<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/rss" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/rss</link>
                <description>RSS Feed of योग संदेश</description>
                
                            <item>
                <title>Eternal wisdom </title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">          With divine inspiration, I want to draw your attention towards 11 important facts. I am sure that you will pay 100% attention to them and live the best life by behaving accordingly.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>1. Global challenges-</strong></span> America's Donald Trump's tariff terrorism, Putin's war terrorism, Jinping's business terrorism, Kim Jong's dictatorial terrorism, Middle East and so-called Islamic terrorism, intellectual terrorism are going on in a dangerous and challenging time in the whole world. In such a situation, every Indian will have to fulfill a collective role and responsibility individually and organizationally. This is the demand of the Yugdharma time and the law</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3910/eternal-wisdom"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-09/amt_7496.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">     With divine inspiration, I want to draw your attention towards 11 important facts. I am sure that you will pay 100% attention to them and live the best life by behaving accordingly.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>1. Global challenges-</strong></span> America's Donald Trump's tariff terrorism, Putin's war terrorism, Jinping's business terrorism, Kim Jong's dictatorial terrorism, Middle East and so-called Islamic terrorism, intellectual terrorism are going on in a dangerous and challenging time in the whole world. In such a situation, every Indian will have to fulfill a collective role and responsibility individually and organizationally. This is the demand of the Yugdharma time and the law of God.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>2. Usha:pan-</strong></span> Drinking cow extract after waking up in the morning, drinking cow urine and drinking cow ghee or virgin oil after relieving oneself from defecation etc. is the great mantra of purification and empowerment, immunity and longevity.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>3. Yoga practice-</strong></span> According to their age, ability and need, everyone should do yoga practice for half an hour or one hour, otherwise it is impossible to get health, happiness, peace, prosperity, success and joy in life.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>4. Sleep and fasting- </strong></span>Daily sleep of 5 to 7 hours is absolutely essential for everyone. The best time for sleep is from 9 pm to 4 am. Daily intermittent fasting, mono-eating and weekly fasting are the basis of a disease-free life.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>5. One origin- </strong></span>The original lineage of all human beings is the same. We will shed special light on this. The original nature and the original culture are the same.<br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>6. Dietetics-</strong></span> Everyone can live a completely healthy life by having a light meal in the morning, a fruit or vegetarian meal in the evening, a full meal of greens and vegetables in the afternoon. Ekbhuktam Sadarogyam is a very big formula. The order of food, variety, time, quantity, availability to all, nutrition are very important. Avoid malnutrition, overnutrition and exploitation in the name of nutrition. A very large ruling and exploited class has emerged in the whole world. Consumerism and capitalism are a new age-ethics.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>7. The idea of ​​secondary and main- </strong></span>In the world, wealth, power, property, prosperity, enjoyment, luxury, pomp, empire - all these are momentary, temporary and perishable secondary substances or things. The main elements of life are truth or means. Yoga, Karmayoga, means, bhajan, chanting, penance, virtue, true conduct, dancing, singing, eating, drinking, fun, enjoyment, luxury, all these are secondary. 99% focus should be on the eternal, everlasting values, principles, ideals and timeless creation and upliftment of life. It is foolish to spend the energy of life in achieving one percent material things.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>8. The deception of considering slavery as freedom- </strong></span>The whole country is getting weakened in slavery of education, main stream education system, slavery of medicine, synthetic drugs, loot and slavery of M.N.C., ideological cultural slavery, slavery of diseases and intoxication-lust. All these systems will have to be changed.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>9.  Nature and culture- </strong></span>The basic nature and culture of all of us humans is the same. Due to political selfishness, ignorance, jealousy, hatred and false pride, there is hatred and fights of duality in the world.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">10.  The root cause of diseases, sorrows, poverty is ignorance or avidya, basic tendencies and tendencies and their results.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>11.  Karma- </strong></span>There are all the substances in the world, but a man without karma cannot get it. Whatever karma we do, its infinite multiplication result is certain. Therefore, our 100% focus should be on karma. That action should be for knowledge, devotion and attainment of God, this is the essence and truth of life. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>March</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3910/eternal-wisdom</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3910/eternal-wisdom</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Mar 2025 17:58:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/amt_7496.jpg"                         length="409023"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Patanjali's Yoga, Ayurveda and Swadeshi Movement</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Acharya Balkrishna</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3911/patanjalis-yoga-ayurveda-and-swadeshi-movement"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>The secret of the original form of life</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">We are probably not living life in the right way. We are looking for excuses to run away from the difficulties, struggles and adversities of life. But those who live in our Rishi traditions will be able to achieve the original form of life. All this is reflected in what our Rishis have said in the tradition of Yoga and Ayurveda, what they have said about going beyond death. We can stop the degeneration that is taking place in each and every cell, tissue, organ and the entire system of the body. Through Yoga and Ayurveda, we can increase the power of each and every receptor, chromosome and DNA of our cells, purify them, correct their balance or we can say that we can achieve their original natural form.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Ayurveda is a systematic, esoteric scientific medical system</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Ayurveda is not just a symptomatic medical system, it is a systematic or institutional medical system. While in other medical systems, the body is considered to be the cause of the disease, in Ayurveda we talk about the entire body and beyond the body, about the mind and the soul. We consider Prajnaparadha as the cause of the disease, that is, we consider the body as the cause of the disease, as well as the mind. Ayurveda talks about treatment at this level. Hence, Ayurveda is a profound, esoteric and supreme scientific medical system.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Using the word cure in the modern medical system is a crime</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Using the word 'cure' in the modern medical system is a crime. In the Remedies and Drugs Act, it is also written about many diseases that if you say that they can be completely cured, then it comes under the category of crime. In India, we even say that it can be controlled, cured, but in many countries, saying this is also considered a big crime. When we were organizing camps in some countries, we were told not to say that BP gets cured, sugar gets cured. Do not make such a mistake. If you say such a thing here, it will be considered a crime. When the camp went on for two-three days, revered Swami Ji asked the campers who all had BP, sugar and how many people got cured of their BP, sugar? Hundreds of people raised their hands. Swami Ji asked how many people are there whose sugar and BP medicines have stopped. Even then, about fifty people raised their hands.<br />Then revered Swami Ji said that I do not say that BP gets cured by doing yoga, I do not say at all that sugar gets cured by doing yoga. But these people are saying that we did yoga and our BP, sugar got cured. Now you know or these people know.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Patanjali has data of 80 lakh patients, lakhs of patients suffering from complex incurable diseases cured by Ayurveda</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Patanjali has data of more than 80 lakh patients suffering from various incurable, painful or complex diseases of the world. Out of these, there are lakhs of patients who are completely cured today. If we talk about acute management, we request that as your body nature improves, you feel a little healthy, then you can easily reduce the medicine by consulting your doctor, getting your BP, sugar checked. Change your routine, make yogasana, pranayam an integral part of your daily routine. Take Ayurvedic medicines. Yoga, pranayam and Ayurveda are the only means that can give you relief from these complex diseases.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Adopt the right yoga-ayurveda</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">When it comes to yoga-ayurveda, it is known that people have some misconceptions due to lack of knowledge. People do not do the right yogasanas due to ignorance and take any medicine without knowing anything. As a result some things get worse and do not get cured easily. Then the person says that I did yoga, pranayam and also took Ayurvedic medicines but there was no benefit. When you talk about yoga and Ayurveda, then adopt yoga and Ayurveda in their original form. Take medicines according to Vata, Pitta and Kapha, take special care of diet and do related yogasanas. Only with the right medicine and right yogasana can one get freedom from diseases and ailments.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Recognize your strength, use divine power</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">It is specifically mentioned in Shrimad Bhagwat Geeta that God sends us to this earth by giving us different strengths. When we start using that strength correctly, then God starts filling us with more strength. But when we do not use that power due to reasons like laziness, negligence, doubt etc., then God takes away that power because God feels that there is no benefit in giving this power. This power should be given to someone who can use it properly.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Wake up from dormancy, move forward on the path of duty</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">When Arjun became disoriented from his duty, Yogeshwar Shri Krishna had also said the same -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>claibyam maa sm gam: parth naitattvayyupapadyate. </strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>kshudram hridayadaurbalyam tyakvoeettishth parantap..</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, we should leave the weakness of our heart and rise above the feeling of sadness and move forward on the path of our duty.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);">Shuddhosi buddhosi niranjossi samsamaya parivrijitosi</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, son, this world is changeable and like a dream, hence give up Mohanidra because you are pure, Buddha and Niranjan.<br />Mother Madalsa had given this advice to her children. If we try to live in this spirit then there is nothing in the world that can distract us. There is no one who can attack our culture. We are dormant, that is why people tease us. If we wake up, no one has the courage to even look at us with a crooked eye.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Culture is our strength</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Culture is our strength, believe me religion does not need us, we need religion. That is why it is said-<br /><span style="color:rgb(47,135,17);">Dharmo Rakshati Rakshitah</span><br />We have to save religion to save ourselves. To save religion, we have to save the scriptures because if the scriptures do not survive, religion will not survive and if religion does not survive, we will not survive. To save ourselves, we have to save religion and scriptures. All this is only for saving ourselves. Some people think that this is a matter of scriptures, a religious act. All this is only till the scriptures survive. We all should try to keep that tradition intact.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Many conspiracies were made to stop Patanjali's Swadeshi movemen</strong></span>t</h5>
<h5 style="text-align:justify;">To compete with foreign companies, we first made Dant Kanti tooth paste. We thought that if we want to bring the toothpaste that we use as toothpaste, what will we have to do? A lot of research was done for this. At that time, we did not even know what all Dant Kanti can do. Soon Dant Kanti became a powerful medium of Swadeshi movement. When Dant Kanti reached the market, conspiracies were hatched to prevent it from reaching the people. If you look from outside, the front part is visible but what is happening behind it is not known. A well-planned conspiracy was hatched for this. Such a misconception was spread that teeth get spoiled by using Dant Kanti. Many dentists were paid money to make them say this and many doctors did this. Dant Kanti is the first toothpaste in the world whose maximum research papers are published in international research publications. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>March</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3911/patanjalis-yoga-ayurveda-and-swadeshi-movement</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3911/patanjalis-yoga-ayurveda-and-swadeshi-movement</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Mar 2025 17:56:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg"                         length="156459"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Address by Hon'ble Union Education Minister  Shri Dharmendra Pradhan at the Annual function of Patanjali University  &quot;Abhyudaya 2024-25&quot;</title>
                                    <description><![CDATA[<p>Honorable Union Education Minister Shri Dharmendra Pradhan Ji attended the annual function of Tanjali University "Abhyudaya 2024-25" as the chief guest. On this occasion, he praised the work done by Patanjali in the field of nation building and social service. The speech given by him in the program is being presented here in summary form-</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3912/address-by-honble-union-education-minister-shri-dharmendra-pradhan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-05/abhyuday-4.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Patanjali is a symbol of the beginning of a new era</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">While praising the work of national and social service being done by the Tanjali Institute, he said that Patanjali is a symbol of the beginning of a new era. Patanjali has made a big contribution to the society in the form of Patanjali Research Center. This R&amp;D Center will make Patanjali University a center of education and research as well as innovation. I believe that Patanjali University will provide solutions to the world in the field of medicine and food security in the coming times.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Patanjali is the biggest laboratory of National Education Policy 2020</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">He said that National Education Policy 2020 is a strong basis for connecting Indian knowledge tradition with modern research and Patanjali is also working with this objective. Today, the biggest laboratory of National Education Policy 2020 is Patanjali Yoga Vidyapeeth. Taking India's timeless heritage forward should be our collective resolve. Developed India will be identified not by materialistic approach, but by developed personalities. We will have to make organized efforts individually and socially to take the country forward in technology, social policy and economic policy, and Patanjali will also have a big role in this.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Swami Ramdev Ji Maharaj made yoga a mass movement</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Earlier, the Honorable Minister He said that Patanjali has taken forward the great tradition of this great country, Yoga and Ayurveda, by giving them scientific and eternal proof. Yoga was only a topic of discussion of our ancestors and sages. Swami Ramdev Ji Maharaj gave that Yoga the form of a mass movement. In the last 25 years, there has been no village, no town, no district, no major place in the country where Yogrishi Swami Ramdev Ji has not reached in person to give prestige to Yoga. Just like in the freedom struggle, a movement was started with full commitment to revive India, to free the country from the chains of slavery, similarly, when we were entering the 21st century, if Pujya Ramdev Ji and Acharya Balkrishna Ji had not started the Yoga movement with the same passion, then it would not have been possible for this country to be filled with Yoga today. Today, on this platform of Patanjali, I express my gratitude to you on behalf of the entire country. The country's illustrious Prime Minister Shri Narendra Modi has also contributed a lot to this yoga movement. Due to his farsightedness, today yoga has got acceptance all over the world. WHO and UN have recognized yoga today.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Holistic wellness is the need of the world</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">No one can forget the pandemic of Covid-19 all over the world. During the time of Covid, many vaccines were discovered, many treatments were found, many types of protocols were made, but if there was any most effective way to resist Covid, then it was yoga and Ayurveda. There is no doubt about this and in that period Patanjali played an important role and set a new example of human service. Immunity building, stress management and holistic wellness are the need of the world today. Swami Ramdev ji Maharaj and the Honorable Prime Minister not only took yoga to the international level but also made it a mass movement by taking it to every village and town. Talking about Ayurveda, the Honorable Prime Minister created a separate department named AYUSH. He said that the status of Yoga-Ayurveda is equal to allopathy.</h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/abhyuday-6.jpg" alt="Abhyuday-6" width="1000" height="1500"/></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The British attacked the education system of India</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">About 200 years ago in 1835 when the country was under slavery, a white Britisher named Macaulay returned to Britain after touring India and presented a document in the British Parliament. It was mentioned in that document that if we have to keep India in slavery for a long time, then the education policy of India, the education system, the education system will have to be torn apart and destroyed. The language of India will also have to be misled. If we mislead these two things, then their medicine will also automatically be misled. Agriculture will also be misled, the existence of society and the individual will also be confused. They were somewhat successful in that task.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Patanjali's model of educational service - Indian Education Board</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Today, a new National Education Policy is being implemented in the country. We had requested Swamiji to form a separate education board so that the Indian education system, old elements, the knowledge tradition of India can be highlighted afresh among school children. This will increase the age and longevity of India. Nowadays, if people speak a few English words, they are considered scholars, but this is a misconception.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>English was imposed in India as part of a conspiracy</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Addressing the students of Patanjali University, he said that when you took admission in Patanjali University, your parents must have been thinking that Babaji might make you a sanyasi, but you have chosen India and not Patanjali, faith is at the core of your civilization. Today four countries are super powers in technology, Japan has become a brand in it. Just as Patanjali is becoming a brand as an option in the field of Ayurveda, Japan is a brand of quality. Made in India is also going to replace it in a few days. The people who make Made in Japan do not know English, they depend on the Japanese language. Similarly, Israel, Germany and China are also a brand in the field of engineering and technology, English is not used there either. But after 1835, a misconception was spread in India and English was imposed in our education system.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Patanjali will become the number one university of the country</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">I came to Patanjali a few days ago, I have also worked in the Indian Education Board for some time. I am also a beneficiary of Patanjali's Ayurvedic products. I have known Patanjali closely. I believe that if there is any biggest contribution in the service of the country in the 21st century, it will be Patanjali Research Center. I have seen big laboratories in the world. I have seen many R&amp;D centres of Government of India, State Government and many industrial houses but there are only a few R&amp;D centres like Patanjali Research Centre.<br />When I came here earlier, I had given a suggestion to Pujya Ramdev Ji and Acharya Balkrishna Ji that Patanjali Research Centre should be brought under Patanjali University. I am feeling very happy today that Patanjali Research Centre has become a part of University of Patanjali. Now Patanjali will definitely become the number one university of the country.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The country's need is innovation in the field of technology</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">What is the need of our country? Today India will dominate the service sector all over the world. We have gone far ahead in IT, medicine, banking, finance, logistics etc.<br />There is no shortage in our engineering capacity, we have gone far ahead in this also, our production line is perfect. Our challenge is innovation, innovation of technology.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>University will become the centre for solving world problems</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">I am not a prophet or know astrology but I am a student of sociology. I am saying without any doubt that Patanjali University will become the centre for solving world problems in the field of medicine and food security in the coming days. In the coming days it will be a research university, it can also become an innovation university. Thousands of years old elements of your civilization have been collected in this university. University of Patanjali has the power to solve world problems by incorporating history and present.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Yoga-Ayurveda is the need of Indian medical system</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">I am also a beneficiary of allopathy. Allopathy is a curative treatment system. After the problem occurs, diagnosis and finding a solution is the process of allopathy. But in Ayurveda, Naturopathy, Yoga there is a preventive method that the disease will not occur at all. You have the methods to prevent the disease. Therefore, the medical system that India needs in the coming days is Yoga and Ayurveda. To fulfil the resolution of a healthy India, the Prime Minister called the WHO and established the Jamnagar Centre, Ayurveda University and India's WHO Centre. In the history of India, perhaps Prime Minister Narendra Modi is the first leader who has given impetus to the knowledge of Yoga and Ayurveda revived by him.<br />The Prime Minister says that Ayurveda is the solution to the problems to come. We are committed to serve not only Indians but also the whole world. Every person comes to Haridwar to cure mental health. Haridwar is a centre of attraction, the world comes to seek refuge in Maa Ganga. Gangotri starts from this state, the four Dhams are in this state, there can be no better place than this to show the world a new path of medicine. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>March</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3912/address-by-honble-union-education-minister-shri-dharmendra-pradhan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3912/address-by-honble-union-education-minister-shri-dharmendra-pradhan</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Mar 2025 17:55:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/abhyuday-4.jpg"                         length="304323"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Realistic view of  Life</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Sadhvi Devpriya  <br />Dean- Faculty of Humanities and Oriental Studies<br />Patanjali University, Haridwar</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3913/realistic-view-of-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-05/fdgdfh.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">  You would not have seen any plant which has only one root. Even a small plant has many roots in the form of small fibers and similarly even huge trees like Banyan tree or Ashwattha tree have many roots but they start from a single root. Similarly we are also children of Mother Nature, our life existence has many roots.<br />The greater the person, the deeper are his roots and the ordinary person has ordinary roots. What are these roots? These roots are the values ​​of life which make our tree of life green, blooming, fruitful, fragrant, beneficial and attractive. Many elements together form life. The first root can develop in the form of food, in the form of thoughts, speech-behavior, good deeds, service, love, compassion, equality, devotion, faith, trust, self-restraint, purity, penance, non-violence, truth, non-stealing, celibacy, non-possession, charity, pranayama, doing any work with 100% attention. Detachment, awareness etc. are many roots or life values ​​that build our personality. Their specialty is that if we start with one or develop any one with 100% awareness, then all the others also start developing and if there is termite infestation at one place, if any one bad habit flourishes in life, then all the roots or life values ​​start collapsing. This is the real philosophy of life. Just as a tree is connected to fire, water, air, earth and sky, similarly we all are also connected to each other, individuals, families, society, nation, Panchabhutha and this entire universe. Therefore, in our progress, everyone gets happiness along with us and in our decline, everyone gets sorrow along with us. Keeping this philosophy in mind, let us start a new beautiful, happy and prosperous life. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>March</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3913/realistic-view-of-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3913/realistic-view-of-life</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Mar 2025 17:54:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/fdgdfh.jpg"                         length="346179"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Anti-aging, the modern  science of staying young forever</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Rakesh Kumar 'Bharat'<br /> Co-Editorial</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3914/anti-aging-the-modern-science-of-staying-young-forever"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-05/untitled.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">    Since ancient times, man has been trying to find the secret to immortality. From kings to emperors to the common man, everyone has been curious to know the secret to keeping oneself young, enjoying youth, staying healthy and immortal. Different civilizations of the world have conducted different experiments for this. Many rich people have tried to keep themselves young by eating ashes of gold, silver, diamonds and pearls. Queens of Greece and Rome have tried to keep themselves young, whether it is bathing with donkey's milk, using expensive cosmetics, consuming herbs in different ways. Historical accounts of staying young by doing all these methods are found. Even in the present times, different scientists of the whole world are engaged in this research to find such herbs or magical elements or substances by eating which a person can remain immortal or young. In ancient times, when Chyavan Rishi became old in India, he created many herbs to enjoy the pleasures of youth, Chyavanprash was discovered to maintain this life continuously, which is still being used even after thousands of years as the oldest brand in the world.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Search for eternal youth: Brian Johnson's anti-aging project</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In the modern era, there is a very passionate person Brian Johnson, who is an American industrialist and biotech investor, and is currently famous all over the world for his experiments on anti-aging. Brian Johnson was born in America in 1977, currently he is 47 years old, by the age of 40, after studying, he earned a wealth of more than Rs 3000 crore. First of all, in 2007, Brian Johnson founded a fintech company called Braintree, which made online payments easy. Following the success of Braintree, in 2016 Johnson founded Kernel, a neurotechnology company. Its goal is to develop brain-machine interfaces. Kernel's goal is to improve the understanding of the brain and promote human consciousness. His venture capital fund has invested in many science technology companies, from artificial intelligence to technology.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Blueprint Project - Search for Immortality</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">When Brian Johnson turned 38, he started having many health problems, he developed diabetes, he started having heart diseases, he started feeling very sick and without energy. Signs of aging started appearing in his skin, hair and entire body. He saw his father fighting Alzheimer's disease. Seeing many people sick, helpless and suffering from old age in front of him and seeing the death of many people around him, he thought that he has to stop old age, keep himself young, do research on anti-ageing i.e. how to attain eternal youth, can man become immortal? He started thinking seriously about this. He also thought that if after earning 3000 crore rupees and becoming a successful industrialist of the world, even if I die at the age of 60-70 years and my wealth is of no use, then this is not true success or happiness. I will be able to use the money only when I am alive and healthy. With this thought, he started reading the research that was being done all over the world to stop old age and he resolved that I will live my life in such a way that I can keep my biological age i.e. my physical age less than my actual age. I do not want to look old before time and he started his project named Blueprint to search for immortality.<br />Brian Johnson, while doing his research, found that we can keep ourselves young and healthy by changing our diet, changing our daily routine and keeping a close eye on different parameters of our body. After discussing with many scientists, he started following a strict routine, he adapted himself to a systematic routine from eating to drinking to sleeping.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>More than 100 medical tests to stay young</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson kept a team of 30 doctors with him and to become young, he spent 2 million dollars i.e. 16 crores rupees in a year. Brian Johnson takes 111 supplements daily, which include zinc, turmeric and lithium etc. Along with keeping an eye on his weight daily, he also gets more than 100 medical tests done at regular intervals, which includes all types of blood tests, hormone tests, DNA scan and full body MRI as per requirement.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Diet to stay young</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson follows a strict diet regimen and consumes 1977 calories per day which includes broccoli, walnuts, green leafy vegetables, protein shakes, antioxidant foods and all kinds of nutrients along with micronutrients. Brian Johnson follows a pure vegetarian diet and does not consume any kind of fast food in his diet and stays away from sugar and processed food.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Brian Johnson's daily routine</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson has a fixed time to wake up in the morning. He wakes up at exactly 5:00 am, gets a full 8-hour sleep, uses technology to measure the quality of sleep, monitors how deep he slept, how many times he changed sides, does not use an alarm to wake up in the morning because he believes that using an alarm shocks the body and causes harm and goes to sleep at exactly 8:30 pm.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Anti-aging medicines and 111 supplements</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson takes 111 types of supplements in the form of tablets every day, which includes nutrients like ginger, turmeric and lithium (a mood stabilizing drug). He takes rapamycin to prevent aging and repair cells, metformin to control blood sugar, resveratrol to protect heart and cells, 600 mg of ashwagandha daily along with several enzymes to energize cells in his body and improve mitochondria.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Sunlight: Brian Johnson takes 1 hour of sunlight daily and avoids blue light, taking natural sunlight is a part of his protocol so that vitamin D is produced inside the body. To avoid blue light, he wears blue ray protection glasses and does not use any type of mobile, computer or TV screen at night.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Using his son's blood to stay young</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson found out in some research that if he takes the plasma of a young body's blood and injects it into his body, then the body's cells can be regenerated, he took the plasma of his 17-year-old son and started injecting it into his body. After doing this for many years, when it did not give much benefit, he stopped doing it in 2024.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Exercise, Pranayama, Asanas</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson does Pranayama for some time every day to keep his muscles and body in perfect condition and does exercises ranging from asanas that increase the flexibility of the body to exercises that increase the heart rate for at least 1 hour for more than 5 days a week.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>Massage: </strong>Brian Johnson massages his head and whole body every day for the health of his skin and hair, he believes that massaging the body increases the blood flow inside the body.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>Beverages: </strong>Brian Johnson uses collagen protein, creatinine, probiotics and different types of enzymes as soon as he wakes up in the morning. Brian Johnson also uses extra virgin olive oil every day.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Music, self-study, podcasts etc.: Brian Johnson also says that to stay healthy, one should listen to music for some time every day, read a book, listen to an information-enhancing podcast or video, go hiking, cycle, climb a mountain, etc. once a week and do any kind of sport.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Mental peace and health: Brian Johnson found in his research that for good physical health, mental health should also be good, for this it is also very important to meditate daily and establish good relations in society and family. Brian Johnson finds in his research that it is also necessary to maintain relationships for health.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Use of herbs</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Although Brian Johnson is not an expert in Ayurveda, yet when he saw the importance of herbs like garlic, ginger etc. in research around the world, he also uses garlic, turmeric, ginger etc. in his diet every day. Every day Brian Johnson uses black lentils, garlic, ginger as well as lemon, cumin, vinegar, hemp seeds and fermented cabbage, beetroot etc. which we used to call Kanji in ancient times.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Body posture and activity</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson also found in his research that the body posture should be correct while sitting and working. For this, he uses such a table-chair on which he can sit and stand with his back straight. Brian Johnson found in his research that a person should always be active, should keep doing light activities continuously, such as walking, household work etc. In ancient times, people in India also remained young and healthy for a hundred years because they remained active throughout the day and kept doing some household work.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Social relations</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The western world and modern science never considered this subject seriously that health benefits from social relations. But Dr. Brian Johnson found that spending social time with friends and family is also very important to stay healthy. For a person's health, it is very important to meet, sit, spend time with family and cooperate with social interactions. Brian Johnson himself does not use any social media platform, mobile or TV screen after 7:30 pm.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>The cost of the science of staying healthy</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brian Johnson has spent millions of dollars on research on the routine of staying healthy, food habits and information. Even today, Brian Johnson spends more than 16 crore rupees every year on his health. To give information about this project, Brian Johnson has started a project to teach others to stay healthy, in the name of Project Blueprint, in which people seeking anti-aging can take membership and get a standard protocol about eating and drinking from waking up in the morning to sleeping at night, in which Brian Johnson claims that he too will remain young for a long time and will be able to increase his age.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Resolve to live long through Yoga and Ayurveda</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The routine that Brian Johnson has learned by spending millions of dollars, the same life routine has been followed in India for millions of years since ancient times. From food to the use of turmeric, ginger, cloves, lemon and spices, waking up in the morning in the Brahma Muhurta, sleeping after sunset at night, chewing food well, social service and relationships for good mental health, all this has been an integral part of Indian culture. The science which Brian Johnson is considering as a secret science and rare, that science has been known in India for millions of years and in Ayurveda, our sages have done deep research on everything from healthy lifestyle to food and drink and have set the parameters of a healthy lifestyle, using which any person can stay healthy, stay young and attain a minimum age of 100 years.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Learn from Patanjali how to stay healthy at home</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The knowledge that Brian Johnson is imparting by making people a member of his project by charging lakhs of rupees as fees, Param Pujya Swami Ji Maharaj and Param Pujya Acharya Ji are working to spread the knowledge and science to the common people through Aastha Sanskar channel and on various social media platforms with a research team of 500 scientists. The health that Brian Johnson is getting by spending 16 crores rupees every year, if any person sits at home and listens to the most revered Swami Ramdev ji Maharaj and follows the diet and routine told by him, then he can get a healthy life and longevity at home without spending even a single rupee.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>How to get health without spending money through Yoga and Ayurveda like Brian Johnson</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Although we do not need inspiration from any foreigner, Brian Johnson gave more importance to his health than property worth crores of rupees and even after spending crores of rupees, he wants to get longevity and health. We can take inspiration from him that health is the most important thing in our life, for which we can spend money without hesitation, Patanjali Yogpeeth is running a campaign to make the whole world healthy just like Brian Johnson. Brian Johnson charges thousands of dollars per year in the name of membership of his project, but through Patanjali Yogpeeth, more than 10 lakh yoga teachers conduct morning yoga classes in more than 2 lakh villages of the country, along with this, Param Pujya Swami Ji Maharaj and Pujya Acharya Ji do new research every day and tell people the way to freedom from diseases and stay healthy. We can get health without spending anything only by using Yoga, Ayurveda, Asanas, Pranayam, which are the unique gifts of our ancestors to the whole world. We should take a pledge that we will listen to Param Pujya Swami Ji Maharaj every morning and achieve a long life of 100 years by following the Ayurvedic Sanatan routine.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Diet for a healthy body and long life according to Param Pujya Swami Ji Maharaj</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">`    Ayushman Jalpaan (Anti-aging immunity booster longevity breakfast):</h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Take light food early in the morning.<br />●    Consume Godhan extract, Amla, Giloy, Tulsi, Neem, Turmeric, Sarvakalp, Kayakalp, Medhakwath, Arjunkwath etc. as per requirement.<br />●    After drinking the medicine, drink one spoon of ghee or consume coconut oil or almond oil. After that, drink a pinch of salt and hot water on top.<br />●    If any medicine causes heat, then take it with aloe vera, wheatgrass or gourd juice. Medicine can also be taken with ghee.<br />●    Do not drink tea or coffee early in the morning.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">` <span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>   Nutritious, limited mono-meal</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Diet should be nutritious, limited and balanced. Meal should be mono-meal i.e. eaten only once.<br />●    One should never eat lunch in a tiffin.<br />●    Eat in the morning and go to work and then eat at home at around 5 in the evening.<br />●    Eat only fruits and green vegetables in the evening. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>March</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3914/anti-aging-the-modern-science-of-staying-young-forever</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3914/anti-aging-the-modern-science-of-staying-young-forever</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Mar 2025 17:53:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/untitled.jpg"                         length="100753"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Fevogrit</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Dr. Anurag Varshneya</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3915/fevogrit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-05/fevo.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#2F8711;border-color:#2F8711;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(47,135,17);">
<h5 style="text-align:justify;">    <span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> Fever is an important response of the body's immune system, which helps to prevent infection. However, high fever or a fever that persists for a long time can be a sign of serious problems. "Fevogrit" developed by Patanjali is a scientifically proven Ayurvedic medicine, which has been proven to be helpful in controlling fever through natural herbs.</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">  The normal temperature of the human body is 98.6 degrees Fahrenheit or 37 degrees Celsius. When the body temperature rises above this, it is called fever. Fever is a natural response of the body, which is adopted by the immune system to fight infection. When bacteria, virus or any other infection enters the body, the immune system becomes active and raises the body temperature. This reduces the chances of growth of harmful microorganisms and helps the body fight infection.<br />Fever is not just a disease, but it can be a sign of an internal problem in the body. Sometimes it is mild and gets cured on its own in a few days, while in some cases it can also be a symptom of serious diseases. It is important to understand the exact cause of fever and control it so that the possibility of any serious disease can be prevented.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Major causes of fever</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Fever can occur due to many reasons. Some of its major causes are as follows:</h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Infection is a major cause. Viruses can cause common cold, cough, flu, etc., while UTI, typhoid, TB, and throat infections are caused by bacteria.<br />●    Viral infections include diseases like dengue, chikungunya, and coronavirus, in which fever is the main symptom. Joint pain and skin rashes are also seen along with fever in dengue and chikungunya.<br />●    Fever can occur many times even after vaccination as the body's immune system reacts to any new medicine or vaccine. This is common in children and mild fever may occur within a few hours of vaccination.<br />●    Arthritis or other inflammatory diseases can also be the cause of fever. In some cases, fever is also seen due to diseases like autoimmune disorders. Body temperature can also increase due to living in a very hot environment or heatstroke.<br />●    Other causes include any type of inflammation in the body, hormonal imbalance, allergy or reaction to certain medicines.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Symptoms of fever</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">When there is fever, many types of symptoms can appear in the body, which mainly include:</h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Feeling excessive heat in the body<br />●    Feeling cold or shivering<br />●    Headache, fatigue and weakness<br />●    Muscle pain<br />●    Excessive sweating<br />●    Dry throat<br />●    Lack of appetite<br />●    Feeling irritable or lethargic.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">The higher the fever, the more severe its symptoms can be. Small children and the elderly need to be more careful during fever, because their immune system is weak.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Method of measuring fever</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The thermometer is used to measure fever. Nowadays digital thermometers are used more, with which the temperature can be measured easily. Earlier mercury thermometers were used, in which the mercury had to be shaken and brought down. The temperature is measured by placing the thermometer under the tongue or in the armpit.<br />Now infrared thermometers based on new technology are also available in the market, which can be detected about fever by applying them on the forehead. If the body temperature is more than 100.4 degrees Fahrenheit (38 degrees Celsius), it is considered a fever.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>What to do in case of fever?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Some special precautions should be taken in case of fever, so that the body can get relief:</h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Take plenty of rest and avoid physical exertion.<br />●    Consume plenty of water, juice and soup so that the body remains hydrated.<br />●    Wear light and comfortable clothes so that the body gets cool.<br />●    Placing a cold water compress on the forehead can provide relief.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/fivo.jpg" alt="fivo" width="553" height="644"/></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Consult a doctor in serious condition</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In some cases, fever can be serious and medical consultation is required. If the fever exceeds 104 degrees Fahrenheit, persists for a long time and is not reducing with normal measures, or there is difficulty in breathing, chest pain, vomiting, confusion, or extreme weakness, then a doctor should be contacted.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Ayurvedic Solution: Patanjali's 'Fevogrit'</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Natural herbs have been used in Ayurveda for centuries to control fever and infections. Patanjali has developed an Ayurvedic medicine called 'Fevogrit' using modern scientific methods.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Key Herbs Present in Fevogrit:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Fevogrit is a blend of various natural medicinal herbs, mainly:</h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Chirayta: Antipyretic and helpful in increasing immunity<br />●    Giloy: Immunity booster and rich in anti-pyretic properties<br />●    Karanja: Helpful in reducing inflammation and infection<br />●    Kutki: Helpful in maintaining the health of the liver and digestive system<br />●    Tulsi: Rich in anti-bacterial and anti-viral properties<br />●    Rose: Helpful in cooling the body</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Scientific Research and Testing</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The effectiveness of Fevogrit has been tested through scientific research. This Ayurvedic medicine was evaluated in the Bacterial Endotoxin (Lipopolysaccharide)-Induced Fever model of mice. In this test, Fivogrit reduced the elevated fever in mice. It controlled the protein levels and gene expression of inflammation-promoting markers such as TNF-α, IL-1β and IL-6.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Research published in international journal</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">This research on Fevogrit has been published in an international research journal called Animal Models and Experimental Medicine. This research confirms that Ayurvedic medicines can be effectively developed based on scientific research and modern testing methods.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Conclusion</strong></span><br />Fever is an important response of the body's immune system, which helps prevent infection. However, high fever or prolonged fever can be a sign of serious problems. Fevogrit developed by Patanjali is a scientifically proven Ayurvedic medicine, which has proven to be helpful in controlling fever through natural herbs. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>March</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3915/fevogrit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3915/fevogrit</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Mar 2025 17:51:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/fevo.jpg"                         length="184483"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Who has the right over the fruits of actions?</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Rameshwar Mishra Pankaj  </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3916/who-has-the-right-over-the-fruits-of-actions"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/create_image_of_202604021657.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   In Shrimad Bhagwat Geeta, Lord Krishna has done a detailed and deep analysis of the process of karma and karmaphala. Knowing it helps a person a lot in deciding his own religion and in following his own religion. Therefore, it should be understood again and again and well.<br />Karma should be done without depending on the karmaphala - after reading and hearing this order of the Lord, people often have doubts and curiosity. Therefore, it is necessary to know this fact that if the person, that is, the doer, does not have the right over the karmaphala, then who has the right over it? To understand this, it is necessary to meditate on verses 13 to 28 of Chapter 18 of Shrimad Bhagwat Geeta. At the very beginning, the Lord says that O Arjun! There are five reasons for the success of all karmas -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Adhishthanam tatha karta karanam cha pruthagvidham.</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Vividhaashcha prithacheshta daivam chaivaatra panchamam..14..</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Shariravaan manobhiryatkarma prarabhate narah.</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Nyayam va viparitam va panchaite tasya hetvah..15..</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, there are five reasons for the accomplishment of karma - first is the foundation i.e. under whose support the karma is to be performed, second is the doer. The senses and other means through which actions are performed are called Karana. Hence the third reason is Karan. The fourth reason is various activities and the fifth reason is God. Whatever action a person does with his mind, speech and body, whether it is righteous or unrighteous, these five are his reasons.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>It is extremely difficult to obtain resources or resources in an adverse environment.</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">No matter how powerful and resourceful any one of these people is, he can have at most the first four motives under his control. Although this is also not easy. The establishment is not always accessible. It has to be achieved. The doer himself is not always healthy and strong. Therefore, one has to practice to keep the body and mind healthy and to acquire the desired strength for the related purpose. Along with this, as Karan, it is necessary for all the senses to remain healthy, strong and sharp. This is not an easy task. One has to practice that too. Apart from the senses, many other means are required to do any work, they are also called Karan. The collection or attainment of these means is an effort in itself. Also, their attainment depends on the environment of the society and the nation. In an unfavorable environment, the attainment of Karan or means becomes very difficult.<br />For example, take the current environment of the United States of America or Western Europe. Where, as soon as adolescence comes, friendship between boys and girls and opposite-sex teenagers is considered natural. In that environment, if a teenager wants to follow celibacy under the influence of a Guru, scripture or guardian, it becomes almost impossible because he is ridiculed that he has not yet found a friend or it is doubted that he must have some physical defect due to which he has the tendency to remain lonely. A cultured young lady known to us, who grew up in the United States, has herself told her painful experience that how she was ridiculed for leading a life of celibacy. Similarly, the intelligent and active child studying in the colleges and universities of our country generally cannot remain without coming under the influence of the ideologies of the current political parties. The child who remains detached from all this is ridiculed. Similarly, every society has many beliefs and traditions which are in favor of some means and some means become unattainable. Therefore, the attainment of Karan also depends on wealth, ability and environment. </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Ability to make efforts as per the work is required</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The fourth reason is the various types of activities, which are necessary for a particular purpose. These too are not easily available or easily achievable. These too need to be managed. First of all, it is necessary to have a strong body and a focused and composed mind. So that the related activity can be done with complete dedication. For example, the activity required to go in the crowd of Kumbh Mela is the ability to walk several kilometers. One who does not have this ability cannot complete that activity despite having the desire and determination. Similarly, if there is not enough ability to climb the highest peak of the mountain and proper practice has not been done, then mountaineering activity is not possible. Hence, the ability to do the required activities i.e. efforts for the desired purpose is also acquired. That is the sadhana related to the purpose.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The desired result of karma is not certain</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Even if all these four reasons are available and favorable, it is not necessary that the desired result of any karma is achieved. Here the fifth reason, fate, plays a major role. People also call it destiny. But who is the giver of destiny? Destiny. Although destiny is the name of the accumulated result of the deeds done by oneself in the past, the effect of those results is subject to many known and unknown powers and the laws of the universe. Because you do not do any karma in a vacuum. You do not do it alone on your own. For that, while the presence of the relevant part of nature is necessary, every karma also has more or less effect on other humans and other creatures. They also have reactions to that effect. That also forms a karmaphala. That is why it is said that the speed of karma is intense. Not only the speed, the result of karma is also intense. Because every action which produces a response in nature and in living beings, has a series of consequences and all these things are regulatory in the results of that action to the doer. No one can know destiny. Because destiny means that which is unknowable, which cannot be known completely. That is why in reality the word divine is only partially true. No one can be completely divine. Because only destiny is divine. If anyone else is called divine, then that word will become self-deprecating. It will obstruct or break itself. Because it is impossible to be unknowable. Only that which is knowable can be known.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The results of actions are dependent on destiny</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In fact, the universal rules for the operation of the universe which God has determined at the time of creation are spread over such a vast area and have so many dimensions that their complete knowledge is not possible. It is destiny only which determines the processes and results of these rules. Therefore, only God has the right to decide the result of any of your deeds. That is, you will get the result only in the context of the deep and complex rules of the universe. On the surface, you may feel that I am doing the deed. Therefore, I have a natural right over its result. But no deed is happening in a vacuum. In every deed, there is the presence and participation and interaction of many others. Which people generally cannot see. Even if a person with a more developed mind and intelligence can see, he cannot control them. Maharishi Patanjali has given a formula for this in Yoga Sutra - Na Chaikachittatantra vastu, tadapramaanakam tada ki syatj. (Patanjali Yoga Darshan, Kaivalyapad, Sutra 16) That is, the reality is not the system of any one mind. Therefore, no one mind can have complete control over the reality system i.e. any part of the universe. At the most, one can have control over some part of it to the extent that it is useful for oneself. There are many other uses of that part also, no single mind has complete control over them.<br />In this way, the effect and response of each karma on the related part of nature and other related creatures also determines the karmaphalam under the discipline of eternal rules. Generally, a person is not able to see those vast and complex processes. But they exist and are fully effective. That is why it is said that a person does not have authority over the fruit of karma. Because while that fruit is dependent on the related karma, it is also dependent on many other processes. In a simple way, this thing can be said that the fruit is dependent on God. Authority over the fruit means the right to give or not give the fruit and when to give it and in what form, is in the hands of God. It is true that every karma definitely yields its fruit. The karmaphalam is inevitable and inevitable. But that fruit is not dependent on the imagination or knowledge of the person's mind and heart. Because it is related to many other creatures and parts of nature. They too, like the doer, are powerful and relatively independent entities. To the extent that the doer's action interacts with them and there is a response, to that extent the results of that action can be said to be relative or dependent on them as well. In principle, the results of karma are dependent on God.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Karmashaya is formed by the confluence of karmas</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Whatever karmas a person performs, they are either pious or unvirtuous or of a mixed kind. These karmas are born or inspired by desire, greed, attachment, anger or knowledge. A confluence of these karmas is formed, which is called Karmashaya. The impression of each karma on the mind is called Karmashaya. The three types of consequences of caste, age and enjoyment are derived from Karmashaya. Karmashaya is in the form of a seed. It grows in the field of lust. Here, lust means desire. That is why the desire for religion is also called Dharmavasana and the desire for salvation is called Mokshavasana. That Karmashaya decides where and for what reasons your present birth has taken place and where and in what form your next birth will take place. This is called caste. The basic meaning of caste is Yoni (species). That is, human birth is one caste. Similarly, cow birth is another caste. Dog birth is the third caste. Crow birth is the fourth caste. In Yoga Darshan, Jati means Yoni. saman prasavah yoni. In Yoga Darshan, Jati means the form of birth, i.e. in which Yoni and in which form and if in human Yoni, in which family and in which environment a person is born, this is determined by Karmashaya. Similarly, happiness and sorrow etc. and mental attitudes like attachment, greed, lust, anger, self-control, sacrifice, compassion, generosity, miserliness, jealousy, hatred etc. are also according to Karmashaya. These are called Bhog. In Yoga Darshan, the basic meaning of Bhog is what your mind experiences – happiness or sorrow, victory or defeat, profit or loss and what kind of attitudes arise in the mind. Some people are naturally self-controlled from birth, some are extremely lustful, some are very calm, some are very angry or greedy or are afflicted with intense attachment. All this is Bhog. This is also determined by Karmashaya. Similarly, Aayu means lifespan. This is also determined by the Karmashaya.<br />It should be clearly understood here that just as caste, age and enjoyment are the result of Karmashaya, similarly, a Karmashaya is also formed from the Kriyamankarma i.e. the deeds being performed. If you do Satvik or good deeds in this birth, then your next birth will be in a higher family. Along with this, in this birth, the pride of your family decreases or increases or remains according to your deeds. Similarly, although age i.e. lifespan is predetermined by Karmashaya, but doing any wrong deed obstinately can also lead to untimely death. It is not necessary that it is the result of the previous birth only. Therefore, age is also affected by Kriyamankarma. Similarly, victory and defeat, profit-loss, fame-disgrace are also affected or determined by Kriyamankarma. That is why the speed of Karma is said to be deep. Generally, a person does not understand or see all the elements and rules so minutely. That is why he gets disappointed if he does not get the expected Karmaphalam or is surprised if he gets unexpected benefits. But all this happens under the laws of God. That is why it is said that you have no right over the fruit. Because it is not easy for a person to know what will be the result of all these rules and laws of God in the form of the fruit of any action. In this sense, the doer has no right over the fruit. Because he is under the control of God, that is, he is under the governing laws of the universe and is also under the karmashaya of accumulated and predestined karmas. The fruit is not under the control of only Kriyaman karma. This is the essence.<br />It is necessary to know this entire philosophy consciously. Otherwise there can be a lot of confusion about any one piece. For example, there is a lot of confusion about detachment propounded in the Gita. If you do karma without attachment, you will not get the fruit of the karma, this is understood in a very gross way. That is, there is attachment to some kind of fruit and that is considered detachment. Because if you do unvirtuous deeds while being detached, are you detached from the hell or suffering that you will get? If you have complete detachment, then you should remain detached from heaven or hell as well. Because the result of karma is inevitable and inevitable. Because if you do wrong deeds, you will definitely get punishment for it, then you should remain detached from that punishment as well.<br />That is why real detachment is possible only with discretion and knowledge. This should always be known. Along with this, it is also worth remembering that while doing any work, you must think about its result in the light of knowledge and discretion. If I am doing such and such work, then such and such result is possible. You should never do any work without thinking this. Therefore, in the teaching of detachment, thinking about the result of work is not prohibited. Thinking about the result of work is very important.<br />The only truth is that whatever work is being done, the doer does not have the right over its result. That is, it cannot be known with certainty that you will definitely get such and such result. The meaning of authority is that the object or fruit which is in one's ownership or comes under one's ownership is said to be one's right. In this sense, the doer does not have a right over the fruit. Because that fruit is not in his control or under his control. While it is dependent on the perfection of karma i.e. actions and means, it is also under the control of God. That is, it is under the system of rules governing the universe. Which a person cannot know completely. That is why it is said that you have a right over karma, doing karma is in your control but you do not have a right over its result, that is, you do not have control over whether you get a particular result or not. In that matter, you are under the control of God. This is the explanation of the right to the fruit of karma. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>March</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3916/who-has-the-right-over-the-fruits-of-actions</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3916/who-has-the-right-over-the-fruits-of-actions</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Mar 2025 17:49:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/create_image_of_202604021657.png"                         length="2835455"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शाश्वत प्रज्ञा</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी रामदेव</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3863/shashwat-pragya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/26-january-(2).jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 5611 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> </strong></span></h4>
<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> </strong></span><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span></span> </strong></h4>
<h3 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span></strong></span></h3>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 78 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span>, 76<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंठाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्तावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंज्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दाओस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकानॉमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">टेकर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकर्स</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरे</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> 98 <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1765 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 1900 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 135 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 64.82 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5611 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेदर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 25% <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 2% <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटनायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> 2018 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलम्बिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>500 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पठानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगालियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डचों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांसिसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 1000 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 25% <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमनकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 77% <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 68% <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 20% <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 87 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 95% <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 45% <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपोर्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 250 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> 44% <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1765 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1900 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> 64.82 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 33.8 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> 50-50 <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 1572 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्क्वेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किमी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढक़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंकर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंवेस्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भुखमरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबलाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्र्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैल्जियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इथोपियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 180 <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1770 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> 1943 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्जाने</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">जुर्माने</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिपूर्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रवांडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरुंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.  <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामिबिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 1-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीबिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4.  <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्जीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 5611 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाऊस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगवाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकॉनामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्डता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रभुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूजियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहिनूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुमाइश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेबसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाऊस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>. hcinfo@parliament.uk <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाएँ।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3863/shashwat-pragya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3863/shashwat-pragya</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:59:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/26-january-%282%29.jpg"                         length="304445"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Eternal truth extracted from shashvat pragya of Param Pujya Yog-Rishi Shradheya Swami Jee Maharaj….</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Nationwide campaign to take back the loot of 5611 lakh crore rupees from Britain and save the country from further loot</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">        Today India is politically free, 78 years of our independence have been completed, we have entered the 76th Republic Day. Freedom from economic, educational, medical, cultural and all kinds of frustrations and guilt is yet to be achieved. This ancient plunder of colonialism which was earlier done on the strength of sword, is still continuing in the form of consumerism through multinational companies on the strength of trade. We have to become creators and not consumers by running</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>India's</strong></span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3887/eternal-truth-extracted-from-shashvat-pragya-of-param-pujya-yog-rishi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/26-january-(2).jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Nationwide campaign to take back the loot of 5611 lakh crore rupees from Britain and save the country from further loot</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">    Today India is politically free, 78 years of our independence have been completed, we have entered the 76th Republic Day. Freedom from economic, educational, medical, cultural and all kinds of frustrations and guilt is yet to be achieved. This ancient plunder of colonialism which was earlier done on the strength of sword, is still continuing in the form of consumerism through multinational companies on the strength of trade. We have to become creators and not consumers by running a Swadeshi campaign. Today 90 percent of the wealth of the world is in the hands of 10 percent people of the world.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>India's prosperous splendor</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">UK at the World Economic Forum held in Davos A 98-page report titled 'Takers not Makers' released by Oxfam International, a world-renowned organization, on the British loot of India, citing several studies and research papers, said that the British looted 64.82 trillion US dollars from India in just 135 years between 1765 and 1900, which is equivalent to 5611 lakh crore rupees in Indian rupees, i.e. more than the economy of 5 major countries of the world. India, which was once called the golden bird, was looted by the British so mercilessly that India, whose industrial production was 25% of the global production in the 17th century during the reign of Aurangzeb even after thousands of years of loot by foreign invaders, became just 2% in the 19th century. Even before this, the famous Indian economist Utsa Patnaik has published research papers through the prestigious Columbia Press in 2018 with evidence of the loot of 45 trillion dollars. </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Indian economy 500 years ago</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The figures of looting by Arabs, Afghans, Pathanis, Iranians, Mongols, Portuguese, Dutch, French and Mughals before the British do not include this. If we look at the looting of 1000 years in an average form, then it would be at least more than 100 trillion. If we consider the looting as 25% in terms of the size of the country's gross economy, then the total economy of India would have been estimated to be 500 trillion 500 years ago. According to Oxfam, the British ruined the domestic industries of India by making oppressive policies.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Economic inequality due to colonialism</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The Oxfam report says that the inequality and looting that was prevalent during the time of historical colonialism is going on in the present times. The Global South, which is the rich people of the developed countries of America and Europe, is exploiting the wealth of the poor and developing countries of Asia, Africa and South America. 77% of the world's wealth is today with the Global North. 68% of the world's richest people come from only 20% of the population of the Global North. Even today, the Global South gets 87 to 95% less payment for the same work as compared to the Global North. One percent of the world's population owns 45% of the world's wealth. By capturing the market through global supply chain, export, monopoly on processing industry etc., multinational companies exploit the workers and women of the Global South. Even today, the rich of the Global North earn 30 million dollars per hour i.e. about 250 crore rupees per hour more than the Global South. 44% of the people still live below the poverty line.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Fruits of the poisonous tree of colonialism</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Out of the 64.82 trillion looted between 1765 and 1900, wealth worth 33.8 trillion dollars from India went to the richest 10 percent people of Britain. This was such a huge amount that if carpets are made from 50-pound notes, then the entire 1572 square km of London can be covered four times. After that, a large amount was received by the upper middle class officials, bankers and investors of Britain from the loot. Oxfam says that the British promoted opium addiction for profit, destroyed industries and captured the market, monopolised intellectual property, captured resources, spread slavery, child labor, racism, casteism, gender discrimination all over the world, due to which poverty, hunger, famine, drought and crime increased. Due to monopoly on the market, poor countries did not get medicines during epidemics like Covid. The multinational companies that were born from this money exploited the Global South by making laws in the name of foreign debt, globalization through global institutions like WTO, IMF, World Bank etc., which continues even today. As an example of inequality today, the World Bank says the average Belgian has 180 times more voting power than an Ethiopian.<br />History is witness that in the famine of 1770 in Bengal, India, the British themselves believed that at least one crore people had died. In the famine of 1943 also, about 30 lakh people died, the sad thing is that this food crisis was caused due to occupation and looting of resources. The British not only looted India's wealth but also crores of people died in India due to British policies.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Apology and damages/fines/compensation demanded by various countries for colonial loot and atrocities</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.     Belgium publicly apologized for the atrocities during colonial rule in Congo, Rwanda and Burundi etc. countries under its control.<br />2.     Germany apologized for the atrocities committed during its rule in Namibia and promised to pay 1 billion euros each. Germany also apologized for the atrocities committed against the Jews in the Second World War.<br />3.     Italy publicly apologized in 2008 for the injustice of its colonial rule in Libya and gave compensation of 5 billion dollars.<br />4.     France also accepted the atrocities of colonial rule in Algeria and expressed regret.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The loot of 5611 lakh crore rupees from Britain has to be taken back and the country has to be saved from further loot</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">On this Republic Day, our resolution is that we will ask the House of Commons, Britain, to apologize for this loot. Today we are going to call upon all Indians, today we take a resolution to make India a 5 trillion dollar economy. Before the British, along with this loot, foreign invaders settled here and destroyed our Sanatan culture, converted millions of people to Christianity and Islam, and created a threat to the unity, integrity and sovereignty of the nation and caused huge damage with the policy of divide and rule. Earlier, India's Chakravarti rule with self-discipline used to run all over the world. Our resolution is to run a movement in the whole country to return what was looted earlier. Even after looting millions of crores, the biggest shameless thing is that the British have put up an exhibition of looted goods like Kohinoor etc. from India in the museum of London. We have to launch such a campaign to awaken the pride and self-respect of every Indian and by putting legal and ideological pressure on the British government, British Parliament and the descendants of the looter kings responsible for this loot and atrocities, we have to take back the looted money and run a nationwide movement to demand a public apology from the British for the atrocities committed on India. This is to return the loot of the country in the campaign of economic freedom and ideological freedom, the country has to be saved from further loot through the Swadeshi campaign.<br />All the citizens of the country are called upon to go to the Oxfam website, view this report and run a campaign to return the loot and apologize by emailing the British Parliament House of Commons on their official email ID hcinfo@parliament.uk. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3887/eternal-truth-extracted-from-shashvat-pragya-of-param-pujya-yog-rishi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3887/eternal-truth-extracted-from-shashvat-pragya-of-param-pujya-yog-rishi</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:59:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/26-january-%282%29.jpg"                         length="304445"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Patanjali's resolution on completion of 30 years</title>
                                    <description><![CDATA[<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The target is to connect 5 lakh schools with the Indian Education Board in the next five years.</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>We will first announce a new education system in India and then in the whole world and India will lead it.</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Children should not only be made aware of words, but along with the knowledge of words, they should also be made aware of the subject, self-awareness, true understanding of India and their pride.</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Till now Patanjali has done charity worth more than 1 lakh crore. More than 500 crore people of the world have faith in Yoga Dharma and Sanatan Dharma.</strong></span></h5></li></ul>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3888/patanjalis-resolution-on-completion-of-30-years"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg" alt=""></a><br /><ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The target is to connect 5 lakh schools with the Indian Education Board in the next five years.</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>We will first announce a new education system in India and then in the whole world and India will lead it.</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Children should not only be made aware of words, but along with the knowledge of words, they should also be made aware of the subject, self-awareness, true understanding of India and their pride.</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Till now Patanjali has done charity worth more than 1 lakh crore. More than 500 crore people of the world have faith in Yoga Dharma and Sanatan Dharma.</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">     The 30th Foundation Day of Patanjali Yogpeeth was celebrated in the Yog Bhawan Auditorium of Patanjali Wellness, Haridwar. In the presence of more than 6000 in-charges of Patanjali Yogpeeth organization from all over the country, the general public was introduced to the service, struggle and sadhana of the last 30 years. Along with this, there was a wide discussion on future plans. After the immense success of the Yoga Revolution, Patanjali has now sounded the conch shell of Panch Krantis under the leadership of Pujya Swami Ramdev Ji Maharaj. In which a big task will be done to free the children from education, medical, economic, ideological-cultural and diseases-pleasures-guilt-frustrations. Come, let us discuss these revolutions-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>First Revolution: Freedom of Education</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Today, 50 to 90 and in some places even 99 percent of educated unemployed, drug addicts, characterless dull children are ready whose childhood, youth and our lineage are in danger. We have decided that we will first announce the new education system in India and then in the whole world and India will lead it.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Patanjali's educational institutions will create new paradigms</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Patanjali Gurukulam, Acharyakulam, Patanjali University and Indian Education Board will now create new paradigms. Our resolution is that we will connect 5 lakh schools with the Indian Education Board in the next five years. This will be an innovative revolution in education.<br />We do not have to make children aware of only words, along with word understanding, we have to make them aware of the subject, self-awareness, true understanding of India and our pride. We will include information from all over the world in Hindi, English and Sanskrit, will keep the students updated with the whole world, but even in that, 80 percent of the content will be of Vedas, philosophy, Upanishads, Puranas, and the pride of India. It will have spiritual knowledge, Sanatan understanding, India awareness. This is not Macaulay's education system. When first one lakh and later five lakh schools will be affiliated to the Indian Education Board, then India's childhood and youth will be safe, this is the resolution of freedom of education.</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#eccafa;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>We will keep the true history of India through the Indian Education Board</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>   Through the Indian Education Board, we will not include the false greatness of foreign invaders, Akbar, Aurangzeb or the British, but the true history of Chhatrapati Shivaji Maharaj, Maharana Pratap and the revolutionaries who sacrificed their lives for the country in the syllabus. Teach them that Akbar, Aurangzeb or the British were not great, but Chhatrapati Shivaji, Maharana Pratap, Rani Lakshmibai, Chandrashekhar Azad, Sukhdev, Rajguru and Bhagat Singh were great. These are our ideal men. Even today, 80 percent of the books glorify the Mughals and the British. We will present the true history of India, India's valor, bravery and valor before the students.</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Second Revolution: Freedom of Medicine</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Disease is not our nature, Yoga is our nature. Today, people's bodies are getting damaged by consuming synthetic medicines, different types of steroids, painkillers etc. all over the world. For freedom of medicine, we are moving forward with the heritage and science of the sages through modern research, starting from Patanjali Wellness, Yogagram, Niramayam, Patanjali Hospitals and Arogya Kendras.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Yoga-Ayurveda is research the path to freedom from diseases</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Our first goal is that everyone should do yoga and be healthy, but even if someone has become sick, make him healthy with Yoga-Ayurveda. For this, our team of skilled scientists is continuously doing intensive research. We have published more than 5000 research protocols and more than 500 research papers in world class international journals and have put the path of freedom from incurable diseases in front of the world. Our resolution is that we will save people from getting sick and after getting sick, we will free them from those diseases through Yoga-Ayurveda.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Third Revolution: Economic Freedom</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Today, a handful of people in the whole world have gripped the entire economy in their cruel claws. Our goal is prosperity for service and wealth for charity. Till now, Patanjali has done charity of Rs 1 lakh crore in education, health, research, character building, nation building etc. All this service work of nation building and character building is being done with the selfless service of more than 25 lakh trained yoga teachers and 1 crore workers with more than 10 thousand centers.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Fourth Revolution: Ideological and Cultural Freedom</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">If the India which first gave the message of cultural trust to the whole world, goes through ideological and cultural slavery, then it is not right. Today India is dependent on those poor countries of the world for every thing which have only a few pieces of paper, a few dollars or pounds. True and real wealth is not only money but good health, happy family and character, Yogdhan and divine wealth are the true wealth. We have to free India from ideological and cultural slavery. That is why we say that we have to promote this Sanatan Dharma, Veddharma, Rishidharma, Yogdharma as Yugdharma.</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#c2e0f4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>India will become extremely prosperous through the Swadeshi movement</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>  Our resolution is that the Swadeshi movement should be so big that India comes out of economic plunder, slavery and poverty, only then India will become extremely prosperous. By getting rid of pills for diseases like BP, sugar, thyroid, asthma, arthritis, stress, depression, sleeplessness etc., we save 100 to 200 lakh crore rupees for the country every year.</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>More than 500 crore people of the world have faith in Sanatan Dharma</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Not only Hindus but more than 500 crore people of the world have faith in Yogdharma, Sanatan Dharma. If we all come together, then religious terrorism, political terrorism and this terrorism in the name of education and medicine will end from the whole world.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Fifth Revolution: Freedom from addiction, disease, pleasure and lust</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The dangerous game of addiction is going on all around the world. In India, people's lives are being ruined by getting stuck in the swamp of addiction, disease and obscenity. Our resolution is to get freedom from disease, addiction and obscenity. On completion of 30 years of Patanjali, our resolution is that we will make the whole world full of yoga, build character and create ideal world citizens.<br />Patanjali's contribution is inspiring the whole world today due to the unbroken tremendous efforts of revered Swami Ji. In Patanjali, a campaign of doing charity from wealth is being run to give health to people. 100 percent profit of Patanjali is only for charity. For Patanjali, India is not a market but a family. A team of more than 500 world class scientists at Patanjali are continuously doing research and providing various types of juices, decoctions, vatis, capsules, wheat grass, aloe vera juice, amla juice, neem juice, giloy juice etc. research and evidence based medicines to the whole world as per the disease. Patanjali is the first one to take the ancient knowledge tradition of India to the masses using modern science. Today Patanjali has taken yoga out of caves and caverns and has taken it to millions of people in 200 countries of the world.<br />Come! Let us take a pledge that we have to live Swadeshi and Sanatan education by breaking the shackles of slavery of Macaulay's education. We have to live the freedom of medicine, Sanatan medical system, Sanatan way of life. We have to live economic freedom, economic independence. We have to live ideological cultural freedom and privacy. Freedom from diseases, pleasures, guilt, slavery, frustrations is what one has to live. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3888/patanjalis-resolution-on-completion-of-30-years</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3888/patanjalis-resolution-on-completion-of-30-years</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:58:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg"                         length="156459"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>30 वर्ष पूर्ण होने पर पतंजलि का संकल्प योग क्रांति के बाद पञ्च क्रांतियों का शंखनाद</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3865/on-completing-30-years--patanjali-s-pledge%E2%80%94the-clarion-call-for-five-revolutions-following-the-yoga-revolution"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  <span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> पतंजलि</strong></span></span><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 30<span lang="hi" xml:lang="hi">वाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगभवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभागार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 6000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभारीगणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 99 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशेड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़ेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ेंगें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपडेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफिलिएटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेरॉयड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुंसधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 5000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाएँगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुट्ठीभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कागज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउण्ड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलिजियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैरेरिज्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैरेरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वटियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्दराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आओ</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेडिय़ाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाइए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीबाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रशेखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगतसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिशर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमामण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीपी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रैस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुड़वाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3865/on-completing-30-years--patanjali-s-pledge%E2%80%94the-clarion-call-for-five-revolutions-following-the-yoga-revolution</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3865/on-completing-30-years--patanjali-s-pledge%E2%80%94the-clarion-call-for-five-revolutions-following-the-yoga-revolution</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:57:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg"                         length="156459"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Prayers to divine powers on  Mahakumbh for the welfare of the nation and for Sanatan Dharma to become the religion of the age</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">          After 144 years, Mahakumbh has taken place in Teerthraj Prayagraj, which is a divine coincidence. On the occasion of this Maha Yoga, about 50 crore people from the country and abroad participated to take holy bath in Triveni. Param Pujya Yogrishi Swami Ramdev Ji Maharaj also organized Mahakumbh of Yoga in Shri Gurukarshini Kumbh Mela Camp, Prayagraj, in which devotees participated in large numbers. In Mahakumbh, while on one hand the top saints of the country took Amrit bath, many politicians including Union Home Minister Shri Amit Shah and big personalities of the country took a dip of faith.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>This</strong></span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3889/prayers-to-divine-powers-on-mahakumbh-for-the-welfare"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/28011-pti01282025000079b.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">     After 144 years, Mahakumbh has taken place in Teerthraj Prayagraj, which is a divine coincidence. On the occasion of this Maha Yoga, about 50 crore people from the country and abroad participated to take holy bath in Triveni. Param Pujya Yogrishi Swami Ramdev Ji Maharaj also organized Mahakumbh of Yoga in Shri Gurukarshini Kumbh Mela Camp, Prayagraj, in which devotees participated in large numbers. In Mahakumbh, while on one hand the top saints of the country took Amrit bath, many politicians including Union Home Minister Shri Amit Shah and big personalities of the country took a dip of faith.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>This is the glory period of Sanatan, Amrit period</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">On this occasion, Param Pujya Swami Ji Maharaj said that Hindutva is present in every vein of the country's illustrious Home Minister, respected Shri Amit Shah Ji. On this great festival of Sanatan, with the record of devotion and reverence, he has given pride to Sanatan and has also expressed his Hindutva and Sanatan publicly.<br />He said that earlier the administrators of the country, the kings or the rulers of the country did not come forward in such public ceremonies, they used to shy away from participating in these ceremonies, they used to feel ashamed of themselves. Our country's Prime Minister respected Shri Modi ji and respected Amit Shah ji have broken that tradition of complete frustration and self-reproach and have associated themselves with Sanatan Dharma and said with great pride that I am a Hindu, I am Sanatani, I am a descendant of sages. They have also accepted their faith publicly. This is the glory period of Sanatan, Amrit Kaal. </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>May the nation prosper and our Sanatan Dharma become the Dharma of the Age</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The Home Minister blessed himself with the blessings of the divine powers that are pouring down in the Mahakumbh. Mr. Shah took a dip and offered prayers at the Sangam along with all the revered Acharya Mahamandaleshwars. He prayed for the welfare of the entire nation and for our Sanatan Dharma to become the religion of the age. All the saints and great men blessed Mr. Amit Shah with their blessings.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Mahakumbh is not just a bath in water but a confluence of Gyanyoga, Bhaktiyoga, love, compassion and friendship.<br />Mahakumbh is not just a bath in water but a confluence of Gyanyoga, Bhaktiyoga, love, compassion and friendship. This confluence is the three knowledge of Rig, Sama, Yajur and this is a great coincidence of uniting the body, senses, mind and soul with the Supreme Soul by remaining pure in thought, word and deed. Not only should you take a bath but while taking a bath, take a resolution that I take a resolution to give up at least one big fault from my life. Also take a resolution to adopt one big virtue. Take bath in Kumbh with vows and resolutions. Otherwise people come and take bath and go away. There are some bad practices which we have to reform, some are addicted to smoking chillum etc., some are doing such work which is not in accordance with our Sanatani culture and our basic nature and our Satvikta. We do not have to pay attention to all these. Satvik, Tamasik and Rajasik all three types of scenes will be found in the whole world but you have to remain focused on your acceptance. Here in this Kumbh, a divine combination of divine powers has been formed after hundreds of years and if you touch that divine combination and bless it, then you will get the benefit of coming to this Kumbh.<br />By becoming silent on Mauni Amavasya, connecting your soul with God and taking bath with meditation, the body, mind and consciousness become pure, the flaws of destiny are removed, one gets freedom from all the troubles of life. Let us take a resolution in our mind that we are children of one God, children of one ancestor and one mother India and we have to free ourselves from the caste discrimination prevailing in our country. I am a Brahmin, I am a Kshatriya, I am a Vaishya, I am a Shudra - let us rise above these feelings.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>brahmano'sya mukhamasidbahu rajanya: krut:. </strong></span><br /><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>uru tadasya yadvaishya: padbhyam shudro'jayat:.. </strong></span><br /><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>lokaanam tu vivruddhyartham mukhabahurupadat:. </strong></span><br /><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>brahmanam kshatriyam vaishyam shudram ch niravartayat..</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, we have the brain in the form of Brahmin which removes ignorance, we have the arms in the form of Kshatriya which remove injustice, we have the thighs in the form of Vaishya which remove poverty and our feet in the form of Shudra which carry the whole body and are always ready to serve the whole life. Thus, we have the four Varnashram Dharma within us. Sanatan is within us, Hindutva is within us, all the culture and nature is within us, the whole universe in this body and we ourselves are Brahma.<br />Prajnaam Brahma, Tatvamasi, Ayam Atma Brahma and Aham Brahmasmi.<br />This is the essence of Sanatan, whoever is doing discrimination, casteism, discrimination in the name of Sanatan is not a Sanatan Dharmi, he is a heretic.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>Take a pledge of Yoga, Ayurveda and Swadeshi in Kumbh</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Param Pujya Swami Ji Maharaj said in Shri Gurukarshini Kumbh Mela Camp that we all have to take a vow of Swadeshi education, Swadeshi medicine, Swadeshi economy, Swadeshi Swadharma, Sanatan Dharma with the pledge of Yoga, Ayurveda, Swadeshi. This will free us from slavery of education, slavery of medicine, economic, ideological and cultural slavery and slavery of diseases, pleasures, lust, obscenity.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>Condolences to the dead in the stampede and wish for the speedy recovery of the injured</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Param Pujya Swami Ji Maharaj said that expressing condolences for the deaths due to stampede in Prayagraj Mahakumbh, all the revered Akharas, Acharya Mahamandaleshwars, Mahamandaleshwars and revered saints have taken a very solitary and symbolic bath on Mauni Amavasya as per the rituals. We pray to Maa Bhagwati and Ganga Maiyya for the speedy recovery of those injured in the stampede at the Mahakumbh in Teerthraj Prayagraj. This Sanatan Amrit Snan was not done as a big celebration but symbolically so that our ritual remains unbroken and at the same time those injured in it get treated and recover quickly. With this wish, for the welfare of the people, we and the revered saints of all the Akharas and our Juna Peethadheeshwar Acharya Mahamandaleshwar Pujya Avdheshanand ji performed this bath in a very symbolic and very unified manner. Everyone has the same goal that we are able to complete our ritual with complete simplicity and pray to God for compensation for those who have suffered losses. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3889/prayers-to-divine-powers-on-mahakumbh-for-the-welfare</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3889/prayers-to-divine-powers-on-mahakumbh-for-the-welfare</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:57:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/28011-pti01282025000079b.jpg"                         length="320671"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>महाकुम्भ पर दैवीय शक्तियों से प्रार्थना  राष्ट्र का मंगल हो व सनातन धर्म युगधर्म बने</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">        144 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">50</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीगुरुकाष्र्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धालुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3866/a-prayer-to-divine-powers-at-the-mahakumbh--may-the-nation-prosper--and-may-sanatan-dharma-become-the-dharma-of-the-age"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/28011-pti01282025000079b.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">    144 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">50</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीगुरुकाष्र्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धालुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डुबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिलेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिसिंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डलेश्वरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तियोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुमिरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उध्र्वारोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तियोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यर्जु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनसा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वाचा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँू।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुप्रथाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिलम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राह्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/kumbh-2025.jpg" alt="Kumbh-2025" width="1000" height="563"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मौनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमावस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठें</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणोऽस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखमासीद्बाहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्वैश्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्भ्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रोऽजायत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवृद्ध्यर्थं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखबाहूरूपादत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रियं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरवर्तयत्॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णाश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वमसि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म्ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माऽस्मि।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नीच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीगुरुकाष्र्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भगदड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घायलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगदड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखाड़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डलेश्वरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डलेश्वरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतगणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमावस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांकेतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगदड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घायलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखाड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठाधीश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामंडलेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधेशानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3866/a-prayer-to-divine-powers-at-the-mahakumbh--may-the-nation-prosper--and-may-sanatan-dharma-become-the-dharma-of-the-age</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3866/a-prayer-to-divine-powers-at-the-mahakumbh--may-the-nation-prosper--and-may-sanatan-dharma-become-the-dharma-of-the-age</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:56:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/28011-pti01282025000079b.jpg"                         length="320671"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Mukta Pishti: A surefire solution to stomach ulcers, Research published in Elsevier Publications Research Journal</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">          Patanjali scientists have studied the effectiveness of Mukta Pishti for the treatment of stomach ulcers based on ancient Ayurvedic medicine. This research has been published in the world-renowned Elsevier Publication's international research journal, Journal of Ethnopharmacology.<br />On this achievement, Acharya Balkrishna, President of Patanjali Research Foundation, said that the knowledge described in the Indian Sanatan scriptures has the unique power for the welfare of the entire world. Inspired by this knowledge, Patanjali is constantly moving forward in the direction of public welfare. He described this research as a symbol of a new direction in Ayurvedic medicine.<br />He said that natural</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;">     Patanjali scientists have studied the effectiveness of Mukta Pishti for the treatment of stomach ulcers based on ancient Ayurvedic medicine. This research has been published in the world-renowned Elsevier Publication's international research journal, Journal of Ethnopharmacology.<br />On this achievement, Acharya Balkrishna, President of Patanjali Research Foundation, said that the knowledge described in the Indian Sanatan scriptures has the unique power for the welfare of the entire world. Inspired by this knowledge, Patanjali is constantly moving forward in the direction of public welfare. He described this research as a symbol of a new direction in Ayurvedic medicine.<br />He said that natural minerals have great therapeutic importance in the form of pishti and bhasma in Ayurvedic medicine. In the ancient text Rasatarangini, there is a mention of Mukta Pishti, a calcium-rich medicine, which is considered effective in removing problems related to stomach, eyes and bones. Mukta Pishti is made from high quality sea-origin pearls and its alkaline nature makes it helpful in the treatment of diseases related to acidity.<br />Dr. Anurag Varshney, Vice President and Chief Scientist of Patanjali Research Institute, said that this wonderful confluence of Sanatan knowledge and modern science has immense potential to make the whole world healthy. Our effort is to present this ancient knowledge of Ayurveda with scientific evidence.<br />He told that Patanjali scientists studied the therapeutic effectiveness of this medicine on the Pylorus-Ligation based Wistar rat model. Research found that consumption of Mukta Pishti provides relief from Pylorus Ligation-induced Peptic Ulcer. Also, this treatment does not have any adverse effect on the level of acidity required for digestion.<br />This research has proved that Mukta Pishti is a very effective and safe remedy in the treatment of stomach ulcers. It is free from the side effects caused by long-term use of medicines like Synthetic Proton-pump Inhibitors and provides a permanent alternative to the patient.<br />This research not only proves the scientific nature of the ancient tradition of Ayurveda, but also presents a safe and effective treatment for serious stomach problems.<br />This research is available at this link:</h5>
<h5 style="text-align:justify;">https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378874125000613<br />Traditional Ayurvedic medicines like Mukta Pishti can bring a new revolution in the field of public health by synergizing with modern medical practices. This effort of Patanjali is an important step towards establishing the ancient knowledge of Ayurveda at the global level by providing it a scientific basis. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3890/mukta-pishti-a-surefire-solution-to-stomach-ulcers-research-published</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3890/mukta-pishti-a-surefire-solution-to-stomach-ulcers-research-published</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:56:31 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मुक्ता पिष्टी: पेट के अल्सर का रामबाण समाधान, Elsevier प्रकाशन के रिसर्च जर्नल में शोध प्रकाशित</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसतरंगिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्र्णेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span> (Pylorus-Ligation) <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> (Wistar rat model) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इंड्यूस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैप्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> (Pylorus Ligation-induced Peptic Ulcer) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हेबिटर्स</span> (Synthetic Proton-pump Inhibitors) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><a href="https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/%20pii/S0378874125000613">https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/ pii/S0378874125000613 </a></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनस्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:54:52 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Characteristics of Pranayama in the scriptures</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Sadhvi Devpriya  <br />Dean- Faculty of Humanities and <br />Oriental Studies<br />Patanjali University, Haridwar</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3891/characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/yogi.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong> The derivation of the word pranayama- </strong>means the dimensions of the breath. Prana+ang+yam+ghan= pranayama. The word pranayama is derived from the suffix ghn from the verb yama- samyamane.</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Yoga Darshan-</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">After the asana is accomplished in the eight limbs of yoga, pranayama is performed sequentially. Maharishi Patanjali explains the characteristics of pranayama:</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>tasmin sati shvasaprashvasyorgativiched: pranayam:|| 2.49||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, when the asana is perfected, the interruption of the movement of breathing = breaking the order = that is, breaking the flow of the going:- cutting is the pranayama. That is, pranayama is the distinction (interruption) of the natural movement of breathing.</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Agni Purana-</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>nasikaaputamangulya'pidyaiv paren ch| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>audaram rechayedvayum rechanadrechak: smrut:||7|| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>bahyen vayuna deham drutivatpurayedyatha| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>tatha purnasch santishthetpuranatpurak: smrut:||8|| </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>na munchati na gruöaati vayumantarbahi: sthitam| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>sampurnkumbhavattishthedachal: sa tu kumbhak:||9||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The air residing within the body is called prana. The name of stopping him is dimension. Therefore, pranayama means to stop the breath. His method is as follows: Press one hole of the nose with your finger and expel the air in the stomach through the other hole. This action is called laxative because it causes digestion. Then, like a bellows, fill the body with outside air and hold it for some time, this action is called supplementation. When the air within is not released, nor the air outside is taken in, but remains motionless like a perfect pot, it is called a pot.</h5>
<h5 style="text-align:left;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Skanda Purana-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>evam sansadhya niyaman sayamanshch vichakshan:| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>pranayamay sandadhyannanyatha yogasadhak:||26|| </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>yato'shuchisharirasya vayukopo mahanbhavet| </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>vayukopatkusthata ch jadtvadinupashnute||27|| </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>tasmadvichakshan: shuddham krutva deham yatetparam| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>pranayamasya vakshyami lakshanam shrunu pandav||28|| </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>pranaapananirodhasch pranayam: prakirtit:| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>laghumadhyottariyakhya: sa ch dhiraistridhodit:||29||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">laghurdvadashamatrastu matra nimish unmish:| dviguno madhyamaschoktastrigunaschottam: smrut:||30||<br />A wise person should practice asanas and pranayama by following the rules of Yama. Otherwise, there is no progress in yoga practice. When one starts practicing yoga with an impure body, there is an outbreak of air. This causes leprosy and inertia and other disorders. Therefore, a wise person should engage in pranayama only after purification of the body. O Arjuna! Listen to the characteristics of pranayama: Pranayama is to stop the air called prana and apana. The patient people also call it threefold with the distinction of small, medium and good. A moment is called a moment. The twelve-matra pranayama is called short, medium when it is doubled (24 matra) and excellent when it is tripled (36 matra).</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Vishnu Purana-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">pranakhyamanilam vashyamabhyasatkurute tu yat| </span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">pranayamasya vignyeyassbijo'bij eva ch||40||</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Pranayama is the act of subduing the air called prana through practice. There are two divisions of it, Sabiz and Abiz.<br />parasparenaabhibhavam pranaapanau yathanilau| kurutassadvidhanen trutiyassanyamattayo:||41||<br />When the yogi restrains the prana and apana airs from each other while doing pranayama under the teachings of the Sadhguru, then the two pranayama named puraka and rechaka are restrained and when he combines the two together, the third kumbhaka pranayama occurs.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Mahashiva Purana-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">mantrayog: sparshayogo bhavayogastathapar:| abhavayog: sarvebhyo mahayog: paro mat:||7||</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Mantra yoga, sparsha yoga, abhava yoga and the greatest Maha yoga are considered.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">mantrabhyasavashenaiv mantravachyarthagochar:| </span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">avyakshepaa manovruttirmantrayog udahrut:||8||</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The instinct of the mantra which becomes visible in the verbal meaning of the mantra by the practice of the mantra is called mantra yoga.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>pranayamamukha: saiv sparshayogo'bhidhiyate| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>sa mantrasparshanirmukto bhavayog: prakirtit:||9||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The same attitude with pranayama is called sparsha yoga. That same pranayama free from mantra-touch is called bhava yoga.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Brihannardiya Purana-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">eshaamekatamam baddhava gurubhaktiparayan:|</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">upasako jayetpranan dvandvatito vimatsar:||116||</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">pramukhodamukho vapi tatha pratyamukho'pi va| </span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">abhyasen jayetprananni:shabde janavajareejate||117||</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">prano vayu: sharirasth aayamastasya nigrah:| </span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">pranayam iti prokto dvividh: sa prakeetrtit:||118||</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The seeker should choose one of these asanas and practice it. This makes the seeker devoted to Gurubhakti life-conquering, transcendental and free from envy. In a secluded place, place asana facing east, north or west and practice continuously to control the breath.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">The sages of the Chāndogya Upanishad say:</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Prana is the father, Prana is the mother, Prana is the brother|</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Prana is the sister, Prana is the teacher, Prana is the Brahmin|| (Chhandogi- 7.15.1)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Along with the physical changes, the emotional changes in the mind of a person through the various dimensions of yoga, i.e., prana, are as authentic and scientific as the physical changes.<br />For a person suffering from physical diseases like depression and schizophrenia, the sages of the yoga tradition say: O man! You take refuge in the soul, do pranayama. This is the life father, this life is the mother, this is the brother and sister. Prana is the Acharya and the Brahmin. Here the souls are described in metaphor. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3891/characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3891/characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:54:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/yogi.jpg"                         length="105767"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Now cancer will be away with Aurogrit</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Dr. Anurag Varshneya  </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3892/now-cancer-will-be-away-with-aurogrit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/aurogrit.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong>Cancer is a serious disease in which the body's cells grow abnormally and can spread to other parts of the body. Normally, the body's cells grow, divide and die in a controlled process. But when this process is disrupted, cells grow uncontrollably, forming tumors.</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#2F8711;border-color:#2F8711;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(47,135,17);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>Lung cancer is one of the leading causes of cancer deaths worldwide. Although there are many causes of lung cancer, smoking is the most important cause. This cancer starts in the lungs and can slowly spread to other parts of the body. Lung cancer is a serious and complex problem, which sometimes proves fatal due to late detection. This condition arises from abnormal growth in lung cells, which can become uncontrolled and affect the entire body.</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">   There are two types of tumors, the first is benign which is called non-cancerous tumor, and the second is malignant which is called cancerous tumor. Malignant tumors can also spread to other parts of the body and cause serious health problems.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Lung cancer is the leading cause of death in the world</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Lung cancer is one of the leading causes of cancer deaths worldwide. Although there are many causes of lung cancer, smoking is the most prominent cause. This cancer starts from the lungs and can gradually spread to other parts of the body. Lung cancer is a serious and complex problem, which sometimes proves fatal due to late detection. This condition arises from abnormal growth in lung cells, which can become uncontrolled and affect the entire body.<br />Lung cancer is mainly classified into two types. First, non-small cell lung cancer, which is the most common type and accounts for about 85% of cases. This cancer grows relatively slowly, but it can prove to be dangerous if not treated on time.<br />The second type is small cell lung cancer, which is seen in fewer people, but it grows and spreads rapidly. This type of cancer requires extreme vigilance and speed in its treatment.</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#FBEEB8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Research</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>Aurogrit is made from Karkatshringi (also known as Kakrasingi). In Ayurvedic texts, Karkatshringi is considered extremely useful for respiratory diseases. This medicine contains effective phytochemicals such as Gallic Acid, Methyl Gallate, and Penta-O-Galloyl-β-D-Glucose. Of these, PGG has been found to be effective in various types of cancer. We analyzed the effects of Aurogrit on lung cancer cells. In this study, it was found that Aurogrit destroys cancerous cells, but does not harm healthy cells. This medicine prevents the growth of cancer and slows down the process of tumor formation.</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Major causes of lung cancer</strong></span><br />●    There are many causes of lung cancer, the most prominent of which is smoking. Tobacco smoke contains more than 7,000 chemicals, many of which are carcinogenic. Apart from smokers, people who live around a smoker are also at risk. This is called passive smoking, and it is equally harmful.<br />●    Apart from this, a mineral called asbestos, which is used in construction work, is another major cause of lung cancer.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Air pollution is also a big problem. PM 2.5 and other air pollutants can seriously affect lung health. Genetic factors also sometimes play a role in the development of cancer.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">The symptoms of lung cancer are sometimes not obvious in the early stages, which can cause delay in detection of the problem by both the patient and the doctor.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Do not ignore these symptoms</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Some common symptoms include persistent cough that does not go away, coughing up blood, chest pain, difficulty breathing, hoarseness of voice, sudden weight loss and extreme fatigue. Apart from this, in some cases problems like bronchitis or pneumonia occur repeatedly. Ignoring these symptoms can be fatal, so timely examination and treatment is necessary.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Diagnosis</strong></span><br />Many techniques are used in modern medicine to check lung cancer. Doctors first recommend getting an X-ray of the lungs, which gives an initial idea of ​​the condition of the lungs. After this, advanced equipment like CT scan and PET scan are used, which give information about the structure of the lungs and the spread of cancer. MRI is also an effective technique, which provides detailed images. Sometimes, a biopsy is performed, in which a small sample of lung tissue is taken and examined in a laboratory. All of these procedures determine the stage of cancer, which is graded between 1 and 4.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Patanjali's successful research in lung cancer</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In Ayurveda, there is mention of many effective medicines for the treatment of lung cancer. Patanjali made an important discovery in this direction. Patanjali developed the Ayurvedic medicine Aurogrit, which has proved to be highly effective for lung cancer.<br />Aurogrit is made from Karkatshringi (also known as Kakrasingi). In Ayurvedic texts, Karkatshringi is considered extremely useful for respiratory diseases. Effective phytochemicals such as Gallic Acid, Methyl Gallate, and Penta-O-Galloyl-β-D-Glucose have been found in this medicine. Of these, Ktratra has been found effective in various types of cancer.<br />We analyzed the effects of Aurogrit on lung cancer cells. In this study, it was found that Aurogrit destroys cancerous cells, but does not cause any harm to healthy cells. This drug inhibits cancer growth and slows down the process of tumor formation. In addition, Aurogrit affected the signaling pathway at the molecular level, thereby reducing the speed of formation of cancer cells.<br />The combination of modern medical practices and Ayurveda has created new possibilities in the treatment of lung cancer. The Ayurvedic approach has the power to eradicate the disease from its roots, and it also strengthens the body's natural immune system. Aurogrit developed by Patanjali is an important step in this direction. Its initial tests have proved that this drug is not only effective, but also safe.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Treatment possible with the right treatment at the right time</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Lung cancer is a serious problem, but it can be controlled with timely diagnosis and right treatment. Awareness is necessary for this. People should take care of their health, get regular health checkups and stay away from habits like smoking. It is also necessary to be cautious about air pollution, because clean air is the basis of a healthy life.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">In conclusion, it would be appropriate to say that solutions to complex diseases like cancer are possible through the coordination of Ayurveda and modern medicine. Discoveries like Patanjali's Ayurvedic medicine Aurogrit are establishing new dimensions in this direction. This medicine has not only proved effective for lung cancer, but also shows the importance of research and innovation in Ayurveda. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3892/now-cancer-will-be-away-with-aurogrit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3892/now-cancer-will-be-away-with-aurogrit</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:53:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/aurogrit.jpg"                         length="206704"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शास्त्रों में प्राणायाम के लक्षण</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रिया</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकायाध्यक्षा</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानविकी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राच्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विद्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकाय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/yogi.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पत्ति</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">आङ्</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">घञ्</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घञ्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगदर्शन</span>- </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मिन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेद</span>: </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> 2.49<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विच्छेद</span> = <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भङ्ग</span></strong> = <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गते</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भङ्ग</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासिकापुटमङ्गुल्याऽपीड्यैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औदरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचयेद्वायुं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचनाद्रेचक</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>7<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृतिवत्पूरयेद्यथा।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तिष्ठेत्पूरणात्पूरक</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुञ्चति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुमन्तर्बहि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचल</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धौंकनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कन्दपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सयमांश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचक्षण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दध्यान्नान्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसाधक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>26<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽशुचिशरीरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकोपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्भवेत्।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकोपात्कुष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़त्वादीनुपाश्नुते।।</span>27<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्विचक्षण</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यतेत्परम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष्यामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डव।।</span>28<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणापाननिरोधश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीर्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुमध्योत्तरीयाख्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरैस्त्रिधोदित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>29<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुर्द्वादशमात्रस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मिष</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>30<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसाधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़तादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विचक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहशोधनोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनो</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वादश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रत्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> (24 <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> (36 <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुपुराण</span>-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणाख्यमनिलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश्यमभ्यासात्कुरुते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणयामस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञेयस्सबीजोऽबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span>40<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबीज।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परेणाभिभवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणापानौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथानिलौ।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुतस्साद्विधानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीयस्संयमात्तयो</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>41<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महाशिवपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोगस्तथापर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभावयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेभ्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>7<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभावयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रभ्यासवशेनैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रवाच्यार्थगोचर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अव्याक्षेपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्तिर्मन्त्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाच्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाममुखा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोगोऽभिधीयते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रस्पर्शनिर्मुक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीर्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहन्नारदीयपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एषामेकतमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बद्धवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुभक्तिपरायण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपासको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयेत्प्राणान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वातीतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमत्सर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>116<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामुखोदमुखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यमुखोऽपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयेत्प्राणान्नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवजर्जते।।</span>117<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विविध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीत्र्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>118<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुभक्तिपरायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणजयी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वातीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्सर्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वाभिमुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमाभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छान्दोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छान्दोग्य</span>- 7.15.1)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दैहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> (depression) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किज़ोफे्रनिया</span> (schizophrenia) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपकालंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:52:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/yogi.jpg"                         length="105767"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Control of the  Mind Practice  and detachment</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Rameshwar Mishra Pankaj  </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3893/control-of-the--mind-practice--and-detachment"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/man-.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   Those who have faith in the Gita, faith in Sanatan Dharma, faith in India, faith in the valour and valour of their ancestors, their religious devotion and scholarship, are entitled to it.<br />Lord Krishna said - First learn to concentrate your mind.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Vyavasaatmika buddhirekeh Kurunandan.</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Bahushakha hyantashcha buddhayo'vyavasayinaam. (2/41)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">If the mind is not concentrated, then a storm of thoughts will keep rising in the mind in infinite ways, many branches will sprout from each of those thoughts. On hearing the flowery voice, the mind's attachment to various subjects will keep increasing. Therefore, first learn to concentrate the mind. A business-oriented mind. A mind focused on the purpose.<br />But how can one have such a mind? How can the mind be concentrated? The mind is fickle, its fickleness is fast, is full of force and keeps churning the mind. The Lord says, yes, certainly the mind is fickle. It is very difficult to control it.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">"Abhyasen tu kaunteya vairaagyena cha grihyate.'' (6/35)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">It can be controlled only by practice and detachment. Practice of repeatedly concentrating and controlling the mind. This is the first stage of yoga sadhana. Those who are wise, saints, devotees, endowed with the sanskars of past lives, their mind is easily under control. So they are not seen doing this initial stage, primary practice of yoga sadhana in this birth. Because they have already done yoga sadhana in their previous birth. They have practiced. This much yoga sadhana is basic, essential in every path of sadhana. Be it the path of knowledge, the path of devotion, the path of action.<br />Therefore, remember again that Arjuna has only one doubt, on hearing which God said-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">“Asanshyam mahabaho, mano durnigraham chalam.”</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">O Mahabahu Arjuna, this doubt of yours is correct. The only doubt on hearing which God says that yes, it is correct. So what does the Gita say about this difficult and fickle mind? Practice and strengthen detachment.<br />What is meant by practice? What is meant by detachment? If we take the popular meaning of detachment that after that one should wear a loincloth and leave, then Arjuna would have done the same. He says that now I have to make my mind strong, so let's go, I have already kept the Gandiva. That's it. At that time there was a great tradition of renunciation. There were many ashrams. He could have gone somewhere as a sanyasi. But he did not go, right? This means that the way the Bhagavad Gita preaches renunciation and practice, the renunciation that Bhagavad Gita teaches, the meaning of renunciation by Lord Shri Krishna, makes a person capable of fighting, is able to identify the enemy properly and defeat him, is able to gain more and more knowledge of weapons and scriptures, becomes adept in the art of war, is able to follow his own religion, he gets energy, strength, brilliance, determination, firmness in following religion, valor, bravery. This is such renunciation. Bhagavad Gita preaches such renunciation, rules such renunciation, disciplines such renunciation, which ignites the brilliance of a person, makes the intellect of a person brilliant, alerts the conscience of a person. It removes his attachment and makes him steadfast and unwavering towards the fulfillment of his duty. For himself. It makes us capable of our self existence. For following our own religion, for our clan and our caste and our society, for our nation and for this entire universe. The original meaning of caste is nation i.e. common ancestor-tradition.<br />For the rotation of the universe cycle, God says:-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Evam Pravartita Chakram Naanuvartayatih Ya:.</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Aghayurindriyaramo Mogham Parth Sa Jeevati. (3/16)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">God has cautioned that the universe cycle which is being started is started by me, it is the duty of every person to follow it otherwise he lives in vain. So renunciation means to know your role in the rotation of this universe cycle. Not to wander here and there from it. The mind should not wander in other subjects, desires should not arise, attachment and greed should not engulf it, there should be detachment from them, this is renunciation. For that, the means of penance and strength required, the practice of knowledge, awakening of memory. Through this practice and detachment, the mind can be controlled. By having the knowledge of one's own religion, one can follow one's own religion.<br />What has Lord Shri Krishna said in the Gita to control the fickleness of the mind? Because without controlling the fickleness of the mind, without concentrating the mind, without making the mind alert and capable, you cannot acquire any knowledge. You will listen and forget. And if your mind is not fickle, you are like Yudhishthir, then you can gain a lot of knowledge even on the basis of one sentence. That is why before discussing any knowledge, it is necessary that we discuss the topic that how the mind is made strong and strong. How can it be concentrated. How can one remain focused on the subject. How is the mind calmed. The most important thing to know in this topic is that what is the nature of the control of the mind that has been talked about in the Gita? Generally, after reading that there is advice in the Gita on controlling the mind, people think that if they do not feel like studying or do not feel like doing any other activity or do not feel like meditating or if they need a formula to concentrate on mathematics, philosophy or science, then they should take the help of the Gita. Certainly, the Gita will be helpful in all these subjects as well. But the special concentration that is talked about here in the Gita, that process is difficult, it is not easy, this should be known. Because after listening to the Lord's advice on yoga, Arjun says-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Yoyam yogastvaya proktah saamyena Madhusudan.</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Etasyaham na pashchami chanchalatvātsthitim sthiraam. (6/33)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">O Krishna! How can the mind be stable in the yoga you have preached? The mind is fickle.<br />Here it should be kept in mind that who is saying this? This is being said by the brave Arjuna who, when Guru Dronacharya had tested him to pierce the eye of a bird, could only see the eye of the bird. Other people could see the tree, then the bird sitting in it and its eye as well. But Arjuna said that he could only see the eye of the bird and aimed the arrow at it.<br />Similarly, in the yajna in which Arjuna had won Panchali, he had to aim an arrow at the eye of the fish by looking at its reflection in the oil cauldron below. It is clear that Arjuna's concentration was unparalleled. Therefore, Arjuna is not talking about the kind of restlessness that ordinary people's minds are experiencing.<br />That is why, when we read any scripture, we must always read its background and the essence of its philosophy. Even if we read any modern book, we should first read its preface, where the author explains the essence of the book.<br />So, keeping in mind that Arjuna is well-read, has good sanskars, is endowed with religious wisdom, is virtuous, serious, a great warrior, noble and patient, an unparalleled archer, and a knower of religious scriptures, his doubt is very broad. Arjuna is talking about the background of sanskars and knowledge in the mind and then the mind is becoming restless with a view to a particular goal. There is a definite context to his doubt. Therefore, to calm the mind at such a time, comprehensive and detailed knowledge is required. Without that knowledge, the mind cannot be calmed by just one common practice. Only the foolish mind can be calmed by simple practice. For the one who is never affected by the world, simple practice is sufficient. But for a person with immense intellectual consciousness, only immense knowledge can become a factor for peace of mind. Hence, practice in this context means repeated self-study. Repeated self-study of the scriptures which are the basis of knowledge is practice.<br />Similarly, renunciation should also be understood well. Vairagya means concentration of mind on the highest goal, concentration on one's own religion, businesslike intellect. Performing one's duty with this intelligence. This is real renunciation. God himself says-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>anashrit: karmfalam karyam karmam karoti ya:. sa sanyasi ch yogi ch na niragni: na chakriya:.. (6/1)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(One who does his duty without depending on the results of his actions is a sannyasi and a yogi. One who only abandons yajna and other worldly activities is not a sannyasi.)<br />If a sannyasi does not make special efforts for self-knowledge and following his own religion after assuming the garb of a sannyasi, then it is not renunciation, but merely an attraction towards it because of the pleasure he feels in the external activities of the sannyasi ashram. There are many people who do not have the desire for a normal worldly or household life and feel attracted to it after seeing the life of sannyasis or people living in monasteries. They do not have any other sexual desire, but a life of enjoyment is visible and if one takes sannyas due to its attraction, then it is not called renunciation. Because if that kind of renunciation had been preached, then Arjuna would have said at the end of the Gita that all your preaching is acceptable. Now I take renunciation and after becoming a sannyasi, I will practice the scriptures daily. But after listening to the teachings of practice and detachment, he finally said that after listening to your teachings and your blessings, all my doubts have been dispelled, attachment has ended, the memory of duty has awakened and now I will fight.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Nashto moh: smritirlabdha tvatprasadanmaayachyut.</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Sthitosmi gata sandeh: karishye vachanam tava. (18/73)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">So it is clear that this detachment gives strength to follow the religion. Those whose svadharma is only self-knowledge and who have repaid all the three debts - debt to the gods, debt to the sages and debt to the ancestors, have completed all their remaining duties, they can only engage themselves in the practice of self-knowledge. But if all the three debts are remaining, then detachment means - concentration in following the religion and practice of professional intelligence.<br />Here one more thing is to be remembered, we have to do our work without depending on the fruit of our work. This does not mean that we should not think about the fruit of our work, we should not pay attention to the fruit of our work. God has not said this anywhere. We will always have to keep the fruit of our work in mind. Because good work will have good results and bad work will have bad results.<br />So we should always think that the work that I am going to do is good, good, dharma, duty. Not worrying about the fruit of our work is negligence. To consider the fruit of our work as our right is arrogance. So neither negligence nor arrogance should be done. The duty is to do the work and it should not be done by depending on the fruit of our work. The fruit of our work is in the hands of God. There will be a discussion about it in the next issue. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3893/control-of-the--mind-practice--and-detachment</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3893/control-of-the--mind-practice--and-detachment</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:51:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/man-.jpg"                         length="65980"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अब कैंसर होगा दूर औरोग्रिट से</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वार्ष्णेय</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/aurogrit.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेनाइन</span> (Benign) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिग्नेंट</span> (Malignant) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिग्नेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);"> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्मॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> (Non-Small Cell Lung Cancer) <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 85% <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> (Small Cell Lung Cancer) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्कता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकड़ासिंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> Gallic Acid, Methyl Gallate, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Penta-O-Galloyl-β-D Glucose <span lang="hi" xml:lang="hi">त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोकेमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> PGG <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंबाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 7,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मोकिंग</span> (Passive Smoking) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्बेस्टस</span> (Asbestos) <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएम</span> 2.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकावट।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोंकाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमोनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> (CT Scan) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीईटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> (PET Scan) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमआरआई</span> (MRI) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोप्सी</span> (Biopsy) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकड़ासिंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> Gallic Acid, Methyl Gallate, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Penta-O-Galloyl-β-D Glucose <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोकेमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> PGG <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉलिक्यूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाथवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:50:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/aurogrit.jpg"                         length="206704"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मन का नियंत्रण  अभ्यास और वैराग्य</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3870/control-of-the-mind--practice-and-detachment"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/man-.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">   गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखो।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिरेकेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरूनन्दन।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुशाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यनन्ताश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्।।</span> (2/41)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूटेंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन्तेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्येण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह्यते।।</span>’’(6/35)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्निग्रहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलं।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निस्संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गांडीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्दीप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्र्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अडिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>:-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानुवर्तयतीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अघायुरिन्द्रियारामो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोघं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवति।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">                                                                       (3/16) </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतरेतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिप्साएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/focused-mind-meditation-770.jpg" alt="Focused-mind-meditation-770" width="770" height="713"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योऽयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगस्त्वया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोक्त</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुसूदन।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एतस्याहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्चलत्वात्स्थितिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिराम्।।</span> (6/33)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोणाचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबिंब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साररूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुर्धर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगतगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपादन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाश्रित</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरग्नि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्रिय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> (6/1)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्मपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होतीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोधार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्र्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नष्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिर्लब्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितोऽस्मि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतसन्देह</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">करिष्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तव।।</span> (18/73)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋणों</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायत्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम्भ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3870/control-of-the-mind--practice-and-detachment</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3870/control-of-the-mind--practice-and-detachment</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:49:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/man-.jpg"                         length="65980"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कर्ण रोग लक्षण   कारण  बचाव</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डेय</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3871/ear-disorders-symptoms---causes---prevention"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/ear.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#E67E23;border-color:#E67E23;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(230,126,35);">
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    <span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>  यूँ</strong></span></span><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्यूनिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">        <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑडोटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाथवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेगों</span> (sounds are translated to electrical impulses) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span></strong><strong>) <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong> 2) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीमर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईयर</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीमर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">4</span></strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>5) <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटोस्क्लेरोसिस</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंडक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेयरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटोस्क्लेरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटोस्सेलोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेपेडेक्टोमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईएनटी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>6) <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मतली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>7) <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>8) <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईयरड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्राइविंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्राइविंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनसनाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सरदर्द</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बहरापन</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रेना</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">एयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सीरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरिंगिटिस</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसटोइडिटिस</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टिबुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोनिटिस</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टिबुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोस्टर</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिंगल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नहाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाजुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरोंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1-1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयरग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>2-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">सारीवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span>, 1-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रप्रभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1-1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2-2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासाछिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयरग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रॉप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें।</span>  </h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3871/ear-disorders-symptoms---causes---prevention</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3871/ear-disorders-symptoms---causes---prevention</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:48:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/ear.jpg"                         length="88352"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Ear Disease Symptoms, Cause, Prevention</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Dr. Arun Pandey  <br />Patanjali Ayurveda College, Haridwar</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3894/ear-disease-symptoms--cause--prevention"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/ear.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#f8cac6;border-color:#F8CAC6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(248,202,198);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong>Although every part of our body is made for some work or the other and has its own important place, but there are five sense organs in our body through which we have the power to see, hear, touch etc. One of the important organs among these is our ears. Ears are one of the most important organs of our body. They provide us the ability to hear. Whatever communication we do through talking is not possible without ears, it is because of them that we are able to hear sounds.</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">   Actually, there is a central hearing system inside the ear, which has some auditory nerves i.e. nerves that can hear and some complex pathways that carry sounds to the brain. If we understand the process of sound going from the ear and reaching the brain, then we will find that the ear is made up of three parts.<br />The first among these is the outer ear. This is the part of the ear that appears like a hole or tunnel. After this, there is the middle ear which is called the ear drum. It has small bones that amplify the sound. And the third and last part is the inner ear. The inner ear is the place where sounds are translated into electrical impulses and sent to the brain.<br />All these three things together ensure the process of hearing.<br />If there is any problem in hearing or deafness, then the reason for this is some disturbance in these three parts.<br />Actually, any of these three parts can be infected by bacteria, fungus or virus. Middle ear infections are the main culprits for ear problems in children. They often suffer from otitis media. But adults also have many ear problems, which can range from mild to severe.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Ear problems</strong></span><br /><strong>1)   Ear wax</strong><br />    Ear wax protects our ears. Dust particles stick to this wax, which protects the inner parts of the ear from infection. But in adults, a large layer of wax starts forming, which sometimes causes itching and infection in the ear. In such a situation, it is necessary that adults keep getting their ears cleaned by a doctor from time to time.<br /><strong>2)   Swimmers ear</strong><br />    When the skin inside the ear swells due to moisture and heat, it is called swimmers ear. In this, the ear hole gets infected and which can also cause pain and itching.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3)     Otitis media</strong><br />   In otitis media, there is an infection in the middle part of the ear i.e. the ear drum. This is often caused by a viral infection. In this, the middle part of the ear becomes swollen and it can also cause fluid buildup. It often occurs in young children. If we look at its symptoms, then the child cries, feels pain in the ear and is also troubled by mild fever and irritability.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4)     Glue Ear</strong><br />    It is a problem associated with chronic otitis media. Thick or sticky fluid builds up in the middle ear behind the ear and causes hearing loss or deafness. This problem can occur since childhood in many people.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5)     Otosclerosis</strong><br />    A condition where there is abnormal bone growth around one of the small bones inside the ear, especially around the stapes. Due to this, the stapes bone becomes unable to move. In fact, when the stapes is unable to function properly, the auditory system is unable to function properly. This condition usually causes a conductive hearing loss. The treatment of otosclerosis depends on two options, first on hearing aids and second on surgery. Hearing aids are often a very successful option for people who have otocelosis. The surgical option is called stapedectomy, which is performed by an ENT (ear, nose and throat specialist).</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6)     Ear congestion</strong><br />    A condition where there is an excess of fluid in the inner ear. The excess fluid disturbs the balance of the ear and leads to symptoms of dizziness, nausea, ringing in the ears, fluctuations in hearing and a feeling of pressure inside the ear. There is currently no known medical treatment for this. However, the condition can be managed to some extent through medication, diet, stress reduction, natural remedies and surgery.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7)     Ear congestion</strong><br />    This is usually the result of a build-up of wax inside the ear canal. The wax is produced by small glands inside the ear. But the amount of wax produced in the ear depends on many factors including diet, age, skin conditions, anxiety levels and the anatomy of the ear canal. As you age, the gland secretions become less oily, and this results in dryer and harder wax, which gets trapped in the eardrum and clogs your ear.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8)     Ear congestion</strong><br />    This sometimes occurs when the tube that runs from the nose to the ear becomes blocked and causes an imbalance of air in the outer part of the eardrum. This condition is experienced by most people when they change altitude levels through activities such as scuba driving, driving in mountainous areas and flying. Its symptoms often include a ringing sound in the ear, dizziness, pain and discomfort. There may also be hearing loss and feelings of heaviness in the ears.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Symptoms of ear disease</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    Ear pain<br />●    Ear discharge<br />●    More than normal crying in young children<br />●    Ear infection<br />●    Insomnia<br />●    Difficulty hearing or responding to sounds<br />●    Dizziness<br />●    Fever<br />●    Headache<br />●    Loss of appetite<br />●    Deafness</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Usually the infection spreads to the middle ear (otitis media) and the rest of the ear. There are many types of ear infections, which are characterized by their different causes.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Types of ear infections</span></strong><br />●    Otitis externa: Infection and inflammation between the ear drum and the outer ear.<br />●    Otitis media: Viral infection or bacterial infection in the middle ear.<br />●    Serous otitis media: In this, the middle ear gets filled with pus.<br />●    Infectious myringitis: In this, small pimples and swelling occur in the ears.<br />●    Acute mastoiditis: In this, there is severe pain and fever along with ear discharge.<br />●   Vestibular neuronitis: In this, there is infection in the vestibular system of the ears. Herpes Zoster: Herpes Zoster or Shingles is a disease in which small water filled pimples appear on the skin of our ears.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Cause of ear infection</strong></span><br />●    Upper respiratory tract infection<br />●    Sudden change in air pressure<br />●    Clogging of the tube inside the ear<br />●    Polluted water<br />●    Leaving water or soap in the ear while bathing<br />●    Excessive cleaning of the ear, which scratches the delicate tissues.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Medicines available from Patanjali for ear disease</strong></span><br />●    Consume 1 capsule each of Eargrit Gold and Immunogrit before meals in the morning and evening.<br />●    Consume 2-2 Sarivadi Vati, 1-1 Chandraprabha Vati and 1-1 Ashvashila capsule in the morning and evening after meals.<br />●    Put 2-2 drops of Anu oil in both the nostrils in the morning and evening.<br />●    Put Eargrit ear drops in the ear three times a day in the morning, afternoon and evening.  </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3894/ear-disease-symptoms--cause--prevention</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3894/ear-disease-symptoms--cause--prevention</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:48:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/ear.jpg"                         length="88352"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>European nation states survive on the looting of other countries</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Kusumlata Kedia  </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3895/european-nation-states-survive-on-the-looting-of-other-countries"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/nation_states_article.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   There is a big misconception in the educated community of India that perhaps the political thinking of Europe has developed due to its own intellectual capacity. But the truth is different. Political thinking has been developing and changing there as a result of its interaction with other societies of the world. It was only after coming in contact with other countries of the world that people in Europe, fighting against the demonic control of the Church, found ways to limit the Church. After this, seeing the huge states of a nation like India, for the first time the idea of ​​making them big states came up. First of all, Bismarck created a big German Nation State. After that England and other Nation States also developed. After coming in contact with the world, they gave their own colour to the same ideas here. Through this process, Nation States have developed for the first time in Europe about 150 years ago. Nation States have developed only by fighting with the Church. Scientists and other enlightened people proved the basic beliefs of the Church to be false and then the Church was limited to the realm of 'Faith' only and political thinking continued to develop from an intellectual point of view.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Darwin shattered the beliefs of the Church</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Charles Darwin wrote his famous book 'Origin of Species'. It shattered all the beliefs of the Church and propounded that man has evolved from monkeys and apes. This made the claim of 'the British being the superior race' made in the Victorian era a matter of ridicule. The entire Church turned against Darwin. There was a great conflict between Darwin's supporters and opponents. After this, John Stuart Mill strongly urged for human freedom in his famous essay 'Liberty'. He declared individual freedom sacred and advocated giving ample space to the individual's free will while staying within moral limits.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>This is how England became a nation state</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">At the same time, the Italian people started their freedom struggle. A fierce civil war also spread in the United States of America. In England, it was decided to build big ships to carry slaves and this helped the supporters of slavery in the United States of America. When Bismarck annexed a part of Denmark to the German Nation State, many people in England demanded that we should support Denmark. But Prime Minister Palmer Stone showed his inability. In competition with Germany, the rich people of England also thought of making England a nation state and through many bills passed between 1865 and 1874, England reached the status of a 'nation state'.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Limited right to vote</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Till 1865 AD, only the rich had the right to vote in England. The poor people there used to riot and loot the rich during every election. Elections were held openly and there was no provision for secret voting. The poor people used to protest and create ruckus in favor of this or that candidate. In return, they used to get something to eat and drink. When the supply of cotton stopped in large quantities due to the civil war in America, there was panic in the mills of Lancashire and Manchester and riots started in the cities. This period was called the 'Cotton Famine'. During this period, the demand for giving voting rights to every adult male gained momentum. Many prominent politicians of England started changing parties every now and then. William Gladstone was a Tory at first, later he became a Liberal. Similarly, Benjamin Disraeli also changed parties. Disraeli was a Jew but was converted to Christianity in childhood. He was a strong supporter of the traditional system. There was fierce political competition between Disraeli and Gladstone. Disraeli also believed that only earning and prosperous people should have the right to vote. Because they are the responsible citizens. Also, income tax payers and university graduates, lawyers and doctors should have the right to cast two votes each. Whereas Gladstone demanded that only one person should be given one vote. Finally Disraeli accepted Gladstone's arguments and every rich man in England was given the right to cast one vote. The poor and women were still not given the right to vote.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Why was England made the United Kingdom</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Meanwhile, the farmers' movement in Ireland intensified and they started agitating for ownership of land. When the British army suppressed them, clashes started taking place between the soldiers and the farmers at many places. Finally, Ireland was crushed by force and made a part of England. But even then the Irish people were so strong that they forced the joint state formed with England to accept their separate identity. In this way, the separate identities of England and Ireland remained. Similarly, the separate identity of the people of Scotland also remained and finally the United Kingdom of 123 islands was formed in which England, Ireland and Scotland have separate identities. All three consider themselves to be separate nations. That is why it is called the United Kingdom. No single name has been given till date, and it is not even possible to give one. In that sense the UK is not a single nation but a shared state of three nations. </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Continuous strife and war</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Before the beginning of the 18th century, not only France and England were fighting among themselves, but England and Ireland and England and Scotland were also fighting among themselves. On the other hand, within England itself, there were continuous fights between Catholics and Protestants. Louis XIV of France fought a fierce war with King William of England and these people also fought heavy battles with the kings of Holland and Netherlands. Till then, these wars were not the battles of national armies but were the battles of different vassals.<br />After the formation of the Nation State in the 20th century, the ancient disputes of the respective regions also started being addressed from the new Nation State. But the truth is that before becoming the ruler of England, William was the vassal of Orange, a vassal of Southern France and similarly, the Dutch Nation had two different states – Holland and Netherlands. There were wars going on between them too.<br />In the beginning of the 19th century, the kings of Great Britain and Ireland decided to jointly rule and named it the United Kingdom. In 1803, at the instigation of England, the Wahab vassal of a small area of ​​Saudi Arabia captured Mecca and Medina and named the entire area Saudi Arabia. In 1804, Francis I established the Austrian Empire. In 1805, the fleets of France and Spain fought with each other and finally, due to the superiority of Indian ships, Britain defeated both France and Spain. At the same time, British influence also increased on Egypt and Muhammad Ali of Egypt announced the modernization of his nation.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Inspired by India's storehouse of knowledge, the first university was opened</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Meanwhile, the Germans took thousands of valuable texts and documents from India and took them to their country and then for the first time in 1810, a small university was opened in Berlin, which was actually inspired by the ancient Indian universities and by 1850, it took a remarkable shape. In which about 100 students were studying. Hegel, Bismarck and Karl Marx came out of this Berlin University. Germans saw big states in India for the first time and spread this information in Germany. Inspired by this, in 1871 AD, Bismarck merged 300 estates of Germany and announced the establishment of German Nation State for the first time. In competition with this, after some time UK also moved forward in the process of becoming a nation state. Before that UK was not a nation state.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The first war of the 19th century was fought with sword and bow</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The gun was made for the first time in Europe in the 19th century AD. When Napoleon fought the war to conquer Europe, there were only a few cannons in his army. Mostly bows and arrows and swords were used in that war. The first revolver was also made in 1814 AD. In 1816 AD, a severe cold wave spread across Europe and that year summer did not come to the whole of Europe. Electricity had not been invented till then. Hence, millions of people in Europe died of cold and starvation.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Expansion of the state through wars and agents</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Meanwhile, the powerful communities of England and the merchants skilled in looting and other Europeans had also learnt the methods of looting people outside Europe and were using them everywhere. With the inspiration of England and Italy, a person who had become a Christian in China declared that he was the junior of Jesus Christ and that he had taken incarnation to convert the whole of China into Christianity. With the inspiration of the church and through deceit and fraud, a network of Christian missionaries and churches spread in China and a large number of people started becoming Christians. Then, the Chinese gentleman Sun Yat Sen, who had returned from America after studying, emerged as the leader of the Christians and he gave the slogan of Chinese nationalism and declared the Manchu empire as foreign and declared to start the fight for China's independence. Europe made Sun Yat Sen the biggest leader of China and started trying to pit China against Japan.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Lenin and Stalin were promoted by England and France because they fought against Germany</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Meanwhile, the First World War had started and European Christian countries were fighting fiercely among themselves. Germany claimed that wherever there were Huns, it was its territory and hence it had the right to rule over all those territories. Japan joined Germany in this battle for supremacy and the Ottoman dynasty of Turkey also declared its support to Germany. Due to the Indian forces, England and France won this battle and promoted Lenin and Stalin against the Czar and after the war, they were allowed to form the Soviet Union by encircling a large area.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>England and France won on the strength of Indian armies</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In the Second World War, again the joint front of England, France and the United States of America became active against the front of Japan and Germany and Stalin's disciple Mao Zedong assured England and France of support against Japan. As a result, after the war, Mao's Communist Party was not only allowed to occupy the whole of China, but also Mongolia, the southern areas of Manchuria and Yunnan province. Later, Nehru handed over Tibet to Mao. In this way, in the 20th century AD, Indian armies were the reason behind the victory of the Allied powers in both the world wars and that is why England had to leave India due to the fear of those armies and the pressure of the American President. While leaving, they handed over the throne here to their disciples.<br />The Suez Canal was constructed during the period 1859 to 1869 AD in search of a relatively shorter route to reach India. At the behest of England and France, the rebellion of Muslims was encouraged in north-western China.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>International institutions created for the objectives of war</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Meanwhile, an institution called Red Cross was formed as a support service force in the war and it was declared to have the right to go anywhere in the world for service in the midst of war, which in a way was the right to intervene in international matters. The construction of the Suez Canal created a link between the Mediterranean Sea and the Red Sea, which made the way to reach India easier and also made it easier to reach Indonesia etc.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The world's first labour strike</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In 1871-72 AD, a severe famine also occurred in the Parsik region of India in which 20 lakh people died. In 1874 AD, the Home Rule movement gained momentum in Ireland. On the other hand, people from Europe who reached America in search of wealth and property, there was talk of looting and terrible oppression of the local residents. In the state called United States of America which was formed in Central America, due to the availability of land and crops and the availability of some basic amenities of life, the Europeans increased their population rapidly and also continued to expand their boundaries in America. But at the same time, the railway workers went on a nationwide strike against the construction of railway lines by European companies by making American Indians (Red Indians) do bonded labour, which created a stir. This is considered to be the world's first national workers' strike and with its spread, all Europeans started getting scared of Marxism because Marx had announced the downfall of capitalism and the proletariat revolution.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The Communists seized power by treachery: The British supported them</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">On the other hand, the Czar started mass murders of opponents in Russia. Against this, the Russian peasants revolted fiercely and started a war. The Communist Party under the leadership of Stalin and Lenin, trained by the Europeans, played an important role in this political war and gradually succeeded in infiltrating among the peasant army. Finally, as a reward for supporting England, France and America in the First World War, they were allowed to occupy a very large area, which led to the formation of the Soviet Union. The communists soon started murdering their comrades in the peasant movement and monopolized power.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Killings and cruelty of farmers</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">All the assurances given to the farmers were denied by the communists. In fact, the killings of farmers were started. Their land was snatched from them. The argument given was that private property is the root of exploitation and hence all property belongs to the state which will distribute it justly. By introducing the new concept of collective ownership of property, farmers were forced to work as farm labourers on their own farms and the management of property was handed over to the workers of the Communist Party. Who became the new landlord class. Milovan Djilas has described this new class in detail in his book 'The New Class'. The traditional life of the farmers was also destroyed. Their ownership of the farms was abolished. Many of them became proletarians and started going to the cities to work as unemployed labourers.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Attractive slogans to hide cruelties</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">But the oppression of the peasants did not start only after the Soviet revolution. The oppression of peasants in all European countries including England and France was going on continuously since the 14th century AD and fierce peasant revolts kept happening everywhere. These were suppressed again and again. Although the whole of Europe remained an agricultural society till the 19th century AD. The ownership of land was snatched from one group and the other group kept dominating it and this sequence continued continuously. Even then, any kind of industrial prosperity could be achieved only in name till the middle of the 19th century AD in Europe.<br />As mentioned earlier, in the beginning of the 19th century AD, Napoleon made a strong effort to impose the domination of the French monarchy on the whole of Europe. All the slogans of equality and freedom were only a strategy to mobilize the workers. After the initial success, political snatching started. On 31 January 1793, Danton declared that the boundaries of France extended from the sea to the Rhine river, the Alps and the Pyrenees mountain range. Thus, he declared to subjugate large areas of Holland, Netherlands, Belgium and Germany. This is why he clashed with England. (Europe of the 19th Century by Michael Reppert, Chapter 3, Page 32-33, Macmillan Publications, 2005)<br />When Louis XVI was hanged in January 1793, anger spread in Europe. At that time, for the first time, some people in England started talking about the English nation. The ruler of Spain also declared war against the French rulers. French forces entered Netherlands, Germany and Belgium and Holland was forced to sign the treaty. French hold on Belgium strengthened. Poland was divided and Prussia started planning its expansion.<br />French forces started creating havoc in Germany in 1796 AD. Along with this, Commander Napoleon Bonaparte increased pressure against Austria in the borders of Italy. Austria signed a treaty with Napoleon. Austria accepted France's supremacy on the left bank of the Rhine river. The Christian Roman Empire started disintegrating.<br />Bonaparte attacked Egypt in May 1798. Britain started feeling threatened by this. Finally, Britain and Austria signed a treaty with Russia, Portugal, Naples and Turkey. British Indian Navy surrounded Bonaparte's army in Egypt in 1798 AD and the next year Russian forces along with Austria drove the French forces out of Italy.<br />In the continuous wars, the principalities of the Christian Roman Empire decreased from 365 to 40. As a result of this war, various states occupied the land of the church. Many intellectuals from France to Germany took ownership of new political developments against the church. Thus, on the strength of the knowledge of the world, especially India, and giving a Christian colour to that knowledge, nationalism gradually developed in Europe in the 19th century AD and people active in opposing the atrocities of the Church developed the concept of nation state which is in a phase of constant change. Because many international institutions have been created to limit the sovereignty of the nation state and for this many international agreements have been made and rules have been framed. In essence, this is a part of the plan of domination by various powerful communities and individuals of the world. Till date, no idea in Europe has really developed for the purpose of knowing any truth of the world. Because no tradition of seeking the knowledge of the Supreme Being has been developed there. Whatever ideas are presented and nurtured there, they are for some material and political i.e. power-oriented purpose. These purposes are so petty that to cover them, a cover of attractive ideas and slogans is created. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3895/european-nation-states-survive-on-the-looting-of-other-countries</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3895/european-nation-states-survive-on-the-looting-of-other-countries</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:47:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/nation_states_article.jpg"                         length="213242"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अन्य देशों की लूट पर ही टिके हैं यूरोपीय नेशन स्टेट</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केडिया</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3872/european-nation-states-rest-solely-upon-the-plunder-of-other-nations"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/nation_states_article1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">     भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैशाचिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">फेथ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धज्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चार्ल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ओरिजिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेसीज</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धज्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनमानुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्टोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्ल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरकिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मची।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टुअर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निबंध</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">लिबर्टी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वकालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतालवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 1865 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1874 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेयकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1865 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुलेआम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहयुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंकाशायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैनचेस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हडक़ंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span>’(<span lang="hi" xml:lang="hi">कॉटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेमीन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मताधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिबरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेंजामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातकों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वकीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्टरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंगडम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झड़पें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">बलपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्काटलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 123 <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वीपसमूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंगडम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्काटलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्काटलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदहवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑरेंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंगडम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उकसावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 1803 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सऊदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सऊदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> 1804 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> 1805 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंडार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्लिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1810 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 1850 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्लिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्लमाक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1871 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोपें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुषबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> 1814 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाल्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी।</span> 1816 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुखमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटपाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटनेे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसामसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूनियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांचू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोर्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंचूरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युन्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़पने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिब्बत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> 1859 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1869 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इशारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थायें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडक्रॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडोनेशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़ताल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1871-72 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> 1874 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमरूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन्स</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">रेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेलकर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हडक़ंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्सवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियाई</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुसपैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुठला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलोवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लास</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरतायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारेबाजियाँ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> 14<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतिहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाममात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारेबाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबिलाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीनाझपटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> 31 <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1793 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्टन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आल्पस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिरिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">माइकेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेपर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> 3, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> 32-33, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकमिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span>, 2005)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुई</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1793 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फे्रंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिपत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्ताक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनायें</span> 1796 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> 1798 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1798 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खदेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रियासतें</span> 365 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकर</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्चस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तापरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र-चिंतन</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3872/european-nation-states-rest-solely-upon-the-plunder-of-other-nations</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3872/european-nation-states-rest-solely-upon-the-plunder-of-other-nations</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:46:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/nation_states_article1.jpg"                         length="201649"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>त्रिआयामी संगम योग-आयुर्वेद-नेचुरोपैथी की विशेषताएं</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">.<span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंचकर्म</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/42472435375.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोडॉक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारम्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनवेन्शनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोमेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेनस्ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> Allos <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> Pathos <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोस</span> (Allos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोस</span> (Pathos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> Suffering <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमुएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनेमेन</span> (Hahnemann) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्जेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षणम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजनम्</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोधयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाटोमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजियोलॉजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रोक्तम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्</span> 3-41<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामयमानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखसाधनम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदशेषुविधेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमादर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टागहृदयम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षणामारोग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूतमम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरमाद्यखलुधर्मसाधनम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्था</span>-1.14<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रिचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्र्तगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालॉकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वद्र्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशियायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> superior Pyhsician cure the illness before it is manifested &amp; the inferior Physician only care for the illness which he was not able to prerent." <span lang="hi" xml:lang="hi">आयर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोदशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो।</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg" alt="42472435375" width="900" height="598"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुष्मुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मोर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुम्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिट्रोपोग्राफिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इगो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरइगो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डायनेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़ाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्ततन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ताहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहारस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तचेष्टस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तस्वप्नावबोधस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>16-17<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैंक्रियास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धरेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसादयेत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्धुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> 6/5<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्ययेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनाजित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनात्मनतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुत्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत।।</span> 6/6<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसमय</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बेलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जागें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तहजीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कृ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सलील</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवांछनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपिओइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेनकिलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारफेरिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाफीलेक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजियोटेन्सि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्विर्टिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> (ACE) <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हिवटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिसिनोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैप्टोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालेप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेमिप्रिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जियोएडिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाफॉमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोटेन्सन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथार्मिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्दनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिटेमिनोफेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिटामोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डीएस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लीडिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्टअटैक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेनस्ट्रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकानिज्म़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिड्रपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडोप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हयूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासेन्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोनेटल</span> FCRN <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसेप्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgG <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgM <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> IgD <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ्ढद्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूधपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोस्ट्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाणु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डपीत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोश</span> (Embryoneic Egg yolk sac) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोपोएटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयान्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्लीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिन्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोनाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकटॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. (<span lang="hi" xml:lang="hi">एडॉप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेग्युलटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेमोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्राफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसोफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोफेजेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्डिट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किमोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपरडिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रैडिकाइनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span>-19 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> 2024 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span>81 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> 8,122,426000 <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> 8.1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉरबिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोबाल्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नेशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फाकैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटाक्रिप्टोजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटेनॉयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल्वेनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियाजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेटिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोविया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगमेन्टशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑप्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्ट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटियोलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूरेसेटेगेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबेलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉसपेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटूलेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्यांरीसेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंथोसायनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जामुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लूबेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तागोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शकरकन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेफ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> Medicine, Biological therapy as genetic therapy Immunotherapy &amp; targeted therapy udertakes to cure one disease by producing another cancer, Allergy Anxiety etc. <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> (Aeds) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबायोटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> MRSA, ESBL, VRE, CPE <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेप्टोकोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ESB <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> MDRO <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोपेनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">थोमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘The doctor of the future will give no medicine but will interest his patient in the care of human frame in diet &amp; in cause of &amp; prevention of disease.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 2400 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “food be thy medicine and Medicine be the food &amp; walking is man’s best medicine.’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> “Disease is the natural process of the body and the symploms are the reaction of the body to the disease. The chief function of the Physician is the aid the natural process of the body. Give the power to creat a fever &amp; I can cure any disease.” <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैरोनेट</span> FRS, FRCP <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉपकिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “One of the best &amp; first duties of the doctor is to educate the masses not to take medicine, the best doctor gives the least medicine. What Nature cannot cure nobody cancure.” </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलमंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधया</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधै</span>:’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पऽयेअसति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदार्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।।</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्याहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विनापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवर्तते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यविहिनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतैरपि।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारविहारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणाम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहोगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किञ्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषज्यंमुपलभ्यते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्यतेऽप्यन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. Alexis Carrel <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निचोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> “Unless the doctors of today become dietician of tomorrow &amp; the dietician of today will become the doctor of tomorrow.” <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतिविवर्धना</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्या</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विकप्रिया</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोघृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकाक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदाहिन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्टा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूखा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमबर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कचौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पकौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नैक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोकेमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्सनैलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">वरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तातुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> (Hurry, Worry, Curry …., Fast life, Full of Worry stress, strain, Fast fried fatty, spicy food, Confectionary, Synthetic &amp; Processed, Fast food, Pizza, Burger, Hot dog, Hemberger etc.) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूग्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यातयामम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्युसितम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छिष्टम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेध्यम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियम्।।</span> 17-10<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादरहित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधश्रद्धा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> 1945 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आण्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटोमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बम्बिंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 46 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिएशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजरायल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेसटाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेजबोल्हा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाउपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रातृत्त्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भगनित्त्व</span> (Brothesterhood) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परोवेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघुचेतसाम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:44:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg"                         length="161579"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Three-dimensional confluence of Features of the Yoga-Ayurveda-Naturopathy</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Dr. Nagendra Kumar Neeraj  U  Director and Medical Officer<br />Yoga-Natural-Panchakarma Medical and Research Center (Yoga-Gram)</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3896/three-dimensional-confluence-of-features-of-the-yoga-ayurveda-naturopathy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/yoga-&amp;-ayurveda-integration.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Allopathy is a conservative system of treatment against disease</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Modern allopathy is called orthodox, conservative, traditional, conventional, biomedicine, mainstream medicine and western medicine. In common language, it is called allopathy. The word allopathy is derived from the Greek words Allos and Pathos, Allos means opposite or reverse and Pathos means a troubled patient or suffering. The word allopathy was first used by German physician inventor Samuel Hahnemann. In allopathy, medicines with opposite properties are used to suppress the symptoms of the disease. In allopathy, medicines with opposite properties like laxatives or painkillers etc. are used for the treatment of any disease symptom such as constipation or pain without understanding its root cause.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Ayurveda Yoga Naturopathy is a positive science of health promotion</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Because Ayurveda Yoga Naturopathy has only one goal “Swasthasya Swasthya Rakshanam Aturasya Vikar Prashmanam Cha Iti Nisargopachar Yoga: Ayurvedasya Moola Prakonam” i.e. to protect the health of a healthy person and to provide relief to the sick and patients by removing the foreign disorders that are the root cause of their disease from the body, mind and mind, this is the basic goal of Nisargopachar Yoga and Ayurveda.<br />Ayurveda is made up of two words Ayur or Ayu and Veda. Age, life, age, and health are synonyms. All these words give knowledge of the vast meaning of long life Ayushman Bhava. Ayurveda “Ayurvedayati Bodhayati Iti Ayurveda” means the science that gives knowledge of health and long life. “Ayurveda Tad Ayurvedayati Iti Ayurveda:” The science through which age means life, age division i.e. its branch, Ayu-vidya, Ayu-sutra, Ayu-knowledge, Ayu-symptoms (signs of being alive), Ayu-system, various body structures, anatomy and their functions, physiology, Ayurveda which gives complete knowledge of all these subjects, “Hitahitam, happiness, sorrow, ayustasya hitahitam”. Maan cha tacha yatroktam ayurveda: sa uchyate. Cha S 3-41.'' That is, there are four types of age, beneficial age, harmful age, disease, happy age, health and sad age (disease), the proof of beneficial diet and harmful unhealthy diet for those four types of age and the knowledge that it provides according to its form is called Ayurveda.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Allopathy is the negative science of disease</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In the allopathic system of medicine, diagnosis and treatment of the disease has been discussed only through the disease and its pathology. The word disease pathology and disease itself are negative, the word age and Ayush and Veda and knowledge are positive words. In allopathy medical system, there is discussion of disease and illness i.e. negative topics. How to stay healthy? There is no discussion of this, these are negative signs of positive feeling of health. Now gradually understanding is arising, along with disease science, health science is also being discussed in the medical science curriculum.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Sanatan is a positive science of health between three dimensional body, mind and consciousness</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>aayu kamayamanen dharmarth sukhasadhanam| </strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>aayurvedasheshuvidheya paramadar:|| ashtagahridayam.. </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>dharm, arth, kam, mokshanamarogyam mul mutamam|</strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>shariramadyakhaludharmasadhanam|| </strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>ch su stha-1.14||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, the long life of the body is the means of religion, wealth, work and happiness. A person who desires a long and healthy body should follow the teachings of Ayurveda with utmost respect. A healthy body is the first condition for every development and creative work. Natural Yoga Ayurveda is the universal science of a healthy body and mind.<br />In Ayurveda, Yoga and Naturopathy, it has been discussed a lot about how to remain healthy. Therefore, under the Dinacharya, Ratricharya, Ritucharya, how should be our lifestyle, diet, lifestyle, thoughts, sanskar and behavior in the six seasons of summer, rainy season, autumn, winter, winter and spring. It has been described in detail, so that health is protected and life is protected. Therefore, three-dimensional medicine is a positive positive science.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg" alt="42472435375" width="900" height="598"/><br />In the Allopathy system of medicine, diseases of various parts of the body and their allopathy treatment have been discussed. Diseases of various organs are negative. Although disease and its diagnosis and treatment are necessary, but the ways to avoid and prevent disease are not always told. In this view also it is a negative science. If a person is given knowledge of health protection and health promotion, then only that health science becomes more useful and meaningful. This is the reason that in ancient times a formula was applied for health protection in China, India and other Asian countries “The superior physician cures the illness before it is manifested and the inferior physician only cares for the illness which he was not able to prevent.” In Ayurveda, Yoga, Naturopathy, health promotion and health protection have been discussed more along with the treatment of diseases, hence it is a positive science.<br />In the allopathy system of medicine, only the use of medicines is told to cure diseases. Doctors do not discuss about health habits i.e. what to eat, what not to eat, sleep, wakefulness, diet, lifestyle, emotional state, mood. If by chance the patient asks about his diet, the doctor just repeats his words and says, keep eating whatever you want. Keep coming to me again and again at an interval of 7 or 15 days, keep consulting me so that your work and ours can continue.<br />Ayurveda is a new medical system of natural and yoga therapy for disease relief and health system, the main basis of which is balance and equanimity, just as diet, nature, nature, sattva, rajas and tamas, energy received from Ida, Pingala and Sushmuna, Aum = Om are symbols of spiritual soul energy. Three dimensional and Vata-Pitta-Kapha, Tridosha Brahma, Vishnu, Mahesh Tridev, Creation, Enhancement, Dissolution, Creation Chakra, Almighty Om A U M are related to brain, heart, navel respectively, thoughts, love and consciousness respectively. Sky, Earth, Underworld Trilok and Ida, Pingala, Sushumna tri-energy channel and conscious semi-conscious unconscious tritropographical psyche and id-ego-superego, tri-dynamic psyche-balance, length, breadth, depth. If these three-dimensional three-dimensional macro-balance is there, personal health, family health, social health, national health, global health and cosmic health remain correct. Health is the name of the music of rhythm and beat created by the right balance between the body, mind and consciousness, combined with food, activities and thoughts. Statement-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Yuktaahaar viharasya yuktchestasya karmasu|</strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Yuktswapnaavbodhasya yogo bhavati dukh:||16-17||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Meaning- One who has balanced diet, activities, rest and efforts is successful, healthy and a yogi. He is not sad and sick.<br />The whole world is running on the basis of cause and effect. Nothing happens without a reason. This is a universal principle. If the rain is right, neither too much nor too less, i.e. good, then the yield is good. If the yield is more or less, then the yield is not satisfactory. If the foundation is strong, then the house is good and strong, but in the context of health, we forget the relationship between cause and effect. When we get sick, we put the blame on others, because we are so great that how can we be guilty ourselves? When we get sick, we do not consider ourselves to be the cause. Sometimes we blame the weather - like cold when we have a cold, heat when we have fever, or blame the rain when we have boils and pimples, although the weather certainly has an impact on the body, but the most important thing is the type of our body. How to keep it. What kind of diet, lifestyle, thoughts and values ​​are being given to him. How many different disorders like blood, lymph, liver, pancreas, kidney, stomach etc are free or combined within us, whether it has been made weak or healthy and strong, there is a need to understand the function and cause very well.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Always keep in mind this statement of Lord Shri Krishna, 'Uddharet Atmana Atmanam Na Atmanam Sadpanayet'. Atman eva hi atman: vandhur atmaiva ripu atman:| 6/5| Bandhu: Atma Atman: Tasyayen Atma and Atmanajit. Anatmanatu Shatruve Vartet Atma and Shatruvat| 6/6| That is, we ourselves behave like enemies by adopting wrong food, wrong lifestyle, negative thinking, unbalanced sanskar, chaotic behavior, untimely rest, rhythmless discussions and life discussions. So wake up, you are your own friend as well as enemy. If you live a healthy, disease-free life full of awareness, then you prove to be your own best and right-directed friend. If you are unable to do this, then you prove to be the most dangerous enemy for yourself.<br />To what extent have we changed our diet, lifestyle, thoughts, sanskar and behavior that disease has become our destiny. The totality of Indian Sanatan Hindu sanskar, culture, tradition, heritage, civilization, etiquette, civility etc., received from inheritance, has become like a dream in today's modern lifestyle. Three words are formed from the metal 'Kri' - Prakriti, Sanskriti and Vikriti. Prakriti is the original state. From this, if we want, we can become cultured, adopt good traditions and culture, become healthy and refined and make ourselves a cultured and healthy yogi by adopting good habits and sanskaars or go in the wrong direction, adopt distortion and become sick by becoming distorted. The food we eat, the clothes we wear, the language we use, the God we worship etc. indicate our civilization and these are the things that identify our culture. Natural Yoga, an Ayurvedic treatment, is the identity of our Indian civilization and culture. It is not a mere medical system, but it is the science of a healthy, strong, virtuous life. It is the philosophy of an ideal life and the art of living a loving, interesting, decent, fortunate and peaceful life. It is the identity of our advanced Sanatan culture.<br />Allopathy is not a simple and direct treatment of disease but the opposite; it is not only anti-disease but anti-life medical science. Allopathy medicines give an illusion of being healthy but at the same time the side effects of these medicines increase the risk of many other diseases. All allopathy medicines have side effects. Sometimes their side effects prove to be fatal. Undesirable effects occur in the form of adverse reactions of medicines. It can range from a runny nose, heaviness in the head to depression, suicidal tendencies and even heart attack. Side effects are more in old age, weak vitality, obesity and other serious problems. For example, opioids, painkillers, blood thinners warfarin and medicines cause simple itching to rashes and life-threatening anaphylactic reaction. Heart disease and high BP. Angiotensin Converting Enzyme (ACE) inhibitors like Lisinopril, Fiptopril, Enalapril, Ramipril, etc. can cause angioedema, swelling in the mouth, tongue, throat and difficulty in breathing. If not treated on time, it can prove fatal. The diabetes medicine Metformin causes diarrhoea, severe hypotension due to increase in lactic acid in the blood, Hypothermia, drastic decrease in blood pressure and temperature, acetaminophen, paracetamol with painkillers can cause liver damage, NSAIDs can cause stomach bleeding, gastric ulcers, kidney damage, high BP, heart attack, brain stroke, paralysis, etc.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>The main cause of disease is not the germs but the weakening of the life force (vitality)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In allopathy, the cause of disease is considered to be pathogenic bacteria, virus, fungus, weather, environment etc., whereas the main cause is the weakening of your life force, vitality, immunity resistance power and defense mechanism. If the vitality and immunity is right, then no disease can affect you. Even if it does, it comes and goes away. In front of the powerful immunity, diseases and germs cannot do anything despite millions of efforts. This immunity is of two types - disease eradicator and health protector.<br />Innate or Native Immunity - In whichever caste, tribe or society, people have been infected by a particular germ years ago, then that caste, group, country or region develops immunity against that disease, like plague of humans and smallpox, redpest of animals and many other diseases due to which lakhs of people have died prematurely in the past. Those diseases are not seen now. Even if they occur, they are not fatal.<br />Secondly, under adoptive immunity, the first is maternal passive 'humoral immunity' and the second is 'maternal cell mediated immunity'.<br />Under maternal passive humoral immunity, different types of antibodies such as maternal antibody IgG reaches the fetus with placental neonatal FCRN receptors in the third month of pregnancy. The second antibody IgM and the third IgD antibody are expressed together in the fifth month of pregnancy. The fourth antibody IgA reaches the body of the child with colostrum of mother's first milk after delivery i.e. breast feeding.<br />Maternal Cell Mediated Immunity In the first week of development of the embryo created by the union of healthy active and strong egg-sperm of parents, the first immunity hemopoietic stem cells develop in the embryonic egg yolk sac. After birth, after some time, it reaches the bone marrow via the liver and spleen. The foundation of B and T lymphocytes is laid here and then they are cloned in the thymus. It is here that B lymphocytes are selected as plasma cells and the second as memory cells according to their capacity and T lymphocytes are selected as natural killer cells (innate immune cells) and cytotoxic T (adoptive immune) cells, helper T cells, regulatory T cells and memory T cells and training is given. Thymus is the training center for immunity soldiers. To assist them, there are innumerable crores of neutrophils, basophils, macrophages, dendritic cells, cytokines, chemokines, properdin, bradykinin, etc. who fight against many germs. Vitality and immunity should be increased to fight diseases and germs, for which proper diet, balanced lifestyle and constructive thinking are necessary. Recently, about 7 crore, 10 lakh, 681 people died in the whole world from COVID-19 till April 2024, that is, the total population of the whole world is 8,122,426000 i.e. 8.1 billion, that is, the number of survivors is the highest, that is, those who had high immunity, survived. The basic question is how to increase the immunity of the disease? We can increase our immunity through proper diet, proper lifestyle, balanced thinking, positive thinking, proper exercise, yoga, pranayama, meditation, worship, good values ​​and balanced behavior.<br />In fact, wherever there is dirt, toxic matter, morbid matter, toxins, germs, bacteria, viruses and fungi etc. grow inside or outside the body. If the body is kept detoxified, toxic and toxin free, then the possibility of disease ends. Therefore, in natural yoga and Ayurveda medical system, detoxified diet, fresh fruits, green vegetables, sprouted grains, dry fruits, almonds, walnuts, peanuts, cashew nuts have macronutrients like carbohydrates, protein, fat, cobalt, micronutrients like calcium, magnesium, iron, iodine etc. Vitamins A, B, C, D, E etc. along with pro-vitamin A, onion, spinach alpha carotene, beta carotene, beta cryptoxanthin etc. carotenoids flavonoids etc. micronutrients and Immunogrit herbal medicine protects from 500 diseases ranging from cold, eye, skin, lung to cancer etc. Zeaxanthin and lutein present in spinach get accumulated in the form of macular pigmentation optical density in the macula lutea fovea behind the retina of the eyes and maintain the central vision, which helps in seeing any object clearly. It increases the immunity. Similarly, the use of foods containing various types of flavonoids like flavones, rutin, luteolin, quercetagetin, sibellin, gospetin, potuletin etc., flavones, maryanicetin, flavonoids, anthocyanin and carotene, and the use of colorful, red, orange, yellow, black, purple colored foods - papaya, mango, blackberries, blueberries and purple colored foods like mulberry, grapes, brinjal, cabbage, sweet potato, orange, grape-fruit enhances immunity in a great way.<br />Allopathy medicines give the illusion of getting rid of the disease, but the disease does not go away from its root. There is an illusion of getting cured from one disease, and the second or third disease occurs due to side effects. Medicine, biological therapy as genetic therapy, immunotherapy and targeted therapy take the initiative to cure one disease by producing another cancer, allergy, anxiety etc. Just as lakhs of people have lost their lives due to AIDS, similarly, lakhs of people are suffering from this new disease ‘AIDS’ i.e. Adverse Effect of Drugs (Aids) and due to indiscriminate use of antibiotics, they have developed extreme multi drug resistance like MRSA, ESBL, VRE, CPE, Streptococcus pneumonia etc. ESB and MDRO, carbopenem resistance, gram negative bacteria and various new diseases, and are admitted in hospitals and waiting for death. There is no cure for them. This is the reason that years ago, the world’s greatest scientist Dr. Thomas Alva Edison had predicted the side effects of allopathy medicine and suggested ways to avoid it. ÒThe doctor of the future will give no medicine but will interest his patient in the care of human frame in diet &amp; in cause of &amp; prevention of disease.<br />Hippocrates, who is called the father of modern medical allopathy system, had said in his statement made 2400 years ago that ÒÒLet food be thy medicine and Medicine be the food &amp; walking is man’s best medicine.ÓÓ Regarding disease, he says that ÒÒDisease is the natural process of the body and the symploms are the reaction of the body to the disease. The main function of the Physician is the aid the natural process of the body. Give the power to creat a fever &amp; I can cure any disease.ÓÓ But today's allopathy doctors take oath in the name of Hippocrates but do not follow his statement. For this, there is not much discussion in their curriculum about diet and lifestyle, the way there is discussion in Ayurveda naturopathy and Yoga medical science.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Another physician was Sir William Oursler, 1st Baronet FRS, FRCP, who is also famous in the medical community as the Father of Medicine, Founder Professor of John Hopkins Hospital and his medical practice Science and Art of Medicine. His statement ÒÒone of the best &amp; first duties of the doctor is to educate the masses not to take medicine, the best doctor gives the least medicine. What Nature cannot cure nobody cancure.<br />Even in Ayurveda Yoga Naturopathy, fever is considered to burn away all the disorders and germs of the body and is treated by natural means like fasting and decoction of herbs like Chiraita, Tulsi, Giloy etc.<br />The basic mantra of Ayurveda is “Yadya Pathyam Kim Aushadhaya: Yadya Pathyaam Kim Aushadhaya” and in further detail “Pathye Sati Gardasya Kim Aushadha: Nishevanam”. Pye asati gadaartasya kim aushadh nishevanam.'' Meaning, if the diet is correct, then what is the need for medicine, if the diet is not correct, then what is the need for medicine? Keep taking medicines worth lakhs of rupees, the disease will not go away.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);">Vinapi Bheshjai Vyadhi Pathyadev Nivartate|</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(47,135,17);">Na tu pathyavihinsya bheshjanaan shatairpi|</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(47,135,17);">‘Yeh na aharaviharen roganam udvabha bhavet|''</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, without improving the diet, the disease will not go away, as a result you will remain sick throughout your life.<br />How can one get rid of diseases without keeping the diet balanced? Unless you use disease-preventive stools and toxin-eliminating diet, you will never get relief from the disease, even if you take medicines worth lakhs of rupees. Because there is no medicine in the world better than diet, “Na cha diet sam kinchit bheshjyammupalabhyate| Shakyateipyan matren narah kartu niramayah||''<br />Only by improving diet can a sick person be cured. This is the reason why renowned doctors and professors of allopathy have accepted the importance of diet therapy in the treatment of various diseases. Rdydg3dbhy Shtddhmhmdgadya has expressed the gist of his years of medical experience in the following words - 'Unless the doctors of today become dietician of tomorrow &amp; the dietician of today will become the doctor of tomorrow.' What type of diet is healthy? Lord Shri Krishna has given a very scientific explanation of this in Geeta. The diet which makes the mental, physical and consciousness healthy and strong is as follows:</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Ayu Satva Bal Arogya Preetivivardhana:|</strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Rasya Snigdha Sthira Hridya: Ahara: Satvikapriya: ||17-8||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">For a person, that food is that which increases his life span, health, happiness, existence, strength, intelligence, ghee, perseverance, intelligence, memory, tolerance, stability and love and is beneficial for the heart and brain. Such irrigated and greasy fresh fruits and vegetables, easily digestible and tasty dishes prepared from cow-ghrita, safe, sattvik grains and sprouted grains are the food that is dear to the healthy and sattvik people aspirants of health and Ayushman.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Mental illness diet</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><em><strong>katu amla, lavan ati ushna, tikshna-ruksh-vidahin:| </strong></em></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><em><strong>aahar rajasasya ishta: du:kh shok aamaya prada:||17-9||</strong></em></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, extremely bitter, sour, salty, extremely hot, pungent, dry, excessive burning, irritating foods like fried, fried, chili-spicy foods like pizza, burgers, hamburgers, hotdogs, noodles, puri, shortbread, dumplings, tea, coffee, alcohol, bread, salty and various types of snacks, alcohol, tobacco, intoxicating foods etc. are harmful for people of Rajas nature. Are dear. There is an abundance of acidic elements in such a diet. Such diets cause mental and neurological diseases by adversely affecting neurochemicals. This type of diet is liked by those who achieve success without any effort. People with Type A personality have three qualities: Those who consume green (hurry) curry i.e. chillies, spices, fried foods (Hurry, Worry, Curry…., Fast life, Full of Worry stress, strain, Fast fried fatty, spicy food, Confectionary, Synthetic &amp; Processed, Fast food, Pizza, Burger, Hot dog, Hemberger etc.) often struggle with mental and physical problems. Tamasic foods that cause physical, emotional and mental illness – “Yatayamam gat rasam puti praryusitam cha yat.” Uchchishtam api cha amedhyam bhojanam tamas priyam|| 17-10||'' That is, the food which is rotten, tasteless, foul-smelling, stale and contains the most impure non-vegetarian food is the food of those with Tamasi tendencies, which is the cause of many diseases.<br />The specialty of Indian religion and science has been that it has coordinated religion and science together for the development of life. Some ignorant people consider religion to be against science, but it is not so. Always remember all the following equations. The joining of religion and science leads to the development of individual, social, national and global human life and the whole.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Dharma+science = development of life</strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Dharma-science = hypocrisy, blind faith</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Science-religion = sad direct example of destruction</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The sad incident of nuclear destruction of 6 August 1945 is from Japan. In the beginning of Hiroshima-Nagasaki due to atomic bombings by America, 1 lakh 50 thousand people were killed in Hiroshima and 2 lakh 46 thousand people were killed in Nagasaki and till date children are born there with the possibility of cancer caused by radiation. At present, the wars in Israel, Hamas, Palestine, Hezbollah, Iran, Syria, Russia-Ukraine are also the result of this. Every religion gives the message of love and peace, if everyone accepts it then there will be no place for war.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">This mantra of Maha Upanishad always gives the message of love, friendship and world brotherhood in the whole world -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Ayam nijah paroveti ganana laghuchetasaam|</strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Udaar charitanaam tu vasudhaiva kutumbakam||</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Meaning – This Mantra destroys all tensions, fights and quarrels between nations and neighbors and enriches them with compassion, love, sacrifice and health. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3896/three-dimensional-confluence-of-features-of-the-yoga-ayurveda-naturopathy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3896/three-dimensional-confluence-of-features-of-the-yoga-ayurveda-naturopathy</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:44:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/yoga-%26-ayurveda-integration.jpg"                         length="148517"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Patanjali honey with pure and natural sweetness for health and nutrition</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Dr. Rashmi Atul Joshi </p>
<p style="text-align:right;">  Scientist-C, Patanjali Research Foundation, Haridwar</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3898/patanjali-honey-with-pure-and-natural-sweetness-for-health-and"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/honeyyy.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">       Since ancient times, honey has been used in all the civilizations of the world for sweetening food items and for medicine. Its proof is found in ancient inscriptions and ancient texts such as Vedas, Quran, Bible etc. According to the Ayurvedic system of medicine, a person is healthy when there is a balance between the three basic elements of his body, Vata, Pitta and Kapha. Every person has a unique combination of these three, honey helps in restoring this Tridosha to its balanced state. In Ayurveda, honey is used internally and externally for nutrition and treatment. It is also used as anupaan (a substance that is taken after medicine or food which helps in digestion). The policy of 'Sweet Revolution' was implemented by the Government of India in 2020, which promotes honey production and beekeepers. Patanjali is a leading brand in the field of honey globally, which meets the challenges of quality and food safety. At present, we understand honey as antiseptic, anti-bacterial, anti-inflammatory, anti-tumor, prebiotic, probiotic, anti-oxidant, anti-cancer, and immunomodulatory agent and this is also being certified by various researches. Around 300 different types of honey are made by bees all over the world. All these types of honey have been found to be different in their taste, color, various chemical components, physicochemical properties, health promoting properties. However, some major chemical components are also found similar in all types of honey, due to which honey is used in various medical practices all over the world. Today, we also know honey as functional food for its medicinal properties. The list of functional food includes those substances that provide health benefits and are also rich in nutrition. In some ways, these substances are found naturally, such as honey. Apart from this, there are supplements designed to improve health which contain other additional ingredients such as fortified flour in which Patanjali has added various minerals and iron along with wheat. Iron has also been added to salt to prevent the effects of anemia.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>What is honey?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In simple language, honeybees (Apis species) consume pollen/flower nectars and store them in their bodies and make honey through various processes and store it in their hive, which is used to extract honey as per the time. Therefore, as many types of flower nectars are consumed, that many types of honey are available globally. Here we identify honey as blossom honey (unifloral and multifloral). If there is only one type of pollen (&gt;yz%) available in honey, then it is called unifloral. In India, unifloral honey is mainly found in mustard, litchi, acacia, sunflower, eucalyptus etc. However, mostly honey with mixed pollen grains is found, mainly multiflora Himalayan honey, wild multiflora honey and Sundarbans multiflora honey. Due to different types of pollen grains in this type of honey, there is a difference in its taste, colour etc., which is a tough challenge for any producer to maintain its quality. The physical characteristics, chemical composition and medicinal properties of honey mainly change according to the nectar taken by the bee, different geographical locations, climatic conditions etc., different extraction methods, processing, packaging and preservation techniques. According to these parameters, the quality standards of honey are controlled. Honey collected commercially or locally can be further processed and packaged and it is also classified accordingly. The major ones among these are - comb honey, crystallized honey, pasteurized honey, filtered honey, ultrasonicated honey, creamed honey, dry honey, bakers honey etc. which are used all over the world to make many types of food items. Apart from blossom honey, there is another type of honey which we also know as honeydew honey. This is not flower honey but it is the product of two types of insects. These insects like Drumuuka, Aphid, various other insects use the sweet liquid found on the bark and leaves of trees to produce a sticky liquid called honeydew and it is collected by bees living in remote forests and is known as honeydew honey. In India, it is mainly obtained from clean, natural and pollution-free areas of Kashmir and Himachal Pradesh.<br />Honeydew honey contains more amino acids, proteins, minerals, vitamins than regular honey and has high antioxidant, antibacterial activity and medicinal benefits.<br />Apart from honey, the wax that comes out from the honeycomb is soft, pleasant, insect-killing, wound healing and good for bones and cartilages. It has been found beneficial when applied in the form of ointment in vata disorders, leprosy, snakebite, vipadika etc.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Sanskrit synonyms</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Madhu, Madvika, Kshoudra, Sarada, Makshika, Vantha, Varati, Bhringavanta, and Pushparasodbhava.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Madhu (Honey) according to Ayurvedic texts</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Sushruta Samhita is an ancient text of Ayurveda which describes various diseases of human body, their symptoms, and ancient principles of their treatment. Eight types of honey have been described in this text. Pautik - It has dry, hot and energy enhancing properties. Pautik Madhu is produced by large types of bees, its color is similar to ghee and has harmful effects on Vata, Pitta and blood. Bhramar Madhu - It is white in color produced by Bhramar bees. This type of honey is described as heavy (not easily digestible-Guru), it has excessive stickiness and more sweetness. Kshoudra - Its quality is light (easily digestible) and it has cold and anti-flatulence properties. Makshik- This is the best honey, its colour is similar to sesame oil. It is produced by red coloured honey bees and is specially used for cough and asthma. Chhatra (Chatra)- This honey becomes sweeter after digestion. This honey is also heavy (Guru), its quality is cold and it is very sticky. It is mainly given in bleeding, leucoderma, urethral discharge and worm infection. Auddalak- This honey becomes pungent (katu) after digestion. It is good for eyes, eliminates kapha and pitta dosha, it provides taste and is beneficial for voice. It is also used as a treatment for skin diseases. Daala- This honey is of subtle quality and is used to control vomiting and diabetes. However, according to Charak Samhita, there are four types of honey such as Makshik, Bhramar, Kshoudra and Pittak. Kshudra Madhu is brown in colour and is produced by a small type of bee. Apart from this, according to Ayurveda, honey is of two types based on its properties - Navin Madhu (fresh honey) and Purana Madhu (old honey). Honey which is fresh or recently collected is Navin Madhu. It provides nutrition, increases body weight and acts as a mild laxative. When the honey becomes old (about 1 year after honey collection) then it is called Purana Madhu. It is drier than Navin Madhu and acts as an absorbent and reduces body fat. Thus, body weight also reduces. Hence, old honey is better for the treatment of patients suffering from obesity. Charaka has called Madhu as Kashaya-Madhur, Ruksha, Guru, Sheet, Raktapittahar, Kaphashamak, (manage Khapha imbalance) Vatavardhak (increase Vata in body), Chedan. According to Sushrut, mature honey removes the contaminated tridosha and is called tridoshashamak, whereas unripe honey irritates the tridosha and tastes sour. Honey should not be heated because its consumption after heating has a toxic effect. For this reason, its use with hot liquids, in hot weather and in people suffering from heat-related diseases is prohibited. Vomiting is an exception to this because in it it comes out of the body, hence it does not get a chance to cause toxic effects. But in Unani medicine, hot honey is used for some preparations. Cold honey should always be preferred over natural honey. Like other liquids, honey is also adulterated. Usually various types of artificial sugars are added to it. At present, a comprehensive campaign is being run at national and international level to prevent adulteration in honey and ensure its authenticity. Under this, adulteration is detected by testing various types of quality standards. </h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/bee_png74751.jpg" alt="bee_PNG74751" width="400" height="334"/></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Properties of honey according to Ayurveda</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Its properties depend on the source of nectar absorbed by the bees and the species of the bee.<br /><strong>Color -</strong> yellowish to blood brown or blackish<br /><strong>Rasa (taste) –</strong> Madhur (sweet)<br /><strong>Anuras (taste) – </strong>Kashaya (astringent)<br /><strong>Qualities - </strong>Short, light to digest; Vishada (clarity) – Ruksha (dryness)<br /><strong>Vipaka (taste change after digestion) –</strong> Madhura (sweet)<br /><strong>Virya (Shakti) - </strong>Ushna (hot) although some people consider it Sheetal (cooling)<br /><strong>Effect on Tridosha – </strong>Balances Kapha and Pitta doshas.<br />* The grade of honey is determined according to its colour, smell, taste and concentration.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Medicinal use of honey according to Ayurveda</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Honey is also used as a main medicine in Ayurveda such as it is applied externally on eye diseases, physical injuries, burns, skin disorders, internally it is used with other herbs such as cough (kasa), asthma, respiratory disorders, bleeding disorders, excessive thirst, vomiting, hiccups, diarrhea, stress, headache, abdominal disorder, jaundice, dysentery (diarrhea), high blood pressure, bed wetting in children, teething problems etc. Special benefits have been found by drinking decoctions prescribed for obesity and diabetes mixed with honey. In Ayurveda, honey is used for beauty- for smoothness of the skin. Combination of honey with ghee in equal quantity is also prohibited, but their combination in odd quantity is very beneficial.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘Chakshushyam chhedi trtsheshmadishadhidhamasradittanut.</strong></span><br /><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Ruksham kashayamadhuram, tattulya madhushaki ra.’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">This shloka is from Ashtanga Hridayam, (the primary ancient text of Ayurveda) which tells us that Madhu (or honey) is very good for eyesight and can also quench our thirst for drinking water. If water is not available to drink, then consuming Madhu is also beneficial.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Chemical composition</strong></span><br />Honey is a concentrated liquid and every type of honey mainly contains more than 200 bioactive compounds which are responsible for its physico-chemical properties as well as its color, taste and other properties. Generally, all types of honey contain carbohydrates, proteins, amino acids - proline, vitamins such as B1, C, B6, B12, minerals such as calcium, phosphorus, copper, manganese, iron, polyphenols, flavonoids, organic acids. However, their quantity and their different types depend on the floral nectar extracted by the bee and different physical and natural climates.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Therapeutic Properties of Honey</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Honey mainly acts as anti-cancer, anti-inflammatory, anti-tumor, prebiotic, probiotics, antiseptic, antioxidant, anti-diabetic, for heart health (cardioprotective), immunomodulatory agent. Research is going on all over the world on the various therapeutic properties of honey, which strongly proves our traditional Ayurvedic system of medicine.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>Patanjali Honey</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Patanjali Honey occupies a leading position with quality in the field of honey. During its production (from processing to packaging), it undergoes more than 100 quality tests to maintain its quality and authenticity. The purity and traceability of Patanjali Honey is ensured. In this direction, the Sumadhu app by Patanjali Research and Yoga Institute has been playing an important role. This app has received the first prize from the National Level Seminar on Beekeeping (Organizer- National Institute of Micro, Small and Medium Enterprises (NI MSME), Hyderabad, Telangana and National Bee Board, Government of India) for using Artificial Intelligence (AI) based technology to maintain the quality and purity of its honey. This is a major step taken by Patanjali to be a part of the beekeeping revolution and contribute to the sustainable growth of the honey production business. Patanjali Honey has antiseptic properties due to which it helps in healing injuries and wounds and also protects the body from inflammation. Its consumption keeps the heart healthy as it helps in controlling the amount of sugar and cholesterol in the blood. Consuming it gives instant energy because it contains high amount of fructose sugar which instantly provides energy to the body. Regular use of Patanjali Honey infuses new energy in you. Various food items of which honey is a prominent place, are being produced by Patanjali through scientific and authentic methods, passing through various national and international quality standards, providing health benefits to people not only in India but also in almost all the countries of the world and through which the dream of our Yogrishi Swami Ji Maharaj and Ayurveda Shiromani Acharya Ji 'Om Sarve Bhavantu Sukhinah Sarve Santu Niramayaah' is fulfilled. Jai Patanjali Jai Hind. (This article is mainly for basic information, it should not be considered as medical advice) </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3898/patanjali-honey-with-pure-and-natural-sweetness-for-health-and</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3898/patanjali-honey-with-pure-and-natural-sweetness-for-health-and</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:43:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/honeyyy.jpg"                         length="173844"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सेहत एवं पोषण के लिए शुद्ध एवं प्राकृतिक मिठास युक्त पतंजलि शहद</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रश्मि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अतुल</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जोशी</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साइंटिस्ट</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सी</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फाउंडेशन</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/bee_png74751.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">     आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलालेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनोखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> 2020 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 'Sweet Revolution' <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> beekeepers <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्लेमेटरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉड्यूलेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> (physicochemical properties), <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> (health promoting) <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> functional food <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> functional food <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेंहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियाँ</span> (Apis species) <span lang="hi" xml:lang="hi">पराग</span>/ <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> blossom honey (unifloral <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> multifloral) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकण</span> (&gt;45%) <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> unifloral <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> (mustard), <span lang="hi" xml:lang="hi">लीची</span> (litchi), <span lang="hi" xml:lang="hi">बबूल</span> (Acacia), <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरजमुखी</span> (sunflower), eucalyptus <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> unifloral honey <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: multiflora Himalayan honey wild multiflora honey <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> Sundarbans multiflora honey <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरकरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानदंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> – comb honey, crystallized honey, pasteurized honey, filtered honey, ultrasonicated honey, creamed honey, dry honey, bakers honey <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> Blossom honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रुमयूका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माहू</span> (aphid), <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> (bugs, insects) <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनीड्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/bee_png74751.jpg" alt="bee_PNG74751" width="448" height="374"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;">Honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणुरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> (Wax) <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदु</span> (soft), <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्निग्ध</span> (smooth), <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुघ्न</span> (antimicrobial), <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणरोपण</span> (antiulcer) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धानीय</span> (good for bones and cartilages) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातविकार</span> (disorders of vata), <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> (leprosy), <span lang="hi" xml:lang="hi">वीसर्प</span> (erysipelas) <span lang="hi" xml:lang="hi">विपादिका</span> (chillblains) <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माद्विका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वरति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भृंगवंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परासोद्भव।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौत्तिक</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौत्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्षिक</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चतरा</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकोडर्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रमार्गीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्दालक</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीखा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्षिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैत्तक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span>)  <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, (astringent sweet) <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, (dry) <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>, (heavy to digest) <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span>, (Cold) <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्तहर</span>, (useful in bleeding disorders) <span lang="hi" xml:lang="hi">कफशामक</span>, (manage khapha imbalance) <span lang="hi" xml:lang="hi">वातवर्धक</span> (increase vata in body), <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span> (scraping) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषैला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णताजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> (artifical sweetener) <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">पीताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णाभ</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरास</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्वाद</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कसैला</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">विशदा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सूखापन</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विपाक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुरा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">*<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्द्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कासा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृट्श्लेष्मदिषदिध्मास्रदित्तनुत्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्षं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कषायमधुरं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्तुल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुशकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रा।।</span>’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयम</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्षा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोएक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>1, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>6, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>12, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तांबा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंगनीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलीफेनोल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोनोइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोबायोटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोप्रोटेक्टिव</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉड्यूलेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रैसेबिलिटी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुमधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐप</span> (Sumadhu app) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> Artificial Intelligence (AI) <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> ((NI MSME), <span lang="hi" xml:lang="hi">हैदराबाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलंगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> (National Bee Board), <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंतजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> (Sugar) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> (energy) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रुक्टोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामया</span>:’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंद।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>)</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:42:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/bee_png74751.jpg"                         length="62682"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Health News</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>You can stay fit and healthy with just seven minutes of exercise</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>●    People are adopting this program of renowned exercise psychologist Chris Jordan</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>●    You can change your inactive lifestyle by staying fit without going to the gym</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">JNN There is a very popular saying - fitness is a thousand blessings. If you cannot go to the gym and want to keep yourself fit, then this news is for you. Just seven minutes of exercise can not only keep you fit and healthy, but can also help in changing from inactive lifestyle to active lifestyle.<br />In this hectic life,</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3899/health-news"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-05/positive-attitude.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>You can stay fit and healthy with just seven minutes of exercise</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>●    People are adopting this program of renowned exercise psychologist Chris Jordan</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>●    You can change your inactive lifestyle by staying fit without going to the gym</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">JNN There is a very popular saying - fitness is a thousand blessings. If you cannot go to the gym and want to keep yourself fit, then this news is for you. Just seven minutes of exercise can not only keep you fit and healthy, but can also help in changing from inactive lifestyle to active lifestyle.<br />In this hectic life, due to lack of time, people are not able to pay proper attention to their health, while for this seven-minute exercise, there is no need to spend a lot of money to go to the gym nor is any heavy equipment needed. Just a chair or bench is enough. Some of these exercises include jumping jacks, push-ups and crunches.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Obesity rate in India is alarming</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">A Lancet study shows that obesity rate in India is alarming. Here 70 percent of urban population is overweight. In terms of obesity, India ranks third in the world after America and China. For people suffering from obesity, the exercise program prepared on a purely scientific basis by the well-known exercise psychologist Chris Jordan can be very beneficial.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>People are considering the exercise program as a panacea to stay fit</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">It is worth mentioning that Chris Jordan had prepared an exercise program more than a decade ago which solves the problem of living a 'sedentary life' - that too in just seven minutes. Its purpose is to adapt every exercise to one's physical speed.<br />People in the world who are facing untimely increasing obesity, lack of time and are unable to buy gym or expensive exercise equipment are adopting this exercise program of Chris Jordan as a panacea to stay fit. In continuation of this growing popularity, Jordan told the Washington Post that do as many jumping jacks as you can in 30 seconds. If it is less than what someone else does, don't stress. He said that you can do jumping jacks as per your body weight. It follows the same philosophy as traditional High Intensity Interval Training (HIIT) with five seconds of rest.<br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Courtesy: Jagran</strong></span><br />https://www.jagran.com/lifestyle/health-you-can-stay-fit-with-just-seven-minutes-of-exercise-23867509.html</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>Polished grains have less nutrients and fiber than husked grains</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Removing the outer layer and polishing reduces the nutritional value of millets</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">emoving the outer layer and polishing reduces the nutritional value of millets. By removing the outer layer, the grains of millets cook quickly and remain fresh for a long time, but lose nutrition. This information has come to light in a study. The five small-seeded Indian millets studied by the researchers include Kangni (foxtail millet), Sawa or Kutki (little millet), Kodo, Sawa (barnyard millet) and Chena or Punarava (proso millet). Polishing removes nutrients like fiber, fat, phytates and minerals from the millets. Polished millets have less nutrients and fiber than husked grains. Researchers from Madras Diabetes Research Foundation, Chennai and ICAR-Indian Millet Research Institute, Hyderabad have conducted this study. Its results have been published in the Springer Link journal Discover Food.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Protein content also decreased</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Protein levels also decreased in all types of coarse grains except sawa and kutki due to polishing by removing the thick layer of the grain. Grains containing husk took more time to cook but their nutrients remained intact. Similarly, polished millets without bran lost more solids during cooking and also absorbed more water. This showed that by removing the outer cover of the seed, it became structurally weak.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    The research findings state that polished coarse grains have less fiber and nutrients, but despite this they are sold at a higher price. Consumers get confused by seeing their shine.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Coarse grains are rich in nutrients, yet people eat more wheat and rice</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Coarse grains are rich in nutrients, however despite this they are used less compared to other grains like wheat and rice. They contain nutrients like Vitamin B, calcium, iron, potassium, magnesium, zinc in abundance. These grains are popular in many parts of the world, especially in Asia and Africa. Coarse grains are also produced in large quantities in India. Rajasthan produces the most Sri grains. Coarse grains such as sorghum, millet, jowar, ragi, fonio, kodo, kutki, also known as 'kadan', have been neglected for years despite their many qualities.<br />Polishing increases the level of carbohydrates and starch in grains. Due to this, the level of sugar (glycemic load) in the diet can increase. These grains of grains have a hard outer layer which is removed while cleaning the grains. After this, the bran is separated from it and polished, due to which the grain starts looking shiny and beautiful.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Carbohydrate and starch levels increase</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Plant seeds store a mineral called phosphorus in a naturally occurring compound called phytic acid. It binds with other minerals such as calcium and iron in the digestive system and forms a substance known as phytates.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Courtesy: Amar Jagran</strong></span><br />https://www.amarujala.com/india-news/removing-outer-layer-and-polishing-reduces-nutritional-value-of-coarse-grains-2024-12-16</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Depression patients increased due to less sunlight</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">ith the increase in winter and lack of complete sunlight, the number of depression patients has also increased in the city. Many such patients are coming to the mental cell department of hospitals every day for treatment, who are not under any mental pressure, but are not feeling normal due to the change in weather. Psychiatrists call this condition seasonal affected disorder.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">After the increase in winter, people are also facing problems due to lack of sunlight for many days and staying awake till late. Dr. Saket Nath Tiwari of Ghaziabad's Psychiatry Department said that the number of patients of seasonal affected disorder is increasing. He told that many such patients are coming daily in whom symptoms of this disorder are tiredness, lethargy, despair, frustration, lack of concentration. These symptoms also decrease after winter, but if it is not treated, the condition can become serious.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Avoid TV and mobile at night</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">If someone is feeling tired and lethargic in winter, then sit in the sun as much as possible every day. Along with this, increase physical activity. He told that exercising in the morning, getting full sleep and staying away from artificial light also improves. Apart from this, do not use TV, mobile and internet after 9 pm. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>February</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3899/health-news</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3899/health-news</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:42:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/positive-attitude.jpg"                         length="105983"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        