaya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3407/glorious-history-and-special-recommendations-of-swami-darshanand-gurukul-mahavidyalaya</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:48:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-10/gurukula-system-of-educatio.jpg"                         length="471239"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>राजा कालस्य कारणं</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3408/raja-kalasya-karan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-11/raja-kalasya.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पष्टता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रमाणिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निवासियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफ़ल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तुति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफ़ल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्षत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 90 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगतों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तांतरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनपदों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानबूझकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनजाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यतायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुमेर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनपद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रांत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल्पनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलदली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 17</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नगण्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यतायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुमेर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यतायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुमेर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यतायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालांतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांसिस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेकन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रहशील</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्रों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">टॉल्मी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रख्यात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेटे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाकुन्तलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाटक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरणों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लूथर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोशुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीसस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घनाकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पज्ञ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठहरते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईर्ष्यावश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिषशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हास्यास्पद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपस्थित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणनायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलियुग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालदर्शन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1947 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढांचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधायिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपालिका।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेनायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणियाँ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधयिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधायक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांसद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रिमंडल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमंत्रित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रिमंडल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभागीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभागीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़िगत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवपूर्वक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वमेध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजसूय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वमेध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधायिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदाधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शासकीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपगंडा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकतंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ताओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ताओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ताओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैलायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैलाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुखर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैलाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैसले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णायक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महामना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मदन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मालवीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानविकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाजशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वित्तशास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धृत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सादृश्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ैली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलियुग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यतायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषार्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यतायें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालविषयक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाशक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुविधा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3408/raja-kalasya-karan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3408/raja-kalasya-karan</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:47:54 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-11/raja-kalasya.jpg"                         length="304352"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>राजधर्म की प्राचीन परंपरा</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुसुमलता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केडिया</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3410/ancient-tradition-of-rajdharma"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-11/raj-dharma.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांगोपांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस्तम्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौधायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 59 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 29 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 52 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडजनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रजो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदत्रयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षिकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मरक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजपुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजदूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेदनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़लों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मविजय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थविजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसुरविजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैदल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकारोही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजंगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुदवाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़सल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भड़काना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताई।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताई।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतिशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहुदन्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्यशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार्हस्पत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदुपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाहाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विंध्यगिरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुईं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलायी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदुपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेश्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मोत्तरश्चायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मना।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रंजिताश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वास्तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दते।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">125</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतत्रणात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मतश्चेयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुभि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृता।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">126</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाकरोद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयमेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नातिवर्तिष्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चिद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजंस्त्वामिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">127</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सततं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षितव्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेश्वर।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नाधर्षयेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चिच्चारनिष्पन्ददर्शनात्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">129</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मस्तथैवार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठिता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुकृतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयाच्चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्लोकादेत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेदिनीम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थिवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीतिविशारद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैष्णवेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुवि।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहात्म्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाधिगच्छति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतिर्विस्पष्टलक्षणा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नयचारश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपुलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वमिदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">138</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुयोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 60</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्ववर्णिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्ववर्णिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णधर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गृहस्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणोचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़लस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरोहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाकुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासवेत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णाश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गृहस्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानप्रस्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिनिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतकृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ़सलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलीभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मकर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मवेत्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंडदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुंब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वषट्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णपात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्योतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 47</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋजवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिवर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संसृज्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजुरेकमृगेका</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विप्रश्चैको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्खलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामवेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिलाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायोचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईर्ष्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानप्रस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरण्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनिवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अबाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरूपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृपनीति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कण्डेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिटिकल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकपरंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपरंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3410/ancient-tradition-of-rajdharma</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3410/ancient-tradition-of-rajdharma</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:46:01 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-11/raj-dharma.jpg"                         length="322636"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>एक गंभीर स्वास्थ्य समस्या: मधुमेह का आयुर्वेदिक समाधान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वार्ष्णेय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्थान</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3409/a-serious-health-problem--ayurvedic-solution-to-diabetes"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-11/diabetes.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाटकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यूएचओ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2021 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 53.7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2045 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 78.0 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 140 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 11% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंताजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 50% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनजान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंताजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2021 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखभाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 966 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिलताएँ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-1</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्न्याशय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Pancreas)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवांशिकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्न्याशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिलताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोल्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैंग्रीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिलताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेटफॉर्मिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लीपीजाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीटाग्लिप्टिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुराक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैबलेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 29 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रप्रभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिलाजीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रायण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करेला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धुंधली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नज़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्न्याशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सोक्राइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोफेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(White Blood Cell)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोफेज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(White Blood Cell) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केराटिनोसाइट्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Skin Cell)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्यजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटफॉर्मिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइलेज़</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(α-Amylase)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Advanced Glycation End Products)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीवो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलिगेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंचुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुकोशिकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूकेरियोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Multicellular Eukaryotic Organism)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आणविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनचक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमावदार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Curling)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैबलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिमारियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 150 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोवाइडर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्टेरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयावह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3409/a-serious-health-problem--ayurvedic-solution-to-diabetes</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3409/a-serious-health-problem--ayurvedic-solution-to-diabetes</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:45:06 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-11/diabetes.jpg"                         length="161516"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वास्थ्य समाचार</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुस्खे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुस्खे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधपत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीहिस्टामाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झनझनाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साईड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झेलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेरॉक्साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाणुरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">36</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">44</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिरावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">02</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">7.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीबॉयोटिकरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरबग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फायदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.......</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोन्यूट्रिएट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जख्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्ट्रावायलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद।</span></h5>
</li>
</ul>
<h6 style="text-align:right;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span></span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.jagran.com/lifestyle/health-honey-is-moreeffective-than-medication-says-oxford-university-research-20647121.html</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 55</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसीएस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिकेशन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्टोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीसदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">09</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">80</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रेडिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रेडिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसानदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्जाइमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रिलरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैसले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फैसला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्जाइमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रिलरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैसला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसायटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नतीजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रारेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोप्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४६९</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कर</span></span></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टहलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">3967</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">2337</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोवस्कुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2,26,889</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">17</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेंटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1000</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">15</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोवस्कुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पोलैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाड्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकिएज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बानाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 20,000</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span></strong></span></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncrhealth-walking-four-thousand-steps-reduces-the-riskof-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">death-23497118.html</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य समाचार</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3412/health-news</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3412/health-news</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:43:40 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गर्भावस्था में उभरने वाले रोगों के लक्षण</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>डॉ</span></span></span><span style="font-family:Calibri;"><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in"><span>. </span></span></strong></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>नागेन्द्र</span></span></span><span style="font-family:Calibri;"><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in"><span> '</span></span></strong></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>नीरज</span></span></span><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in">'<span style="font-family:Calibri;"><span><span>  </span></span></span></span></strong><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>निर्देशक</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>व</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>चिकित्सा</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>प्रभारी</span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>योग</span></span></span><span style="font-family:Calibri;"><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in"><span>-</span></span></strong></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>प्राकृतिक</span></span></span><span style="font-family:Calibri;"><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in"><span>-</span></span></strong></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>पंचकर्म</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>चिकित्सा</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>एवं</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>अनुसंधान</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>केन्द्र</span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>योग</span></span></span><span style="font-family:Calibri;"><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in"><span>-</span></span></strong></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>ग्राम</span></span></span><span style="font-family:Calibri;"><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in"><span>, </span></span></strong></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>पतंजलि</span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span></span></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>योगपीठ</span></span></span><span style="font-family:Calibri;"><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in"><span>, </span></span></strong></span><span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>हरिद्वार</span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"> </span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3413/symptoms-of-flowers-emerging-during-pregnancy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-11/women.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराबोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजनहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लापरवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लापरवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरकालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगविन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कशेरूकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिचांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐठन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेगनेन्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पगतली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टांय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रिय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धड़कन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फड़कन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकड़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांशपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जम्हाइ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगड़ाइ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकस्मात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खींचने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टांय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ादायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनादायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगड़ें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोडं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइनएप्पल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूँग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूँगफली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पलेक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनसनाहट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तर्जनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झुनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनसनाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्धे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनिस्पत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दसवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनफेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहिनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तप्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयतन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Blood Volume</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौनांगों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यौनांगों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेक्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टहलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टॅाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाकावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाकावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाकावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टाकिंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिलीवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहिकायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 45 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठूस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बाकू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असावधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूकें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाथाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनारदाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विषमयता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेगनेन्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेम्पसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्वलसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वांय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टांय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुभन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेमप्सिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लडप्रेशर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेम्पसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्डप्रेशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेम्पिसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेगनेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसोपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलोपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमुत्तफ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्सगोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचवे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाऊडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसबगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसीडीटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेलिवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></h6>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3413/symptoms-of-flowers-emerging-during-pregnancy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3413/symptoms-of-flowers-emerging-during-pregnancy</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:41:20 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-11/women.jpg"                         length="54343"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        