<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/rss" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/rss</link>
                <description>RSS Feed of योग संदेश</description>
                
                            <item>
                <title>शाश्वत प्रज्ञा</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी रामदेव</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3863/shashwat-pragya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/26-january-(2).jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 5611 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> </strong></span></h4>
<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> </strong></span><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span></span> </strong></h4>
<h3 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span></strong></span></h3>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 78 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span>, 76<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंठाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्तावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंज्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दाओस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकानॉमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">टेकर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकर्स</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरे</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> 98 <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1765 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 1900 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 135 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 64.82 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5611 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेदर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 25% <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 2% <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटनायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> 2018 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलम्बिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>500 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पठानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगालियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डचों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांसिसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 1000 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 25% <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमनकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 77% <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 68% <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 20% <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 87 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 95% <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 45% <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपोर्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 250 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> 44% <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1765 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1900 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> 64.82 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 33.8 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> 50-50 <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 1572 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्क्वेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किमी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढक़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंकर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंवेस्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भुखमरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबलाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्र्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैल्जियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इथोपियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 180 <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1770 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> 1943 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्जाने</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">जुर्माने</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिपूर्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रवांडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरुंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.  <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामिबिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 1-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीबिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4.  <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्जीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 5611 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाऊस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगवाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकॉनामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्डता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रभुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूजियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहिनूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुमाइश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफैम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेबसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाऊस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>. hcinfo@parliament.uk <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाएँ।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3863/shashwat-pragya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3863/shashwat-pragya</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:59:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/26-january-%282%29.jpg"                         length="304445"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>30 वर्ष पूर्ण होने पर पतंजलि का संकल्प योग क्रांति के बाद पञ्च क्रांतियों का शंखनाद</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3865/on-completing-30-years--patanjali-s-pledge%E2%80%94the-clarion-call-for-five-revolutions-following-the-yoga-revolution"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  <span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> पतंजलि</strong></span></span><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 30<span lang="hi" xml:lang="hi">वाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगभवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभागार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 6000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभारीगणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 99 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशेड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़ेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ेंगें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मबोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपडेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफिलिएटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेरॉयड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुंसधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 5000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाएँगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुट्ठीभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कागज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउण्ड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">500</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलिजियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैरेरिज्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैरेरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वटियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्दराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आओ</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेडिय़ाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाइए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीबाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रशेखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगतसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिशर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमामण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीपी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रैस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुड़वाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3865/on-completing-30-years--patanjali-s-pledge%E2%80%94the-clarion-call-for-five-revolutions-following-the-yoga-revolution</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3865/on-completing-30-years--patanjali-s-pledge%E2%80%94the-clarion-call-for-five-revolutions-following-the-yoga-revolution</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:57:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg"                         length="156459"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>महाकुम्भ पर दैवीय शक्तियों से प्रार्थना  राष्ट्र का मंगल हो व सनातन धर्म युगधर्म बने</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">        144 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">50</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीगुरुकाष्र्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धालुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3866/a-prayer-to-divine-powers-at-the-mahakumbh--may-the-nation-prosper--and-may-sanatan-dharma-become-the-dharma-of-the-age"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/28011-pti01282025000079b.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">    144 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">50</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीगुरुकाष्र्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धालुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डुबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिलेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिसिंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डलेश्वरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तियोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुमिरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उध्र्वारोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तियोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यर्जु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनसा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वाचा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँू।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुप्रथाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिलम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राह्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/kumbh-2025.jpg" alt="Kumbh-2025" width="1000" height="563"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मौनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमावस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठें</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणोऽस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखमासीद्बाहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्वैश्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्भ्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रोऽजायत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवृद्ध्यर्थं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखबाहूरूपादत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रियं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरवर्तयत्॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णाश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वमसि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म्ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माऽस्मि।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नीच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीगुरुकाष्र्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भगदड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घायलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगदड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखाड़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डलेश्वरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महामण्डलेश्वरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतगणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमावस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांकेतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगदड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घायलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखाड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठाधीश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामंडलेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधेशानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3866/a-prayer-to-divine-powers-at-the-mahakumbh--may-the-nation-prosper--and-may-sanatan-dharma-become-the-dharma-of-the-age</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3866/a-prayer-to-divine-powers-at-the-mahakumbh--may-the-nation-prosper--and-may-sanatan-dharma-become-the-dharma-of-the-age</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:56:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/28011-pti01282025000079b.jpg"                         length="320671"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मुक्ता पिष्टी: पेट के अल्सर का रामबाण समाधान, Elsevier प्रकाशन के रिसर्च जर्नल में शोध प्रकाशित</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसतरंगिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्र्णेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span> (Pylorus-Ligation) <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> (Wistar rat model) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इंड्यूस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैप्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> (Pylorus Ligation-induced Peptic Ulcer) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हेबिटर्स</span> (Synthetic Proton-pump Inhibitors) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><a href="https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/%20pii/S0378874125000613">https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/ pii/S0378874125000613 </a></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनस्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:54:52 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शास्त्रों में प्राणायाम के लक्षण</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रिया</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकायाध्यक्षा</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानविकी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राच्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विद्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकाय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/yogi.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पत्ति</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">आङ्</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">घञ्</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घञ्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगदर्शन</span>- </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मिन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेद</span>: </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> 2.49<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विच्छेद</span> = <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भङ्ग</span></strong> = <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गते</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भङ्ग</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासिकापुटमङ्गुल्याऽपीड्यैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औदरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचयेद्वायुं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचनाद्रेचक</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>7<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृतिवत्पूरयेद्यथा।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तिष्ठेत्पूरणात्पूरक</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुञ्चति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुमन्तर्बहि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचल</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धौंकनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कन्दपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सयमांश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचक्षण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दध्यान्नान्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसाधक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>26<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽशुचिशरीरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकोपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्भवेत्।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकोपात्कुष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़त्वादीनुपाश्नुते।।</span>27<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्विचक्षण</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यतेत्परम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष्यामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डव।।</span>28<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणापाननिरोधश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीर्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुमध्योत्तरीयाख्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरैस्त्रिधोदित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>29<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुर्द्वादशमात्रस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मिष</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>30<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसाधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़तादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विचक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहशोधनोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनो</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वादश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रत्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> (24 <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> (36 <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुपुराण</span>-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणाख्यमनिलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश्यमभ्यासात्कुरुते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणयामस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञेयस्सबीजोऽबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span>40<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबीज।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परेणाभिभवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणापानौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथानिलौ।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुतस्साद्विधानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीयस्संयमात्तयो</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>41<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महाशिवपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोगस्तथापर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभावयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेभ्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>7<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभावयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रभ्यासवशेनैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रवाच्यार्थगोचर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अव्याक्षेपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्तिर्मन्त्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाच्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाममुखा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोगोऽभिधीयते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रस्पर्शनिर्मुक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीर्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहन्नारदीयपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एषामेकतमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बद्धवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुभक्तिपरायण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपासको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयेत्प्राणान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वातीतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमत्सर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>116<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामुखोदमुखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यमुखोऽपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयेत्प्राणान्नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवजर्जते।।</span>117<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विविध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीत्र्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>118<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुभक्तिपरायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणजयी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वातीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्सर्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वाभिमुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमाभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छान्दोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छान्दोग्य</span>- 7.15.1)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दैहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> (depression) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किज़ोफे्रनिया</span> (schizophrenia) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपकालंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:52:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/yogi.jpg"                         length="105767"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अब कैंसर होगा दूर औरोग्रिट से</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वार्ष्णेय</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/aurogrit.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेनाइन</span> (Benign) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिग्नेंट</span> (Malignant) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिग्नेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);"> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्मॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> (Non-Small Cell Lung Cancer) <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 85% <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> (Small Cell Lung Cancer) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्कता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकड़ासिंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> Gallic Acid, Methyl Gallate, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Penta-O-Galloyl-β-D Glucose <span lang="hi" xml:lang="hi">त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोकेमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> PGG <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंबाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 7,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मोकिंग</span> (Passive Smoking) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्बेस्टस</span> (Asbestos) <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएम</span> 2.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकावट।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोंकाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमोनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> (CT Scan) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीईटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> (PET Scan) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमआरआई</span> (MRI) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोप्सी</span> (Biopsy) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकड़ासिंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> Gallic Acid, Methyl Gallate, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Penta-O-Galloyl-β-D Glucose <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोकेमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> PGG <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉलिक्यूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाथवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:50:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/aurogrit.jpg"                         length="206704"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मन का नियंत्रण  अभ्यास और वैराग्य</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3870/control-of-the-mind--practice-and-detachment"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/man-.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">   गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखो।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिरेकेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरूनन्दन।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुशाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यनन्ताश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्।।</span> (2/41)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूटेंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन्तेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्येण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह्यते।।</span>’’(6/35)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्निग्रहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलं।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निस्संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गांडीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्दीप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्र्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अडिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>:-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानुवर्तयतीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अघायुरिन्द्रियारामो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोघं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवति।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">                                                                       (3/16) </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतरेतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिप्साएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/focused-mind-meditation-770.jpg" alt="Focused-mind-meditation-770" width="770" height="713"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योऽयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगस्त्वया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोक्त</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुसूदन।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एतस्याहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्चलत्वात्स्थितिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिराम्।।</span> (6/33)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोणाचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबिंब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साररूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुर्धर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगतगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपादन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाश्रित</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरग्नि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्रिय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> (6/1)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्मपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होतीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोधार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्र्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नष्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिर्लब्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितोऽस्मि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतसन्देह</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">करिष्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तव।।</span> (18/73)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋणों</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायत्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम्भ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3870/control-of-the-mind--practice-and-detachment</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3870/control-of-the-mind--practice-and-detachment</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:49:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/man-.jpg"                         length="65980"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कर्ण रोग लक्षण   कारण  बचाव</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डेय</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3871/ear-disorders-symptoms---causes---prevention"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/ear.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#E67E23;border-color:#E67E23;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(230,126,35);">
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    <span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>  यूँ</strong></span></span><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्यूनिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">        <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑडोटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाथवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेगों</span> (sounds are translated to electrical impulses) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span></strong><strong>) <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong> 2) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीमर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईयर</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीमर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">4</span></strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>5) <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटोस्क्लेरोसिस</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंडक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेयरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटोस्क्लेरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटोस्सेलोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेपेडेक्टोमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईएनटी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>6) <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मतली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>7) <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>8) <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईयरड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्राइविंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्राइविंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनसनाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सरदर्द</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बहरापन</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सट्रेना</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">एयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सीरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटिटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरिंगिटिस</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसटोइडिटिस</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टिबुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोनिटिस</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टिबुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोस्टर</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिंगल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नहाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाजुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरोंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1-1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयरग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>2-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">सारीवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span>, 1-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रप्रभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1-1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2-2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासाछिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयरग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रॉप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें।</span>  </h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3871/ear-disorders-symptoms---causes---prevention</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3871/ear-disorders-symptoms---causes---prevention</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:48:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/ear.jpg"                         length="88352"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अन्य देशों की लूट पर ही टिके हैं यूरोपीय नेशन स्टेट</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केडिया</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3872/european-nation-states-rest-solely-upon-the-plunder-of-other-nations"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/nation_states_article1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">     भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैशाचिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">फेथ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धज्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चार्ल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ओरिजिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेसीज</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धज्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनमानुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्टोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्ल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरकिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मची।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टुअर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निबंध</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">लिबर्टी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वकालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतालवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 1865 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1874 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेयकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1865 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुलेआम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहयुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंकाशायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैनचेस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हडक़ंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span>’(<span lang="hi" xml:lang="hi">कॉटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेमीन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मताधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिबरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेंजामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातकों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वकीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्टरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजराइली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लेडस्टोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंगडम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झड़पें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">बलपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्काटलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 123 <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वीपसमूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंगडम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्काटलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्काटलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदहवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑरेंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युनाइटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंगडम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उकसावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 1803 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सऊदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सऊदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> 1804 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> 1805 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंडार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्लिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1810 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 1850 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्लिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्लमाक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1871 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोपें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुषबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> 1814 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाल्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी।</span> 1816 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुखमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटपाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटनेे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसामसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूनियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांचू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोर्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंचूरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युन्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़पने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिब्बत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> 1859 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1869 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इशारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थायें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडक्रॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडोनेशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़ताल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1871-72 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> 1874 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमरूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन्स</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">रेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेलकर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हडक़ंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्सवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियाई</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुसपैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुठला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलोवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लास</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरतायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारेबाजियाँ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पीडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> 14<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेतिहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाममात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारेबाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबिलाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीनाझपटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> 31 <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1793 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्टन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आल्पस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिरिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">माइकेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेपर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> 3, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> 32-33, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकमिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span>, 2005)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुई</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1793 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फे्रंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिपत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्ताक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनायें</span> 1796 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपोलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> 1798 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1798 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खदेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रियासतें</span> 365 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकर</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्चस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तापरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र-चिंतन</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3872/european-nation-states-rest-solely-upon-the-plunder-of-other-nations</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3872/european-nation-states-rest-solely-upon-the-plunder-of-other-nations</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:46:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/nation_states_article1.jpg"                         length="201649"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>त्रिआयामी संगम योग-आयुर्वेद-नेचुरोपैथी की विशेषताएं</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">.<span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंचकर्म</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/42472435375.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोडॉक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारम्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनवेन्शनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोमेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेनस्ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> Allos <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> Pathos <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोस</span> (Allos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोस</span> (Pathos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> Suffering <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमुएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनेमेन</span> (Hahnemann) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्जेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षणम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजनम्</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोधयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाटोमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजियोलॉजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रोक्तम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्</span> 3-41<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामयमानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखसाधनम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदशेषुविधेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमादर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टागहृदयम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षणामारोग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूतमम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरमाद्यखलुधर्मसाधनम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्था</span>-1.14<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रिचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्र्तगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालॉकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वद्र्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशियायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> superior Pyhsician cure the illness before it is manifested &amp; the inferior Physician only care for the illness which he was not able to prerent." <span lang="hi" xml:lang="hi">आयर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोदशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो।</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg" alt="42472435375" width="900" height="598"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुष्मुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मोर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुम्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिट्रोपोग्राफिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इगो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरइगो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डायनेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़ाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्ततन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ताहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहारस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तचेष्टस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तस्वप्नावबोधस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>16-17<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैंक्रियास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धरेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसादयेत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्धुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> 6/5<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्ययेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनाजित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनात्मनतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुत्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत।।</span> 6/6<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसमय</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बेलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जागें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तहजीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कृ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सलील</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवांछनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपिओइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेनकिलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारफेरिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाफीलेक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजियोटेन्सि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्विर्टिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> (ACE) <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हिवटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिसिनोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैप्टोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालेप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेमिप्रिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जियोएडिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाफॉमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोटेन्सन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथार्मिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्दनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिटेमिनोफेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिटामोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डीएस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लीडिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्टअटैक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेनस्ट्रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकानिज्म़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिड्रपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडोप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हयूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासेन्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोनेटल</span> FCRN <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसेप्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgG <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgM <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> IgD <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ्ढद्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूधपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोस्ट्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाणु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डपीत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोश</span> (Embryoneic Egg yolk sac) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोपोएटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयान्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्लीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिन्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोनाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकटॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. (<span lang="hi" xml:lang="hi">एडॉप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेग्युलटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेमोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्राफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसोफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोफेजेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्डिट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किमोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपरडिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रैडिकाइनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span>-19 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> 2024 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span>81 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> 8,122,426000 <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> 8.1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉरबिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोबाल्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नेशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फाकैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटाक्रिप्टोजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटेनॉयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल्वेनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियाजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेटिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोविया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगमेन्टशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑप्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्ट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटियोलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूरेसेटेगेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबेलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉसपेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटूलेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्यांरीसेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंथोसायनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जामुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लूबेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तागोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शकरकन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेफ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> Medicine, Biological therapy as genetic therapy Immunotherapy &amp; targeted therapy udertakes to cure one disease by producing another cancer, Allergy Anxiety etc. <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> (Aeds) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबायोटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> MRSA, ESBL, VRE, CPE <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेप्टोकोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ESB <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> MDRO <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोपेनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">थोमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘The doctor of the future will give no medicine but will interest his patient in the care of human frame in diet &amp; in cause of &amp; prevention of disease.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 2400 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “food be thy medicine and Medicine be the food &amp; walking is man’s best medicine.’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> “Disease is the natural process of the body and the symploms are the reaction of the body to the disease. The chief function of the Physician is the aid the natural process of the body. Give the power to creat a fever &amp; I can cure any disease.” <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैरोनेट</span> FRS, FRCP <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉपकिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “One of the best &amp; first duties of the doctor is to educate the masses not to take medicine, the best doctor gives the least medicine. What Nature cannot cure nobody cancure.” </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलमंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधया</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधै</span>:’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पऽयेअसति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदार्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।।</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्याहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विनापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवर्तते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यविहिनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतैरपि।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारविहारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणाम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहोगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किञ्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषज्यंमुपलभ्यते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्यतेऽप्यन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. Alexis Carrel <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निचोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> “Unless the doctors of today become dietician of tomorrow &amp; the dietician of today will become the doctor of tomorrow.” <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतिविवर्धना</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्या</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विकप्रिया</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोघृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकाक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदाहिन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्टा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूखा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमबर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कचौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पकौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नैक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोकेमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्सनैलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">वरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तातुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> (Hurry, Worry, Curry …., Fast life, Full of Worry stress, strain, Fast fried fatty, spicy food, Confectionary, Synthetic &amp; Processed, Fast food, Pizza, Burger, Hot dog, Hemberger etc.) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूग्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यातयामम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्युसितम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छिष्टम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेध्यम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियम्।।</span> 17-10<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादरहित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधश्रद्धा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> 1945 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आण्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटोमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बम्बिंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 46 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिएशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजरायल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेसटाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेजबोल्हा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाउपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रातृत्त्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भगनित्त्व</span> (Brothesterhood) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परोवेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघुचेतसाम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्।।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:44:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg"                         length="161579"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सेहत एवं पोषण के लिए शुद्ध एवं प्राकृतिक मिठास युक्त पतंजलि शहद</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रश्मि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अतुल</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जोशी</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साइंटिस्ट</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सी</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फाउंडेशन</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/bee_png74751.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">     आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलालेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनोखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> 2020 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 'Sweet Revolution' <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> beekeepers <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्लेमेटरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉड्यूलेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> (physicochemical properties), <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> (health promoting) <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> functional food <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> functional food <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेंहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियाँ</span> (Apis species) <span lang="hi" xml:lang="hi">पराग</span>/ <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> blossom honey (unifloral <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> multifloral) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकण</span> (&gt;45%) <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> unifloral <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> (mustard), <span lang="hi" xml:lang="hi">लीची</span> (litchi), <span lang="hi" xml:lang="hi">बबूल</span> (Acacia), <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरजमुखी</span> (sunflower), eucalyptus <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> unifloral honey <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: multiflora Himalayan honey wild multiflora honey <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> Sundarbans multiflora honey <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरकरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानदंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> – comb honey, crystallized honey, pasteurized honey, filtered honey, ultrasonicated honey, creamed honey, dry honey, bakers honey <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> Blossom honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रुमयूका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माहू</span> (aphid), <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> (bugs, insects) <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनीड्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/bee_png74751.jpg" alt="bee_PNG74751" width="448" height="374"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;">Honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणुरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> (Wax) <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदु</span> (soft), <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्निग्ध</span> (smooth), <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुघ्न</span> (antimicrobial), <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणरोपण</span> (antiulcer) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धानीय</span> (good for bones and cartilages) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातविकार</span> (disorders of vata), <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> (leprosy), <span lang="hi" xml:lang="hi">वीसर्प</span> (erysipelas) <span lang="hi" xml:lang="hi">विपादिका</span> (chillblains) <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माद्विका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वरति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भृंगवंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परासोद्भव।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौत्तिक</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौत्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्षिक</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चतरा</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकोडर्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रमार्गीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्दालक</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीखा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्षिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैत्तक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span>)  <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, (astringent sweet) <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, (dry) <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>, (heavy to digest) <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span>, (Cold) <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्तहर</span>, (useful in bleeding disorders) <span lang="hi" xml:lang="hi">कफशामक</span>, (manage khapha imbalance) <span lang="hi" xml:lang="hi">वातवर्धक</span> (increase vata in body), <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span> (scraping) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषैला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णताजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> (artifical sweetener) <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">पीताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णाभ</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरास</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्वाद</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कसैला</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">विशदा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सूखापन</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विपाक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुरा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">*<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्द्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कासा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृट्श्लेष्मदिषदिध्मास्रदित्तनुत्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्षं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कषायमधुरं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्तुल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुशकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रा।।</span>’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयम</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्षा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोएक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>1, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>6, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>12, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तांबा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंगनीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलीफेनोल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोनोइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोबायोटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोप्रोटेक्टिव</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉड्यूलेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रैसेबिलिटी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुमधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐप</span> (Sumadhu app) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> Artificial Intelligence (AI) <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> ((NI MSME), <span lang="hi" xml:lang="hi">हैदराबाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलंगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> (National Bee Board), <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंतजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> (Sugar) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> (energy) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रुक्टोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामया</span>:’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंद।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>)</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:42:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/bee_png74751.jpg"                         length="62682"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वास्थ्य समाचार</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुस्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जेएनएन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">तंदुरुस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियामत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुस्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3876/health-news"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/42472435375.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुस्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जेएनएन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">तंदुरुस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियामत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुस्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपाधापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रकम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रंचेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंताजनक</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लैंसेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंताजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> 70 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुस्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">गतिहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंहगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुस्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाशिंगटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटेंसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेनिंग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एचआइआइटी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">https://www.jagran.com/lifestyle/health-you-can-stay-fit-with-justseven-minutes-of-exercise-23867509.html</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिकता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">क़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंगनी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">फॉक्सटेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेट</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">सावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">लिटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेट</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">कोदो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांवा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बार्नयार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्वा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन्नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मद्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैदराबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईसीएआर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नतीजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्रिंगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरकरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
 </li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटैशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नीशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोरगम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फोनियो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोदो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कदन्न</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइसेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोड</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">https://www.amarujala.com/india-news/removing-outer</h5>
<h5 style="text-align:justify;">layer-and-polishing-reduces-nutritional-value-of-coarse grains-2024-12-16</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीजनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजियाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">साकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिवारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीजनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसऑर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>.-<span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनावटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य समाचार</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3876/health-news</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3876/health-news</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:40:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg"                         length="161579"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अश्वगंधा एक औषधीय पौधा और किसानों के लिए एक लाभकारी फसल </title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निवेदिता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शर्मा</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विज्ञान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकाय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3877/ashwagandha--a-medicinal-plant-and-a-profitable-crop-for-farmers"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/istock-1347520753-980x551.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    अश्वगंधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> Withania somnifera <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडाप्टोजेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.   <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोडीजेनेरेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5.   <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6.   <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7.   <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्रिनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8.   <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलता</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.   <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6.   <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7.   <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8.   <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेतीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोमट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुवाई</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्सरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 1-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकतानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.   <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरक</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5.   <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकतानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6.   <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटाई</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 6-8 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपणन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपणन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपणन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8.   <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3877/ashwagandha--a-medicinal-plant-and-a-profitable-crop-for-farmers</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3877/ashwagandha--a-medicinal-plant-and-a-profitable-crop-for-farmers</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:39:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/istock-1347520753-980x551.jpg"                         length="145699"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Eternal Wisdom</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>India of our dreams</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>1.     Become a true Sanatani</strong></span><br />        All of us, the descendants of Rishis and Rishikas, should follow, live and propagate the core values ​​of Sanatan Dharma. Do some timeless work, make efforts to establish Sanatan culture, which is eternal, as Yugdharma for the welfare of the world. Things will not work out just by talking. We will have to create records of great constructive works on the ground. Decide a big role, play it 100%.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>2.     Self-evaluation</strong></span><br />        What is the global status of India's currency, the value of our passport and our status in global organizations</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>3.</strong></span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3838/eternal-wisdom"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/78th-independance-day-(2).jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>India of our dreams</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>1.     Become a true Sanatani</strong></span><br />    All of us, the descendants of Rishis and Rishikas, should follow, live and propagate the core values ​​of Sanatan Dharma. Do some timeless work, make efforts to establish Sanatan culture, which is eternal, as Yugdharma for the welfare of the world. Things will not work out just by talking. We will have to create records of great constructive works on the ground. Decide a big role, play it 100%.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>2.     Self-evaluation</strong></span><br />    What is the global status of India's currency, the value of our passport and our status in global organizations and institutions? These matters are very serious. What about security, national unity and the standard of living of the citizens of the country in all contexts? How to improve it holistically?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>3.     False illusion</strong></span><br />    Powerful people of various fields have created some arrogant false standards that if you have such a house, such a car, so much money etc. then you are not great, otherwise you are small, insignificant, poor, miserable? This is not fair and true. We have to carry both material development and spiritual upliftment together.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>4.     The power of a Sanatan Sanyasi</strong></span><br />    All the illusory powers of the world are terrified. The truth has been revealed. The lies are being exposed. Now Satyameva Jayate Yoga: Ek Jayate Yato Dharmastato Jai will happen.</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3838/eternal-wisdom</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3838/eternal-wisdom</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:59:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/78th-independance-day-%282%29.jpg"                         length="257316"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शाश्वत प्रज्ञा</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओ३म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सपनों का भारत </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे सनातनी बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सभी ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की सन्तानें वंशधर सनातन धर्म के मूल मूल्यों को मानें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीयें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं बढ़ायें। सनातन संस्कृति जोकि शाश्वत है उसे विश्व कल्याण हेतु युग धर्म के रूप में स्थापित करने हेतु कुछ कालजयी कार्य करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करें। मात्र बात करने बात नहीं बनेंगी। हमें जमीन पर बड़े रचनात्मक कार्यों के कीर्तिमान घड़ने पडे़ंगे। बड़ी भूमिका तय करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निभायें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म मूल्यांकन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की मुद्रा करेंसी की वैश्विक स्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पासपोर्ट की वैल्यु एवं वैश्विक संगठन एवं सस्थाओं में</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3815/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/78th-independance-day-(2).jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओ३म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सपनों का भारत </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे सनातनी बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सभी ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की सन्तानें वंशधर सनातन धर्म के मूल मूल्यों को मानें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीयें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं बढ़ायें। सनातन संस्कृति जोकि शाश्वत है उसे विश्व कल्याण हेतु युग धर्म के रूप में स्थापित करने हेतु कुछ कालजयी कार्य करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करें। मात्र बात करने बात नहीं बनेंगी। हमें जमीन पर बड़े रचनात्मक कार्यों के कीर्तिमान घड़ने पडे़ंगे। बड़ी भूमिका तय करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निभायें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म मूल्यांकन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की मुद्रा करेंसी की वैश्विक स्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पासपोर्ट की वैल्यु एवं वैश्विक संगठन एवं सस्थाओं में हमारी हैसियत क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बातें बहुत गंभीर हैं। सुरक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एकता एवं देश के नागरिकों का जीवन स्तर सभी संदर्भों में क्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समग्रता से कैसे उन्न्त बनाना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठा मायाजाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्षेत्र के शक्तिशाली लोगों ने कुछ दंभयुक्त झूठे मापदंड घड़ लिए कि आपके पास ऐसा घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गाड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पैसे आदि हैं तो आप बड़े नही ंतो छोटे तुच्छ दीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो न्यायपूर्ण व सत्य बात नहीं है। भौतिक विकास व पारमार्थिक उत्थान दोनों को हमें एक साथ लेकर चलना होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातन के एक संन्यासी की ताकत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की सारी मायावी शक्तियां भयाक्रान्त हैं। पोलपट्टी खुल गई है। झूठ का पर्दाफाश हो रहा है। अब सत्यमेव जयते योग धर्म जयते यतो धर्मस्ततो जयः ही होगा। </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3815/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3815/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:59:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/78th-independance-day-%282%29.jpg"                         length="257316"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Sanatan Culture is the nourisher of Humanity</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong>Acharya Balkrishna</strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3839/patanjali-encyclopedia-world-history-india-truth"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8876%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>A big work is being done with full dedication on the Encyclopedia of World History in Patanjali</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"> When we are situated in Shato Guna and are in the zenith of love through Satvik wisdom, then we automatically get attached to the one who seems like our own. Currently, we are doing a big work on Encyclopedia of World History with full dedication.</h5>
<table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>Patanjali is not in favour of determining caste by birth and there is no caste system by birth in our culture. It is written in our scriptures that- Janmana Jayate Shudra: Karmana Dwij Uchyate. That is, at the time of birth we are born the same. On this basis, earlier the Varna system was based on karma which got distorted under the influence of time and became based on birth.</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">To understand the history of India, we can never understand it from the distorted history of India. For a long period, we were divided into Aryans, Aryans and Darwinians etc. This is a very interesting thing. If we talk about the South, who were the Murugas? Who was Kartikeya? They were the sons of Lord Shiva, so who ruled the South? Then how did you people become separate? Some people say that the Aryans came from outside, which means that we distanced ourselves from them. In the castes, tribes or different sections of society that have been determined, it is said that some have come from outside and some are from inside, so that they keep fighting among themselves. This propaganda was done with so much planning that we cannot understand it with our common sense. They will cleverly present their point in such a way that you will feel that this is correct.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>The Varna system should be based on Karma</strong></span><br />Patanjali is not in favour of determining caste by birth and in our culture there is no caste system by birth. In our culture, Karma is considered to be the most important. It is written in our scriptures that- Janmana Jayte Shudra: Karmana Dwij Uchyate. That is, at the time of birth we are born the same and all are Shudras by birth and on the basis of Karma we become Brahmin, Kshatriya, Vaishya or Shudra. On this basis, earlier the Varna system was based on Karma which got distorted under the influence of time and became based on birth.<br />We have to make this system based on Karma again. We had the Varna system to create tradition. The Varna system got distorted due to which we got divided into castes. As a result, foreign invaders came near us. First they divided us, then wanted to impose other foreign and imported religions on us. </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>We are not religion, we are from religion</strong></span><br />This country is unfortunate that we were first taught the 'Aryan in Vision Theory'. We are not talking about political allegiance but our cultural allegiance, spiritual allegiance, religious allegiance should never be broken. It should be unbroken. There is no difference, no distinction in it, we have been taught that Dharma Rakshati Rakshita. We have to keep in mind that we are not religion, we are from religion. We cannot protect religion, but religion protects us. That is why we have to work for religion. Without religion we are not protected, not safe. We are not working to protect religion, but if religion does not survive, we cannot survive either. So what should we do, so that religion is saved? When we were taught the 'Aryan in Vision Theory', we were told that those who came from outside were invaders, they came to loot. We should try to know the truth. </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<table style="border-collapse:collapse;width:100.159%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8817%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(241,196,15);"><strong>India's Glorious History</strong></span></h4>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>If we talk about the 15 to 20 thousand years from Lord Rama to the period of Mahabharata, then people say about the history of India that we have information about 5 thousand kings. But we have information about 7.5 thousand kings. Which king was at which place among those 7.5 thousand kings, because at one time there were many kings, there were kings in all four directions, east, west, north and south. From the sea to the Himalayas, which was our entire land, which king came when and where was he the king, we are working in such depth right now. Very soon the time will come when we will show the glorious history of India to the whole world.</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>We are all descendants of the same ancestor</strong></span><br />On a very large scale, DNA of a large group was studied to study their ancestors. You will be surprised to know that the DNA of all the castes and tribes in the east, west and south was found to be the same. So then the difference ended. Then how did those who came from outside become different? We do not have to get into any controversy but we should keep trying to know our history, the truth.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>We will present the real history of the country to the world</strong></span><br />By pointing out the errors in history, it was so refined that everything got messed up. If we look at it on the basis of old documents, the situation is even worse. A big task of writing history is being done under the aegis of Patanjali. Under the leadership of revered Swami Ji, we are going to present all this truth before the whole world very soon.<br />We feel pained that conspirators are engaged in dividing our country and we are sleeping. We have to wake up. We have archaeological evidence and complete proofs of 14-15 to 16 thousand years. There is complete documentation of history and culture. Although we say that we are millions of years old, but we talk about 14-15 thousand years ago. We have the genealogy and history of 7 thousand kings. Who will tell that thing? Who will take that thing to the world? So much distortion was deliberately created in our literature, in our scriptures that we too got entangled in it. Some say that this is a myth, this is a myth, this is Brahmin religion, this is the tradition of Brahmins. Who created this? Some of it was created by our ignorance and some by the conspiracy of others.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Our Varna system is based on karma</strong></span><br />We had a Varna system based on the division of work. According to that it was not certain that the son of a Brahmin would become a Brahmin or the son of a Shudra would become a Shudra, that is, different works were divided according to one's ability. With time, some distortions arose in this system and later it was said that Stree Shudronadiyatam i.e. women and people of lower castes were prohibited from studying. Our entire history is full of stories of sages and saints, whether it is Maharishi Valmiki, Maharishi Vishwamitra or Maharishi Jawal, all of them became revered by their deeds. Even today we worship Maryada Purushottam Shri Ram and Yogeshwar Shri Krishna. They were also born in the Kshatriya clan.<br />In Patanjali, along with women, all religions and castes have equal rights. In Patanjali Gurukulam and Patanjali Sanyasashram, women and Shudras are equally taught Vedas, Puranas, Grammar, Shrimad Bhagwad Gita etc.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Varna system distorted during Mughal period</strong></span><br />These discriminations would not be seen anywhere in ancient times. These things started after the arrival of Mughals. Killing lakhs of people every day, cutting off our Yagyopavit and Shikha had become common during Mughal rule. Many people even changed their religion to save their lives. Many people left their place. Such distortions have been going on since then. The responsibility of correcting the distortions of society also lies with us.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Our culture is for the entire humanity</strong></span><br />We have never asked which organization you are associated with? What is your religion? What is your caste? We have many Muslim brothers and people of different religions and castes here, they all sit together, eat together. For us, humanity and human religion are paramount. So a natural question can be asked from us that why do you talk about Sanatan and Vedic tradition? We say this because human values ​​are talked about only in Sanatan. Nowhere in the scriptures of Sanatan Dharma, Vedas, Upanishads, Darshan, there is any distinction made between humans. It is our culture that we wake up every morning and pray that Sarve Bhavantu Sukhni. Survey Santu Niramaya:. Survey Bhadrani Pashyantu. Ma Kashchit Dukha Bhagbhavet. Not only humans but also animals, birds etc. all come into the survey building. Do these things exist anywhere else?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Inspiration of humanity in Sanatan</strong></span><br />Some people in the society say that if you do not become a Christian, you will not get the fifth heaven. If you do not become a Muslim, you will not go to seventh heaven. But it is said here that Manurbhava Janaya Daivyam Janam (Rigveda 10.53.6), that is, if you do not become a human being, you will die. That means we teach you to become a human being. They teach you to be strictly religious. This is the difference between us and others. We have to convey to people that our beliefs are not going to hurt anyone. If there is any kind of distortion in the name of religion, then we will take the responsibility of removing that distortion. A very good example of this is Patanjali Yogpeeth. We do not know completely when the distortions started in our Sanatan? When was its time? Or who started it or did it? But we know that many great men did the work of removing it. But those who are heretics try to defame religion by making the distortion of religion as a basis. We should try to understand the pure form of religion. This will pave the way for pure knowledge, pure deeds, pure worship. This is what Patanjali Yogpeeth teaches. We have told you what is life, what is religion, what is true religion, what is the secret of life and what is the purpose of life. Our favorableness in life, positive thinking etc. are all due to the grace of God. All these are described in our scriptures. Ayurveda is also a scripture, astrology is also a scripture, Vastu is also a scripture and all scriptures are for creation. Scriptures are not meant to mislead. Ayurveda makes you aware, Ayurveda makes you do a detailed and deep analysis of your doshas, ​​makes you aware of the state of vata-pitta-kapha and also teaches how to live life with awareness and consciousness. The first task of Ayurveda is to not let a person who is not sick fall sick. No medical system in the world teaches us how you will fall sick, if you fall sick then how you will recover. They say that if you fall sick then maintain yourself.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Work for society, nation and yoga-ayurveda</strong></span><br />The great man, the sage who, while facing all the challenges, told the world for the first time that yoga is a complete medical science in itself, is revered Swami Ramdev ji Maharaj. Patanjali Yogpeeth is the only institute which is giving you life and also teaching you the knowledge of how you can give life to others. Therefore, live in our traditions, behave according to our traditions, think about the welfare of everyone, but never go against religion. We should never get confused. We have to continuously move forward with our 100% capability for the society, nation and Yoga-Ayurveda. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3839/patanjali-encyclopedia-world-history-india-truth</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3839/patanjali-encyclopedia-world-history-india-truth</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:58:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg"                         length="156459"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Vital Science</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Sadhvi Devpriya  <br />Dean- Faculty of Humanities and <br />Oriental Studies<br />Patanjali University, Haridwar</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3840/pranic-energy-pranayama-benefits-yoga"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/gdf.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   The Yoga by which our ancestors have been wise, healthy, prosperous and conquerors of the world since the beginning of creation, this best knowledge of life is like the Philosopher's Stone for us even today as it was in the beginning of creation.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>1.  Pranic energy</strong></span><br />The body and the universe are a powerful conglomeration of tangible and intangible energies. Physics also believes that matter and energy are the two basic components. In each cell of the body and in each molecule and atom of the universe, 1 lakh to 5 lakh chemical activities take place every moment. When Pranayam is done, these activities increase 10 to 100 times in proportion to the time and the body transforms into a divine energy body. This is what is said in Shrimad Bhagwat Geeta-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>Divi Surya Sahasrasya Bhavedyugaduthita.</strong></span><br /><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>If Bha: Sadrishi Sa Syadbhasastasya Mahatmanah.</strong></span><br /><strong>                                                                                            (Bhagavadgita- 11.12)</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Therefore, Pranayam awakens and transforms the energy inherent in the body in a positive direction, makes a person healthy and increases his ability infinitely. That is why it is said in the scriptures -<br />Na Yogat Param Balam- (Gherand Samhita)<br />On this principle, our revered Gurudev experimented on himself and millions of people of the society. He has freed us from common diseases as well as deadly diseases like Vata-Pitta Kapha Tridosha and cancer, for which Patanjali Institute has scientific proof.<br />The secret of rejuvenation is- 'Prana'. Wrong diet leads to loss of body power and wrong thoughts lead to loss of mind power. Body and mind become poisonous through anger, worry etc. It is possible to detox them and make your entire existence healthy, happy, peaceful and full of auto-suggestions only through Pranayam.<br />Basically, the description of Prana Vidya in Vedas is as follows-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);">Aa Vaat Vaahi Bheshajan Vi Vaat Vaahi Yadrapah.</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(224,62,45);">This is the world disguised as the angel of the gods. </span></strong><br />                                                                             (Rigveda-10.137.3)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Prana is a medicine, meaning oxygen is a medicine. It is not only a medicine, it is a complete medicine. This 'prana' is the carrier of all the divinities of the universe. Prana is a holistic treatment, the basis of prana is complete health. Along with physical changes, the emotional changes that come in the body through prana have very authentic and scientific evidence in our scriptural tradition.<br />There is a story in Brahmin texts and Puranas that Ashwini Kumars made the decrepit Chyavan Rishi young again. These Ashwini Kumars are none other than Prana-Apan. The advice given by Yamacharya to Nachiketa in Kathopanishad is Prana Vidya. Pranayam is an eternal Divine Therapy.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>“Prana evamrita asu: shariram matryam.” </strong></span><br />                                                                     (S.10.1.4.1)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, it is only through Prana that we can make ourselves immortal. It is this Vital Force that works day and night without rest from the mother's womb till death. In Brihadaranyaka Upanishad, in the court of Videha Janaka, Vidgadh Shakalya asked Yagyavalkya about the gods, then he described 3003, 33, 6, 2 and 1 god respectively and said that Prana is the main god.<br />“Katam ako dev iti”? Prana etc.</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);">Sa Brahma tadityachakshate. (Major- 303, 9.9)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Prana itself sits in the centre of everyone (in the heart or womb) in the form of Prajapati and appears in various forms. In Prashnopanishad, Piplad Rishi sings the glory of Prana and says-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>Pranasyedam vashe sarvam tridive yatpratisthitam.</strong></span><br /><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>Matev putran rakshasva shrischa prajnyam cha vidhehi nah. (Prasnopanishad 2.13)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">That is, everything in the three worlds is under the control of Prana. O Prana, protect us like a mother and like a son, give us the boon of wealth and wisdom. The manifestation of such a great Prana Shakti is possible only through the process of Pranayam. Ashtangyoga is like the backbone of Sanatan Dharma. Ashtangyoga has four external parts and three internal parts and Prana acts as a bridge between these two.<br />Pranayam destroys both our gross and subtle diseases, sorrows and defects and makes us endowed with gross and subtle divine and sacred powers. Maharishi Vyas writes while commenting on Yoga Darshan 2-28 Sutra-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>“Yogaanushthanamshuddherviyogakaranam” Yatha Yatha Cha Kshiyate</strong></span><br /><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>Inaccuracy: Tatha Tatha kshayakramaanurodhinee gyaanasyaapi deeptirvivardhate.</strong></span><br /><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>                                                                                                                                            (Lecture 2.28)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Lingapuraan</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Prasad iti samprokta: swante tvih chatushtaye.</strong></span><br /><strong>                                                                    (Lingapurana-1.8.55.60)</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In Linga Puran, the nature of the siddhi (power) generated by Pranayama called Prasad has been described in more detail. It is as follows-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>praanopaanah samaanashch udaano vyaan ev ch ||61||</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>naag: koormastu krakalo devadatto dhananjay:. </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>eteshaan ya: prasaadastu marutamiti sansmrt: ||62||</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>prayaanan kurute tasmaadvayu: praan iti smrt:.</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>apaanayatyapaanastu aahaaradeen kramen ch. ||63||</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>vyaano vyaanaamayatyaaghau vyaadhyaadeenaan prakopak:. </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>udvejayati marmaani udaanoyan prakeertit: ||64||</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>saman nayati gatraani samaan: panch vaayav:. </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>udgaare naag aakhyaat: koorm milan tu sa: ||65||</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>krkal: kshutkaayaiv devadatto vijrmbhane. </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>dhananjayo mahaaghosh: sarvag: sa mrtepi hi ||66||</strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>iti yo dashavaayoonaan praanaayaamen sidhyati. </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>prasaadosy tureey tu om viprashchatushtaye ||67|| </strong></span><br /><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>sarvadvaareshu dehesmin prakaash upajaayate. (geeta-14.11)</strong></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"> </h4>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Vital Chart</span></strong><br /><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/gdf.jpg" alt="gdf" width="655" height="847"/></h4>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3840/pranic-energy-pranayama-benefits-yoga</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3840/pranic-energy-pranayama-benefits-yoga</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:57:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/gdf.jpg"                         length="130091"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सनातन संस्कृति मानवता की पोषक</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3816/sanatan-sanskriti-manawata-ki-poshak"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम शतो गुण में स्थित होकर सात्विक प्रज्ञा के द्वारा प्रेम की पराकष्टा में होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो हमको अपना लगने लगता है हम स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उससे जुड़ जाते हैं। वर्तमान में हम इन्साइक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड हिस्ट्री पर पूर्ण मनोयोग से एक बड़ा कार्य कर रहे हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के इतिहास को समझने के लिए हम भारत की विकृत हिस्ट्री से कभी समझ ही नहीं सकते। एक बड़े कालखण्ड तक हमें आर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और दरविनियन आदि वर्गों में बाँटा गया। यह बहुत ही दिलचस्प बात है। दक्षिण की बात करें तो मुरूगण कौन थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्तिके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कौन थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जी के बेटे थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दक्षिण का राज्य किसका था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप लोग अलग कैसे हो गये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लोग कहते हैं कि आर्यन बाहर से आये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उनसे दूरी बना दी। जो जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समाज के वर्ग निर्धारित हुए हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहा जाता है कि कुछ बाहर से आये हैं और कुछ अन्दर के हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कि वे आपस में लड़ते रहें। यह प्रोपेगेन्डा इतनी प्लानिंग से किया गया कि हम सामान्य बुद्धि से इसे जान ही नहीं सकते। वो चतुराई से अपनी बात का प्रस्तुतिकरण इस प्रकार करेंगे कि आपको लगेगा कि यह बात तो सही है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण व्यवस्था कर्म आधारित होनी चाहिए</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जन्म से जाति निर्धारण का पक्षधर नहीं है और हमारी संस्कृति में जन्म से जाति की व्यवस्था है भी नहीं। हमारी संस्कृति में कर्म को प्रधान माना गया है। हमारे शास्त्रों में लिखा है कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना जायते शूद्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणा द्विज उच्यते।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थात् जन्म के समय तो हम एक जैसे ही पैदा होते हैं और जन्म से सभी शूद्र होते हैं और कर्म के आधार पर ही ब्राह्मण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या शूद्र बनते हैं। इसी आधार पर पहले वर्ण व्यवस्था कर्म आधारित थी जो समय के प्रभाव में विकृत होकर जन्म आधारित हो गयी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस व्यवस्था को पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आधारित करना है। हमारे यहां परम्परा को बनाने के लिए वर्ण व्यवस्था थी। वर्ण व्यवस्था में विकृति आ गई जिससे हम जातियों में बंट गए। परिणामस्वरूप विदेशी आक्रान्ता हमारे समीप आ गए। उन्होंने पहले हमको बांटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दूसरे विदेशी व आयातीत धर्मों को हम पर थोपना चाहा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे धर्म नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम धर्म से हैं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देश का दुर्भाग्य है कि पहले हमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इन विजन थ्योरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गई। हम राजनैतिक निष्ठा की बात नहीं कर रहे परन्तु हमारी सांस्कृतिक निष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कभी खंडित नहीं होनी चाहिए। वह अखण्ड होनी चाहिए। उसमें कोई भेद नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भिन्नता नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पढ़ाया गया है कि धर्मो रक्षति रक्षिता। हमें यह बात ध्यान रखनी है कि हमसे धर्म नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म से हैं। हम धर्म की रक्षा नहीं कर सकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म हमारी रक्षा करता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत का गौरवशाली इतिहास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्री राम से लेकर महाभारत के कालखण्ड में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष की बात करें तो भारतवर्ष के इतिहास के विषय में लोग कहते हैं कि हमारे पास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राजाओं की जानकारी है। लेकिन हमारे पास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राजाओं की जानकारी है। उन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राजाओं में कौन सा राजा किस जगह पर था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक समय में बहुत सारे राजा थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और दक्षिण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिशाओं में राजा थे। समुद्र से लेकर हिमालय तक का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारा पूरा भू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कौन सा राजा कब हुआ एवं वह कहाँ का राजा था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गहराई में अभी हम काम कर रहे हैं। बहुत जल्दी समय आयेगा कि हम पूरी दुनियां को भारत के गौरवशाली इतिहास के दर्शन कराएँगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमें धर्म के लिए काम करना है। बिना धर्म के हम रक्षित नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नहीं है। हम धर्म की रक्षा के लिए नहीं काम कर रहे हैं परन्तु धर्म नहीं बचेगा तो हम भी नहीं बच सकते। तो हमें क्या करना चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म बचा रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इन विजन थ्योरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गई तो हमें कहा गया कि जो बाहर से आये वो आक्रमणकारी थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लूटपाट के लिए आये थे। हमें सत्य जानने का प्रयास करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हम सभी एक पूर्वज की संतान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बड़े स्तर पर बड़े समूह का डीएनए उनके पूर्वजों का अध्ययन करने के लिए किया गया। आपको जानकर आश्चर्य होगा कि पूरब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व दक्षिण में जो जातियाँ व जनजातियाँ हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सबका डीएनए एक जैसा ही पाया गया। तो फिर भेद ही खत्म हो गया। फिर वो जो बाहर से आये थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अलग कैसे हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किसी विवाद में नहीं पडऩा है लेकिन जो हमारा इतिहास है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जानने की हमें कोशिश करते रहना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">देश के वास्तविक इतिहास को दुनिया के समक्ष रखेंगे</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में गड़बड़ी बताकर उसे इतना परिष्कृत कर दिया गया कि सब गड़बड़ हो गया। यदि पुराने दस्तावेजों के आधार पर देखें तो स्थिति और अधिक खराब है। पतंजलि के तत्वाधान में इतिहास लेखन का बड़ा कार्य किया जा रहा है। श्रद्धेय स्वामी जी के नेतृत्व में यह सारा सत्य हम बहुत जल्द पूरी दुनिया के समक्ष रखने वाले हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पीड़ा होती है कि षड्यंत्रकारी हमारे देश को बाँटने में लगे हुए हैं और हम सो रहे हैं। हमें जागना होगा। हमारे पास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 14-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पुराना ऑर्कोलॉजिकल एवीडेन्स व पूरे प्रमाण हैं। इतिहास व संस्कृति का पूरा डॉक्यूमेंटेशन है। हालांकि हम कहते हैं कि हम लाखों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष पुराने हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम बात करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 14-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले की। हमारे पास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राजाओं की वशांवली व इतिहास है। उस चीज को कौन बताएगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चीज को दुनियां में कौन पहुचाएगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साहित्य में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शास्त्रों में जानबूझ कर इतनी विकृति पैदा कर दी गई कि हम भी उसी में उलझ कर रह गए। कोई कहता है कि ये मनोवाद है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मनोवादी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्राह्मण धर्म है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्राह्मणों की परम्परा है। ये किसने पैदा किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो हमारी अज्ञानता ने पैदा किया और कुछ दूसरों के षड्यंत्र ने। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी वर्ण व्यवस्था कर्म आधारित</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यहां कार्यों के विभाजन के आधार पर वर्ण व्यवस्था थी। उसके अनुसार यह सुनिश्चित नहीं था कि ब्राह्मण का बेटा ब्राह्मण या शूद्र का बेटा शूद्र बनेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अपनी योग्यता के अनुसार अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कार्य विभाजित था। समय केसाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस व्यवस्था में कुछ विकृतियां पैदा हो गई और बाद में कहा गया कि स्त्री शुद्रोनादियताम् अर्थात् महिलाओं और छोटी जाति वालों को पढऩा निषेध कर दिया गया। हमारा पूरा इतिहास ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की कथाओं से भरा पड़ा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह महर्षि वाल्मिकी हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विश्वामित्र हों या महर्षि जावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सब अपने कर्म से पूज्य बने। आज भी हम मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम और योगेश्वर श्री कृष्ण को पूजते हैं। वो भी क्षत्रिय वंश में पैदा हुए थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में महिलाओं के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सभी धर्म व जातियों को समान अधिकार हैं। पतंजलि गुरुकुलम् तथा पतंजलि संन्यासाश्रम में महिलाओं व शूद्रों को समान रूप से वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगद्गीता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि की शिक्षा दी जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुगल काल में विकृत हुई वर्ण व्यवस्था </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> काल में यह भेद वाली बातें कहीं भी दिखाई नहीं देंगी। यह बातें मुगलों के आगमन के बाद प्रारंभ हुईं। रोज लाखों लोगों के कत्ल कर देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यज्ञोपवित व शिखाओं को काट देना मुगलों के शासन में आम हो गया था। बहुत से लोगों ने अपने प्राणों की रक्षा के लिए अपना धर्म तक बदल दिया। कई लोग अपना स्थान छोडक़र चले गये। तब से इस तरह की विकृतियाँ चली आ रही हैं। समाज की विकृतियों को ठीक करने का दायित्व भी हम लोगों का ही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी संस्कृति संपूर्ण मानवता के लिए</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कभी नहीं पूछा कि आप किस संस्था से जुड़े हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाति क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यहाँ बहुत से मुस्लिम भाई और अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म व जाति के लोग हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सभी एक साथ मिलकर बैठते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साथ खाते हैं। हमारे लिए मनुष्यता और मानव धर्म सर्वोपरि है। तो स्वाभाविक प्रश्न हम से किया जा सकता है कि आप सनातन और वैदिक परम्परा की बात क्यों करते हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम इसलिए कहते हैं कि मानवीय मूल्यों की बात सिर्फसनातन में है। सनातन धर्म के ग्रन्थों में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कहीं पर भी मनुष्य में भेद नहीं किया गया है। यह हमारी संस्कृति ही है कि हम प्रतिदिन सुबह उठकर प्रार्थना करते हैं कि सर्वे भवन्तु सुखनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। सर्वे सन्तु निरामया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चित् दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख भाग्भवेत्।।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सर्वे भवन्तु में केवल मनुष्य मात्र ही नहीं अपितु पशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इत्यादि सब आते हैं। ये बातें और कहीं हैं क्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन में मानवता की प्रेरणा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कुछ लोग कहते हैं कि यदि तुम क्रिश्चियन नहीं बने तो तुम्हें पांचवा आसमान नहीं मिलेगा। तुम यदि मुस्लिम नहीं बने तो सातवें आसमान पर नहीं जाओगे। लेकिन हमारे यहां कहा जाता है कि मनुर्भव जनया दैव्यं जनम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10.53.6),</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तुम इंसान नहीं बने तो तुम मरोगे। यानि हम सिखाते हैं कि तुम मनुष्य बनो। वो सिखाते हैं तुम कटट्र मजहबी बनो। यही तो फर्क है हममें और अन्यों में। यही हमें लोगों तक पहुंचाना होगा कि हमारी मान्यता किसी को आहात करने वाली नहीं है। धर्म के नाम पर यदि कहीं किसी प्रकार की विकृति है तो उस विकृति को दूर करने की जिम्मेदारी हम लेंगे। इसका एक बहुत ही सुन्दर उदाहरण है पतजलि योगपीठ। हम पूरी तरह से ये नहीं जानते कि हमारे सनातन में विकृतियां कब से शुरु हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समय कब था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसको किसने शुरु करवाया या किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम यह जानते हैं कि इसको दूर करने का कार्य बहुत से महापुरुषों ने किया। लेकिन जो विधर्मी है वो धर्म की विकृति को आधार बनाकर धर्म को नीचा दिखाने का प्रयास करते हैं। धर्म का जो विशुद्ध स्वरूप है उसको हमें समझने का प्रयास करना चाहिए। इससे शुद्ध ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उपासना का मार्ग प्रशस्त हो जायेगा। पतंजलि योगपीठ यही सिखाता है। हमने आपको बता दिया कि जिन्दगी क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का रहस्य क्या है और जीवन का मकसद क्या है। हमारी जीवन की अनुकुलताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सोच आदि सब भगवान की कृपा से हैं। ये सब हमारे शास्त्र में वर्णित हैं। आयुर्वेद भी शास्त्र है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी शास्त्र है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी शास्त्र है और सभी शास्त्र सृजन के लिए हैं। शास्त्र बहकाने के लिए नहीं होते। आयुर्वेद आपको सावधान कराता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपके दोष के सूक्ष्म और गहन विश्लेषण कराता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की स्थिति का बोध कराता है और जीवन को जागरूकता व चेतन्यता के साथ कैसे जीना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी सिखाता है। आयुर्वेद का पहला काम है कि जो बीमार नहीं है उसे बीमार नहीं होने देना। दुनियां की कोई भी चिकित्सा पद्धति हमें यह नहीं सिखाती कि तुम बीमार कैसे पड़ोगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीमार हो गये तो कैसे ठीक होगे। वो कहते हैं कि यदि बीमारी होती है तो स्वयं को मेन्टेन करके रखो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र व योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद के लिए कार्य करें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महामानव ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऋषि ने सारी चुनौतियों का सामना करते हुए दुनियां को पहली बार यह कहा कि योग अपने आप में एक सम्पूर्ण चिकित्सा विज्ञान है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी महाराज हैं। पतंजलि योगपीठ ही एकमात्र ऐसा संस्थान है जो आपको जीवन भी दे रहा है और आपको यह विद्या भी सीखा रहा है कि दूसरों को आप जीवन कैसे दे सकते हैं। इसलिए अपनी परम्पराओं में रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> परम्परा के अनुसार आचरण करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हित के विषय में सोचना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कभी भी धर्म विरूद्ध नहीं बनना। हमें कभी भ्रमित नहीं होना है। हमें समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लिए अपने शत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामथ्र्य से निरन्तर आगे बढऩा है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3816/sanatan-sanskriti-manawata-ki-poshak</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3816/sanatan-sanskriti-manawata-ki-poshak</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:57:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/balkrishna1_1473857734.jpg"                         length="156459"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>प्राणविद्या</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी देवप्रिया</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"><span>   </span></span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकायाध्यक्षा</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानविकी एवं प्राच्य विद्या संकाय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3817/pranvidya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/pranayam.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     सृष्टि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के आदिकाल से हमारे पूर्वज जिस योग से प्रज्ञावान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्वस्थ समृद्ध व विश्व विजेता रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सर्वोत्तम प्राणविद्या हमारे लिए आज भी उसी प्रकार पारसमणि के समान है जिस प्रकार यह सृष्टि के आदिकाल में थी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिक ऊर्जा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और ब्रह्माण्ड मूर्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऊर्जाओं का एक सशक्त संघात है। भौतिक विज्ञान भी पदार्थ और ऊर्जा दो मूल घटकों को मानता है। पिण्ड की एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोशिका में तथा ब्रह्माण्ड के एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अणु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में प्रतिक्षण एक लाख से लेकर के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक रासायनिक गतिविधियाँ घटित होती हैं। जब प्राणायाम करते हैं तो समय के अनुपात में ये गतिविधियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक बढ़ जाती हैं और शरीर एक दिव्य ऊर्जा पिण्ड के रूप में रूपान्तरित हो जाता है। इसी को श्रीमद्भगवत्गीता में कहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगदुत्थिता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि भा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                             (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवत्गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 11.12)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस देह में अन्तर्निहित ऊर्जा को सकारात्मक दिशा में उद्बुद्ध एवं रूपान्तरित करके मनुष्य को निरोगी बनाकर उसकी सामथ्र्य को अनन्त गुणा बढ़ा देता है। इसलिए शास्त्र में कहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>न योगात् परम बलम्</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घेरण्ड संहिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिद्धान्त पर हमारे पूज्य गुरुदेव ने स्वयं पर और समष्टि के करोड़ों लोगों पर प्रयोग किया। इसमें साधारण रोगों से लेकर वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कफ त्रिदोष एवं कैन्सर जैसे प्राणघातक रोगों से भी मुक्त किया है जिसके वैज्ञानिक प्रमाण पतंजलि संस्थान के पास है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Rejuvenation </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Secret </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गलत आहार से शरीर की शक्तियों का तथा गलत विचार से मन की शक्तियों का ह्रास होता है। क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तादि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के माध्यम से शरीर और मन विषैले बन जाते हैं उन्हें </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Detox </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अपने सम्पूर्ण अस्तित्व को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Healthy, Happy, Peaceful and auto-suggestions </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> युक्त बनाना यह प्राणायाम के द्वारा ही सम्भव है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मूलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में भी प्राणविद्या का वर्णन इस प्रकार है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद् रप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं हि विश्वभेषजो देवानां दूत ईयसे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-10.137.3)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भेषज है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऑक्सीजन एक मेडिसिन है। यह औषधि ही नहीं यह विश्वभेषज पूर्ण चिकित्सा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(complete medicine) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की समस्त दिव्यताओं का संवाहक है। प्राण एक समग्र चिकित्सा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(holistic treatment) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का आधार सम्पूर्ण आरोग्य है। भौतिक अर्थात् दैहिक परिवर्तनों के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राण के द्वारा शरीर में जो भावनात्मक परिवर्तन आते हैं उनका बहुत ही प्रामाणिक व वैज्ञानिक प्रमाण भी हमारी शास्त्र परम्परा में है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रन्थों और पुराणों में एक कथा प्रसंग आता है कि जीर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> च्यवन ऋषि को अश्विनी कुमारों ने फिर से युवा बना दिया। ये अश्विनी कुमार कोई और नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही हैं। कठोपनिषद् में यमाचार्य ने नचिकेता को जो उपदेश दिया था वह प्राणविद्या ही है। प्राणायाम एक शाश्वत </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Divine Therapy </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणा एवामृता आसु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><a style="color:rgb(186,55,42);" href="https://www.google.com/search?sca_esv=ebbeb0c4a10a5966&amp;rlz=1C1GCEU_enIN1160IN1161&amp;biw=1366&amp;bih=607&amp;q=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%8F%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%82:+%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%82+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D&amp;spell=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjK2N6_9KmNAxXwcGwGHc_XDLAQBSgAegQIDRAB"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्त्यम्</span></a> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.10.1.4.1)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राण के माध्यम से ही हम स्वयं को अजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बना सकते हैं। यह </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Vital Force </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है जो माँ के गर्भ से लेकर मरण पर्यन्त अहर्निश बिना विश्राम किये सतत अपना कार्य करती है। बृहदारण्यकोपनिषद् में विदेह जनक की सभा में विदग्ध शाकल्य ने याज्ञवल्क्य से देवों के बारे में प्रश्न पूछा तो उन्होंने क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 3003, 33,6,2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देव का निरुपण करते हुए प्राण को ही एक मुख्य देव बताया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कतम एको देव इति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण इति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स ब्रह्म तदित्याचक्षते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 303, 9.9)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही प्रजापति रूप में सबके केन्द्रों में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या गर्भ में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हुआ नाना रूप से प्रकट हो रहा है। प्रश्नोपनिषद् में पिप्लाद ऋषि प्राण की महिमा गाते हुए कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम्। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मातेव पुत्रन् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                             (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नोपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2.13)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> त्रिलोकी में जो कुछ भी है वह सब प्राण के वशीभूत है। हे प्राण तुम माता के समान हमारी पुत्रवत् रक्षा करो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्री और प्रज्ञा का वरदान दो। इतनी महान् प्राणशक्ति का प्राकट्य प्राणायाम की प्रक्रिया से ही सम्भव है। अष्टाङ्गयोग सनातन धर्म की रीढ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हड्डी के समान है। अष्टाङ्गयोग में चार बाह्य अंग हैं और तीन अन्तरङ्ग हैं और प्राण इन दोनों के बीच सेतु का काम करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे स्थूल और सूक्ष्म दोनों प्रकार के रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व दोषों का नाश करके हमें स्थूल और सूक्ष्म दिव्य एवं पवित्र शक्तियों से सम्पन्न बनाता है। महर्षि व्यास योग दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-28 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का भाष्य करते हुए लिखते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाङ्गानुष्ठानमशुद्धेर्वियोगकारणम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यथा यथा च क्षीयते </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा तथा क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्धते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                 (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यासभाष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2.28)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्गपुराण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद इति सम्प्रोक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वान्ते त्विह चतुष्टये। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्गपुराण</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>-1.8.5</strong></span>5.60)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्गपुराण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में प्रसाद नामक प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिद्धि का स्वरूप अधिक विशद रूप से बताया गया है। वह इस प्रकार है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणोऽपान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समानश्च उदानो व्यान एव च।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">61</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनञ्जय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एतेषां य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">62</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाणं कुरुते तस्माद्वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण इति स्मृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">63</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यानो व्यानामयत्यघौ व्याध्यादीनां प्रकोपक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वेजयति मर्माणि उदानोऽयं प्रकीर्तित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">64</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समं नयति गात्रणि समान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च वायव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गारे नाग आख्यात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूर्म उन्मीलने तु स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">65</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कृकल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धनञ्जयो महाघोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स मृतेऽपि हि।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">66</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसादोऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">67</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-14.11)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणदर्शक तालिका</span></span></strong></h5>
<p><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/pranvidya.jpg" alt="pranvidya" width="753" height="1043"/></span></span></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3817/pranvidya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3817/pranvidya</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:56:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/pranayam.jpg"                         length="153532"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Hindi textbooks of  Indian Education Board  are the carriers  of Indian knowlaedge tradition</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">- Prof. Ram Darsh Mishra</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3841/bhartiya-shiksha-board-hindi-textbooks-class-1-8-launch"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/delhi-bsb-program-(2).jpg" alt=""></a><br /><p><strong style="color:rgb(186,55,42);font-family:Poppins, sans;font-size:1.25rem;text-align:justify;">Release of the series of Hindi textbooks of class 1 to 8 of Indian Education Board</strong></p>
<h5 style="text-align:justify;">    In the felicitation ceremony organized jointly by Patanjali Yogapeeth (Trust) and Indian Education Board and release of Hindi text books of Indian Education Board in the auditorium of Sahitya Academy, Ravindra Bhavan, New Delhi, Yug Purush Prof. Ram Darsh Mishra was awarded 'Patanjali Shiksha Gaurav Samman'.<br />Welcoming the guests present in the ceremony, the Executive Chairman of the Board, Dr. N. P. Singh said that by felicitating Prof. Ram Darsh Mishra, Patanjali Yogapeeth and Indian Education Board are felicitating themselves. We are fortunate to see and hear such a hero of the age and under your guidance the Hindi text books of the Board are taking concrete shape.<br />On this occasion, Prof. Ram Darsh Mishra recited some of his poems and said that the secret of his longevity is his lifestyle free from ambitions.<br />After the felicitation ceremony, the Hindi text books series of Indian Education Board from class 1 to 8 was released by the hands of the respected Advisory Board and the Text Book Production Committee. A group of renowned litterateurs, journalists, editors and educationists were witnesses of this glorious moment. The members of the Board's advisory board Prof. Pramod Dubey, Dr. Kshama Sharma, Shri Suryanath Singh, Dr. Om Nischal, Kamlesh Kamal, Prof. Smita Mishra, Prof. Ravi Sharma, Dr. Archana Tripathi and the members of the text book production committee Ms. Sudha Sharma, Shri Devesh Choubey, Shri Mithilesh Shukla, Dr. Sudhanshu Kumar, Dr. Vijayalakshmi Padeniya, Dr. Narayan Dutt Mishra, Mrs. Pinky Upadhyay, JB Ahmed, Dr. Pradeep Thakur, Dr. Keshav Mohan Pandey, Mrs. Indumati Mishra, Anurag Pandey were present on the stage. The program was conducted by the coordinator of text books Dr. Soni Pandey. The advisory editor of text books Prof. Pramod Kumar Dubey and Dr. Om Nischal Ji, while describing the features of the textbooks sequentially, requested the group present to observe the textbooks and make them the carriers of the development of the future generation, because it is not only the carrier of the Indian education system but is also a strong treasure of the Indian knowledge tradition that includes the knowledge Ganga of the National Education Policy.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/delhi-bsb-program-(1).jpg" alt="Delhi-BSB-Program-(1)" width="1000" height="565"/><br />Representative of Patanjali Yoga Peeth Trust, Revered Dean of Patanjali University Sadhvi Devpriya Ji in her speech wished everyone good luck for completing this laborious task and also considered herself fortunate to be a witness to this holy moment.<br />In the end, the Secretary of the institution, Mr. Rajesh Pratap Singh Ji, while expressing gratitude to the respected auditorium and the rich stage, said that this is the beginning of the release of the textbooks of the Indian Education Board, which will now continue sequentially. He informed the group present that the production work of the textbooks of the Board from class 1 to 8 has been completed, which the Board is committed to deliver to the children of the nation.<br />On this occasion, family members of Ram Darsh Mishra, students and Sahitya Akademi's Deputy Secretary Dr. Kumar Anupam, Vice Chancellor of Rajarshi Tandon Open University Prof. Satyakam, Delhi National Capital Region's Women Patanjali Yoga Committee's in-charge Ms. Savita Tiwari, Dr. Amarendra Pandey, Dr. Ved Mishra Shukla, State in-charge, Bharat Swabhiman Dr. Parminder Singh Gulia, Manas Mishra, Raghavendra Singh as well as representatives of educational institutions of Delhi NCR were present. </h5>
<blockquote class="twitter-tweet"><a href="https://twitter.com/BShikshaBoard">https://twitter.com/BShikshaBoard</a></blockquote>
<p> </p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3841/bhartiya-shiksha-board-hindi-textbooks-class-1-8-launch</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3841/bhartiya-shiksha-board-hindi-textbooks-class-1-8-launch</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:55:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/delhi-bsb-program-%282%29.jpg"                         length="325997"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि योगपीठ (ट्रस्ट) तथा भारतीय शिक्षा बोर्ड के संयुक्त तत्वाधान में आयोजित सम्मान समारोह में युग पुरुष प्रो. रामदरश मिश्र को ‘पतंजलि शिक्षा गौरव सम्मान’</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड की हिंदी की पाठ्य पुस्तकों की कक्षा</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-1 </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से आठ तक की शृंखला का विमोचन</span></strong></span></span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3818/release-of-the-indian-education-board-s-series-of-hindi-textbooks-for-classes-1-to-8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/delhi-bsb-program-(1).jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   साहित्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अकादमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रवीन्द्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भवन के सभागार में आयोजित भारतीय शिक्षा बोर्ड की हिंदी की पाठ्य पुस्तकों के विमोचन एवं पतंजलि योगपीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भारतीय शिक्षा बोर्ड के संयुक्त तत्वाधान में आयोजित सम्मान समारोह में युग पुरुष प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामदरश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिश्र को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शिक्षा गौरव सम्मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किया गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में उपस्थित आगत अतिथियों का स्वागत करते हुए बोर्ड के कार्यकारी अध्यक्ष डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ने कहा कि प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामदरश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिश्र को सम्मानित कर पतंजलि योगपीठ एवं भारतीय शिक्षा बोर्ड स्वयं को सम्मानित कर रहा है। हम सौभाग्यशाली हैं जो ऐसे युग नायक को देख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रहे हैं तथा आपके मार्गदर्शन में बोर्ड की हिंदी की पाठ्य पुस्तकें मूर्त रूप ले रही हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दरश मिश्र ने इस अवसर पर अपनी कुछ कविताओं का पाठ किया तथा कहा कि उनके दीर्घायु होने का रहस्य उनकी महत्वाकांक्षों से मुक्त जीवन शैली है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समारोह के उपरांत भारतीय शिक्षा बोर्ड की हिंदी की पाठ्य पुस्तकों की कक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आठ तक की शृंखला का विमोचन सम्मानित सलाहकार मंडल एवं पाठ्य पुस्तक निर्माण समिति के करकमलों से हुआ। इस गौरवमयी बेला के साक्षी सुप्रसिद्ध साहित्यकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपादक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाविदों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का समूह रहा। बोर्ड के सलाहकार मंडल के सदस्य क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दुबे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सूर्यनाथ सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निश्चल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमलेश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कमल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिश्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रवि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्चना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> त्रिपाठी तथा पाठ्य पुस्तक निर्माण समिति के सदस्य सुश्री सुधा शर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देवेश चौबे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिथिलेश शुक्ला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधांशु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजयालक्ष्मी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पाडेण्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दत्त मिश्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पिंकी उपाध्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेबी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अहमद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदीप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ठाकुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केशव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मोहन पाण्डेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इंदुमती मिश्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पाण्डेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर उपस्थित रहे। कार्यक्रम का संचालन पाठ्य पुस्तकों की समन्वयक डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पाण्डेय ने किया। पाठ्य पुस्तकों के सलाहकार संपादक प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कुमार दुबे एवं डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निश्चल जी ने पाठ्य पुस्तकों की विशेषता क्रमवार बताते हुए उपस्थित समूह से अनुरोध किया कि पाठ्य पुस्तकों का अवलोकन कर भावी पीढ़ी के विकासक्रम का उन्हें वाहक बनाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह न केवल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शिक्षा पद्धति की संवाहक है बल्कि स्वंय में राष्ट्रीय शिक्षा नीति की ज्ञान गंगा का सम्मिलन करने वाली भारतीय ज्ञान परंपरा की समर्थ थाती हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/delhi-bsb-program-(1).jpg" alt="Delhi-BSB-Program-(1)" width="1000" height="565"/></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> योग पीठ ट्रस्ट की प्रतिनिधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विश्वविद्यालय की पूज्या डीन साध्वी देवप्रिया जी ने अपने वक्तव्य में सभी को इस श्रमसाध्य कार्य को पूर्ण करने हेतु शुभकामानाएं दीं तथा साथ ही स्वयं को इस पावन क्षण का साक्षी मानते हुए सौभाग्यशाली बताया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में संस्था के सचिव श्री राजेश प्रताप सिंह जी ने सम्मानित सभागार एवं समृद्ध मंच के प्रति आभार व्यक्त करते हुए कहा कि यह भारतीय शिक्षा बोर्ड की पाठ्य पुस्तकों के विमोचन का आगाज़ है जो अब क्रमवार चलता रहेगा। उन्होंने उपस्थित जन समूह को अवगत कराते हुए कहा कि बोर्ड की कक्षा १ से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 8</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक की पाठ्य पुस्तकों का निर्माण कार्य पूर्ण हो चुका है जिसे बोर्ड राष्ट्र के नवनिहालों तक पहुँचाने के लिए प्रतिबद्ध है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अवसर पर राम दरश मिश्र के परिजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तथा साहित्य अकादमी के उप सचिव डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अनुपम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजर्षि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> टंडन मुक्त विश्वविद्यालय के कुलपति प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यकाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र की महिला पतंजलि योग समिति की प्रभारी सुश्री सविता तिवारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अमरेंद्र पाण्डेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिश्र शुक्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रभारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्वाभिमान डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमिन्दर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिंह गुलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिश्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राघवेन्द्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिंह के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिल्ली एनसीआर के शिक्षण संस्थाओं के प्रतिनिधि उपस्थित रहे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3818/release-of-the-indian-education-board-s-series-of-hindi-textbooks-for-classes-1-to-8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3818/release-of-the-indian-education-board-s-series-of-hindi-textbooks-for-classes-1-to-8</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:55:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/delhi-bsb-program-%281%29.jpg"                         length="388871"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Renogrit </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Dr. Anurag Varshneya  </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3843/symptoms-of-kidney-disease--and-treatment"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/renogrit.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#3598DB;border-color:#3598DB;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(53,152,219);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>Kidney is one of the most important organs of our body, which works to clean the blood. It removes toxic substances from the body through urine. Apart from this, kidney also plays an important role in controlling blood pressure (BP), making red blood cells and maintaining the balance of minerals and electrolytes in the body.</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#843FA1;border-color:#843FA1;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(132,63,161);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>Vancomycin is an antibiotic that is given to treat antibiotic-resistant bacteria, MRSA. However, long-term use of this drug can cause serious damage to the kidney.</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>Research shows that in 5-35% of cases, the ability of the kidney to function decreases due to vancomycin. Due to this, the patient has to stay in the hospital for a longer time for treatment, his cost of medicines and treatment also increases and the risk of death also increases.</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>Function of Kidney</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">It is important to understand how the kidney works because without it, toxic substances start accumulating in the body. The structural units of the kidney are called Nephrons. The proximal tubules present in them reabsorb important elements like glucose, water and amino acids and make them available to the body.<br />But when any medicine or toxic substance has a bad effect on the kidney, this functioning gets disturbed and the level of toxic elements in the body increases.</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#CED4D9;border-color:#CED4D9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(206,212,217);">
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>Research</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>Keeping in mind the side effects of allopathic medicines, Patanjali Research Institute has created the Ayurvedic medicine 'Renogrit'. This is a medicine made according to the Ayurvedic method using natural herbs like Apamarg, Kasani, Pashanbhed, Palash, Varun, Punarnava Mool and Gokhru etc., which helps in curing kidney and urinary system diseases.</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>Side effects of increasing use of allopathic medicines</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Nowadays, allopathic medicines are being used a lot. Their excessive and long-term consumption gives rise to many serious problems. Kidney failure is also one of them. Vancomycin is an antibiotic that is given to treat antibiotic-resistant bacteria, MRSA. However, long-term use of this drug can cause serious damage to the kidney.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/57.jpg" alt="57" width="1000" height="1000"/>Research shows that in 5-35% of cases, the ability of the kidney to function decreases due to vancomycin. Due to this, the patient has to stay in the hospital for a longer time for treatment, his cost of medicines and treatment also increases and the risk of death also increases. Kidney damage due to vancomycin is mainly due to three reasons -<br />●    First, it increases reactive oxygen species (ROS) in the body, which damages the kidney cells.<br />●    Second, it causes inflammation around the kidney tubules, which is called acute interstitial nephritis.<br />●    Third, due to inflammation and oxidative stress, kidney cells start getting destroyed, due to which the kidney is unable to function properly.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>Symptoms of kidney disease</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">It is very important to understand the symptoms of kidney failure so that it can be treated in time. Decreased urination, swelling in the feet and ankles, and weakness or confusion are its main symptoms. If these symptoms are ignored, the condition can become serious.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Patanjali's medicine Renogrit made from deep research for the treatment of kidney diseases<br />Keeping in mind the side effects of allopathic medicines, Patanjali Research Institute has made the Ayurvedic medicine Renogrit. It is a medicine made according to the Ayurvedic method with natural herbs like Apamarg, Kasani, Pashanbhed, Palash, Varun, Punarnava Mool and Gokhru, which helps in curing kidney and urinary system diseases.<br />Chemical analysis revealed that it contains components like gallic acid, bergenin, methyl gallate, quercetin, boiravinoneB, butyrin, monospermoside and butin, which are beneficial for the kidney.<br />Two separate tests were conducted by Patanjali Research Institute through modern techniques to confirm the effectiveness of Renogrit.<br />The organs of our body are three-dimensional. For the first study, three-dimensional structures (spheroids) made of proximal tubular cells of human kidney were developed and vancomycin was induced in them.<br />Subsequently, Renogrit was used on these three-dimensional structures for 'in-vitro' testing, in which this medicine reduced the markers of kidney damage.</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#E03E2D;border-color:#E03E2D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(224,62,45);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>The use of Renogrit marks a new revolution in the field of kidney health and reassures that Ayurvedic medicine is a powerful and effective option for our health.</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>Successful experiment on rats</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">●    In the second study, under 'in-vivo' testing, rats were also given vancomycin and research was done on their kidneys.<br />●    In which blood urea nitrogen, serum creatinine and their clearance were measured.<br />●    Estimated glomerular filtration rate, body and kidney weight ratio, oxidative stress and gene expressions were also analyzed.<br />●    In this too, Renogrit normalized the disease related parameters.<br />●    Patanjali's Renogrit medicine has proved that Ayurveda has the capability to solve the challenges of modern medicine. <br />●    This medicine not only protects the kidneys from the side effects of antibiotics like Vancomycin, but also helps in making the kidneys healthy and strong.<br />●    This Ayurvedic solution is based on our ancient knowledge and is safe as it is completely natural.<br />●    The use of Renogrit marks a new revolution in the field of kidney health and reassures that Ayurvedic medicine is a powerful and effective option for our health. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3843/symptoms-of-kidney-disease--and-treatment</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3843/symptoms-of-kidney-disease--and-treatment</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:54:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/renogrit.jpg"                         length="103268"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>रेनोग्रिट</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग वार्ष्णेय</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3820/renogrit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/57.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     किडनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे शरीर के सबसे महत्वपूर्ण अंगों में से एक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्त को साफ करने का काम करती है। यह शरीर के विषैले तत्वों यानि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">toxic substance </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूत्र के रास्ते शरीर से बाहर निकालती है। इसके अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (BP) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नियंत्रित करने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, Red Blood Cells </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बनाने और शरीर में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Minerals </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Electrolytes </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संतुलन बनाए रखने में भी अहम भूमिका निभाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी का कार्य</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैसे काम करती है यह समझना इसलिए जरूरी है क्योंकि इसके बिना शरीर में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">toxic substance </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होना शुरू हो जाते हैं। किडनी की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">structural units </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Nephrons </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। इनमें मौजूद प्रॉक्सिमल ट्यूब्यूल्स ग्लूकोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और अमीनो एसिड जैसे महत्वपूर्ण तत्वों को दुबारा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">absorb </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बॉडी के लिए उपलब्ध कराते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जब किडनी पर कोई दवा या विषाक्त पदार्थ बुरा प्रभाव डालते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह कार्यप्रणाली बिगड़ जाती है और शरीर में जहरीले तत्वों का स्तर बढ़ जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक दवाइयों के बढ़ते प्रयोग का दुष्परिणाम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एलोपैथिक दवाइयों का इस्तेमाल बहुत अधिक हो रहा है। इनका जरूरत से ज्यादा और लंबे समय तक सेवन कई गंभीर समस्याओं को जन्म देता है। किडनी की खराबी भी इन्हीं में से एक है। वैंकोमाइसिन एक एंटीबायोटिक है जो एंटीबायोटिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बैक्टीरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, MRSA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इलाज में दी जाती है। हालांकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवा का लंबे समय तक इस्तेमाल किडनी को गंभीर नुकसान पहुंचा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाओं के दुष्प्रभाव का ध्यान रखते हुए पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने आयुर्वेदिक औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निर्माण किया है। यह अपामार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कासनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाणभेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पलाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूल और गोखरू आदि प्राकृतिक जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के द्वारा आयुर्वेद विधि के अनुसार निर्मित औषधि है जोकि किडनी तथा मूत्र तंत्र की बीमारियों को दूर करने में मदद करती है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बताते हैं कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-35% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में वैंकोमाइसिन के कारण किडनी के काम करने की क्षमता कम हो जाती है। इससे मरीज को इलाज के लिए अधिक समय तक अस्पताल में रहना पड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाइयों और इलाज का खर्च भी बढ़ जाता है और जान का जोखिम भी बढ़ता है। वैंकोमाइसिन से किडनी को नुकसान मुख्य रूप से तीन कारणों से होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर में रिएक्टिव ऑक्सीजन स्पीशीज </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(ROS) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बढ़ाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी की कोशिकाओं को नुकसान पहुंचाते हैं। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी के ट्यूब्यूल्स के आसपास सूजन पैदा करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक्यूट इंटरस्टिशियल नेफ्राइटिस कहा जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और ऑक्सीडेटिव स्ट्रेस की वजह से किडनी की कोशिकाएं नष्ट होने लगती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी सही से काम नहीं कर पाती।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी रोग के लक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खराब होने के लक्षणों को समझना बेहद जरूरी है ताकि समय रहते इसका इलाज किया जा सके। पेशाब का कम होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और टखनों में सूजन आना और कमजोरी या भ्रम की स्थिति पैदा होना इसके मुख्य लक्षण हैं। अगर इन लक्षणों को नजरअंदाज किया गया तो स्थिति गंभीर हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी रोगों के उपचार हेतु पतंजलि के गहन अनुसंधान से निर्मित औषधि रीनोग्रिट</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाओं के दुष्प्रभाव का ध्यान रखते हुए पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने आयुर्वेदिक औषधि रीनोग्रिट का निर्माण किया है। यह अपामार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कासनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाणभेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पलाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूल और गोखरू आदि प्राकृतिक जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के द्वारा आयुर्वेद विधि के अनुसार निर्मित औषधि है जोकि किडनी तथा मूत्र तंत्र की बीमारियों को दूर करने में मदद करती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विश्लेषण से ज्ञात हुआ कि इसमें गैलिक एसिड </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Gallic acid), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्जेनिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Bergenin), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गैलेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Methyl gallate), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वेरसेटिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Quercetin), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोइराविनोनबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Boeravinone B), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्यूट्रिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Butrin), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोनोस्पर्मोसाइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Monospermoside) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्यूटिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Butin) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घटक हैं जो किडनी के लिए लाभदायक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अनुसंधान संस्थान द्वारा रीनोग्रिट की प्रभावशीलता की पुष्टि के लिए आधुनिक तकनीकों के माध्यम से दो अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> परीक्षण किए गए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर के अंग थ्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाइमेंशनल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यानि त्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयामी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शोध के लिए मनुष्य की किडनी के प्रॉक्सिमल ट्यूब्यूलर कोशिकाओं से बनी थ्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाइमेंशनल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संरचनाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्फेरॉइड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की गई और उसमें वैंकोमाइसिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">induced </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विट्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लिए रीनोग्रिट का प्रयोग इन्हीं थ्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाइमेंशनल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संरचनाओं पर किया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस औषधि ने किडनी को हानि पहुंचाने वाले मार्कर्स को कम किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/57.jpg" alt="57" width="1000" height="1000"/></span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों पर सफल प्रयोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शोध में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीवो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अंतर्गत चूहों को भी वैंकोमाइसिन दिया गया और उनकी किडनी पर शोध किया गया। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्त यूरिया नाइट्रोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीरम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्रिएटिनिन और उनकी निकासी को नापा गया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेशन रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और किडनी के वजन का अनुपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेटिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्ट्रेस और </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">gene expressions </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी विश्लेषण किया गया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी रीनोग्रिट ने </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">disease related parameters </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">normalise </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की रीनोग्रिट औषधि ने यह सिद्ध कर दिया है कि आयुर्वेद में वह क्षमता है जो आधुनिक चिकित्सा की चुनौतियों का समाधान कर सकती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> औषधि न केवल किडनी को वैंकोमाइसिन जैसे एंटीबायोटिक्स के दुष्प्रभाव से बचाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी को स्वस्थ और मजबूत बनाने में भी सहायक है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयुर्वेदिक समाधान हमारे प्राचीन ज्ञान पर आधारित है और पूरी तरह प्राकृतिक होने के कारण सुरक्षित भी है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का उपयोग किडनी स्वास्थ्य के क्षेत्र में एक नई क्रांति का संकेत देता है और यह भरोसा दिलाता है कि आयुर्वेदिक चिकित्सा हमारे स्वास्थ्य के लिए एक सशक्त और प्रभावी विकल्प है। </span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3820/renogrit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3820/renogrit</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:54:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/57.jpg"                         length="235039"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>What is the nature of the desire to attain the knowledge of the Gita?</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Rameshwar Mishra Pankaj </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3844/what-is-the-nature-of-the-desire-to-attain-the"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/create_image_of_202604021657.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   What is the relation of the speaker with the subject, purpose and authority? So this relation is that those who want to acquire knowledge, want to get knowledge and want to make others strong through that knowledge, then this is what they have achieved. This is the four anubandhas: what is the subject, what is the purpose, who is the authority and what is the relation of this work, this karma with the subject, purpose and authority? It is necessary to know this first.<br />What is my relation with this discussion? The relation is that I have been studying Shrimad Bhagwat Geeta from a very young age, due to the sanskars of previous births. At a very young age, I had memorized all 700 verses. Then, in my life, while performing my dharma as per my capacity and understanding, while performing my duties, I have also been meditating on this knowledge. However, I did not speak or write on this because I always felt whether it is right to speak or write or not. Because there are many knowledgeable people, many saints, many great devotees. I keep listening to them. We all should listen to them. He is a great scholar. There are dozens of great saints including Param Pujya Swami Ramdev Ji Maharaj, Param Pujya Swami Gyananand Ji Maharaj. Read and listen to them.<br />But now I felt that there are some things that I can tell useful things to those who are not very knowledgeable and not even very accomplished devotees but who are still in between. This is a small service. A small ritual. A small task. I am doing it. This is not a claim of any kind that I am the ultimate authority on the Gita or that I have the most knowledge of the Gita. Not at all.<br />So we will discuss and discuss together in a way. By spending a little more time in this, by meditating on it, by thinking about it, I can help the readers. That is why I have started this series, and whoever wants more knowledge, then there are many great men including Pujya Swami Ji in India who are giving knowledge on the Gita, one should go to them. We can inspire you to go to them, this is its significance. So this is an effort to give information about the Gita to those people who are not very high level devotees and not even high level scholars but are a little like us or are one or two classes below us. This is the connection of this article with the subject.<br /></h5><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>Vishwa-Mimamsa, Atma-Mimamsa, Brahma-Mimamsa</strong></span><br /></h5><h5 style="text-align:justify;">There are two or three things in this. Vishwa Gyan, Atma Gyan and Brahma Gyan. We will discuss how all three have been presented in the Gita. The traditional style is to pick up one shloka from the beginning and then explain their meaning. That will not be done. If you yourself are very curious to know according to the Gita, according to the shloka, then you should memorize the shloka of the Gita and I will also request those who are listening to me that at a very young age, as far as possible, if the child is intelligent and has a good memory, then he should be made to memorize the Gita. There are many benefits of this. He will not know the meaning. For example, when we memorize Ashtadhyayi, initially we don't know its meaning. We listen to it from the Guru. We practice it again and again. Then we gain knowledge of grammar. I cannot claim till date that I know complete grammar because I did not spend enough time systematically. So I always ask even those who are brahmacharis, "Brother, what is the root of this word? How can it be proved that it is formed from this? Please tell me." Because many new words come up, I have not spent that much time. But still one must memorize. Ashtadhyayi must be memorized, if you are interested then you must memorize all the sutras of Yoga Darshan and even if you do nothing else, memorizing 700 verses of Gita is not difficult and it has many benefits. There are many friends who came in contact with me after they had attained a mature age like me and because patriotism was my strongest desire, aspiration, so according to my understanding, I kept thinking, reading and writing more about the country: I kept reading more about history and political science etc. So many said that brother, you are never seen reading this. You have not read the Gita. There are many people who say that you are not seen reading the Gita and the Upanishads in 25 years. But when you speak, you speak shlokas, chant mantras, so where did it come from? So it came from what you had memorized well in childhood again and again. Therefore, memorizing 700 shlokas is not a difficult thing and every person should memorize it. At least your children should be made to memorize it in their adolescence itself. I too had memorized everything by the age of 11, Ashtadhyayi and also 700 shlokas of the Gita. This should be done. Even if you have not done it, you can definitely join this discussion. But there are lots of benefits in memorizing things, that is why many people used to memorize things earlier.<br />Now it is probably not like that, otherwise earlier there was an environment around that if he reads the Gita, he will become a sanyasi. My parents were also very afraid because father and mother used to read Ramcharit Manas a lot, they also sang it but they had not read the Gita. They only listened to it. Sometimes they also had this fear. The people of the locality also said that he will become a sanyasi. But it is a matter of luck that they did not stop me and then I did not become a sanyasi. By the way, do not think that it does not have any effect. The Gita has an effect and at one time a strong desire to become a sanyasi was also awakened in my mind. The date of initiation was also fixed. But then I met a Siddha Purusha and he said that you still have Rajoguna and looking at my forehead he said that you still have the signs of being a householder. You are going to become a householder later on. At that time I was very young so he said that you will live a householder's life. After that you can take sanyasi or not as per your wish. You will live like a sanyasi. But first you will have to go into a householder's life. So because I had a lot of respect for him, I agreed. So even after the date of initiation was fixed, I did not take sanyas and he was proved right. But sanyas is not such a reprehensible thing that if your child reads the Gita and takes sanyas at a young age, it will be auspicious. 'Dhany Janm Jagati Tal Tasu' The life of the one who follows the religion propounded by Lord Rama is blessed, isn't it? And it is also said:- 'Dhany Janm Jagati Tal Soi. Raghupati Bhagat Jaasu Sut Hoi.' If the son is a devotee of Lord Shri Ram and Lord Krishna, starts reading the Gita, starts reading the Ramayana, gets lost in it, then not only the life of that child is blessed but the life of his parents is also blessed. So don't be afraid.<br />By the way, there are one or two in millions who become sanyasis just by reading like this. The Gita is also important because it is the essence of all the scriptures. Studying all the scriptures is only for those who have values, environment and inspiration in their lives. But if every follower of Sanatan Dharma wants to know them in essence, which is a must, then he must read the Gita. So, that is why we all should acquire the knowledge of the Gita and then it is not achieved by just reading it or knowing its general meaning, but by listening to it again and again from the mouth of the Guru or scholars, from the mouth of many saints and mahatmas and then meditating on it. Then it gradually becomes strong. Why does it take time? Even if we listen to anything, why does the mind not remain stable on it? The answer to this is also in the Gita. Today, let us tell you only one thing in the form of the introduction that generally the doubts that Arjun raises, what will happen, everyone will die and then the clan will be polluted and we will all go to hell and how much stigma will we bear -<br /></h5><h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Aho vat mahatpapan kartun vyavasita vayam.</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Yad rajyasukh-lobhen hantum svajanam udyata:. (1/45)</span></strong><br /></h5><h5 style="text-align:justify;">All the doubts Arjuna raises, God refute them all. He refute them right from the beginning - 'Ashochyananvashochastvam prajnavaadaamashcha bhaashase.' (2/11)<br />'Hey, why are you showing off your scholarship, showing off your wisdom, and you are thinking, contemplating and worrying about such things which are not worth thinking about. Then you are a fool. In a way, he said. Or he said: 'Klaivyam maasm gamah Parth' - Hey Parth, do not get into klaivya. Klaivya means shrinking. People take it to mean sexual matters. Whereas its real meaning is to shrink. Not blossoming completely. To shrink. So God says to Arjun:- Your mind has shrunk. You are becoming detached. Who is detached? One whose mind has been extinguished. One whose mind has shrunk. So, in the matter in which your mind has shrunk, you are detached, impotent. For us it is not only related to sex. Whatever subject you are not proficient in. Many people in politics are impotent. By being in politics you got big positions and still if you do not do anything then they will say- 'Hey, you are impotent, you are an impotent politician.' It has nothing to do with sex life. You have come to power and the use of power that you had declared was that we will serve the country, we will serve the society, we will protect the country, we will protect the borders, we will do the welfare of the people, we will maintain the religious dignity in the society, we will maintain law and order, whatever you pledge, when you do not do it then the religious people say - 'You are impotent. Impotent in this matter. You are impotent in the subject you had claimed.'<br />So God says:- Hey, you had come here to fight, right? You had come as a brave man, right? You did not come as a coward in the battlefield. So after coming here your heart is shrinking. O Parth, do not fall into the trap. Fight with open heart. How to fight? He further describes:- Do not fall into the trap. Do not shrink. Do not do so many calculations. He thinks that he is my maternal grandfather, he is my grandfather, he is my father, he is my uncle, he is my brother, he is my so and so, he will die. Shrinking the mind after doing so many calculations, this is the trap. Most of the leaders are cleaved in this sense. They do not protect the religion. They remain busy in the calculations of power, so from the viewpoint of religion they are cleaved.<br />The main thing is that whatever doubts Arjun raises, it will not happen this way, it will not happen that way, if I am not able to follow this tomorrow, will I not be destroyed? Will I not be torn to pieces? I will neither be here nor there.<br />Bhagwan tells all of them that no, no. ‘Na hi kalyankrit kashchid durgati taat gacchati.’ (6/40) No step taken on the path of welfare is futile. He resolves all. Whatever doubt Arjuna raises, whether it is about the killing of his father, uncle, paternal uncle, brother, making his sister-in-law and aunt a widow or killing of brothers, the sins incurred due to killing of father, uncle, grandfather etc., the sins incurred due to that, the sins incurred due to snatching the kingdom from brothers, what if I stray from yoga? What if I am destroyed? ‘Kacchinno bhaavyavibhrashtashchinna bewhita nashayati.’ (6/38) What if this happens. So Lord Krishna refutes all these. No, no-no, it is not like that. Somewhere he says that you should not be disgraced. Do not think about the unbecoming. Do not show off too much scholarship and wisdom. You are a fool and you are showing off wisdom. He is talking about being a Pandit. He says everything. He refutes everything. Arjun has just one doubt, which God accepts and says that yes, your doubt is correct.<br />What is that? When he says that -<br /></h5><h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘Yoyaam Yoga: Tvaya Prokta: Samyen Madhusudan.</span></strong><br /><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">Atsyahan na pashyaami chanchalatvaat sthitiam sthiram.’ (6/33)</span></strong><br /></h5><h5 style="text-align:justify;">O Lord, I do not think I will be able to remain stable in the yoga you have told me. Chanchalam hi: man: Krishna. O Krishna, the mind is fickle. So this is a doubt which Lord Krishna immediately accepts.<br /></h5><h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘Asamshayam mahabaho mano durnigraham chalam.’ (6/35)</span></strong><br /></h5><h5 style="text-align:justify;">Lord Krishna immediately accepts that yes, the mind of a person is fickle. There is only one thing, only one doubt of Arjuna to which he says that yes, your doubt is correct.<br /></h5><h5 style="text-align:justify;">Lord Krishna says – <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘Asamshayam mahabaho mano durnigraham chalam.’</strong></span><br /></h5><h5 style="text-align:justify;">Oh Mahabahu, there is no doubt. There is no doubt that this mind is very difficult to control and it is fickle.<br />So whatever we hear, whatever scriptures we hear, it should remain stable in our mind, for this, control of the mind is necessary, isn’t it? Arjuna also said the same, isn’t it?<br /></h5><h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘Chanchalam hi man: Krishna, pramathi balvad dridham.’ (6/34)</span></strong><br /></h5><h5 style="text-align:justify;">O Madhusudan, this mind is fickle by nature, it keeps churning the mind, it is very strong and it is firm in this tendency, it remains engaged in this tendency. Like lust, it is fast, powerful, very strong and firm. So God also says - Asanshayam Mahabaho, Mano Durnigraham Chalam''.<br />So how can the mind be made capable of fixing the knowledge of the scriptures in the mind. Then it becomes eligible to accept the knowledge of the scriptures, practice the knowledge of the scriptures. Fix it in the mind in such a way that it bears fruit in our actions. That is, the scriptures become a part of our sanskaar. It becomes fixed in our memory.<br />Every memory gives birth to some desires and every desire ultimately gives birth to some memories. Therefore, in yoga sadhana, memory is also controlled and desires are controlled. Every memory results in some desire or the other. Whatever you remember, there will be some desire from it somewhere, right? If you remember the sweets, then you will think, let's eat it some day, it is a very good sweet. Or that they had prepared very good food. Every memory gives birth to some aspiration. Our ancestors were such brave people, this memory will give us a feeling of bravery. We should also become brave. That is why those who are evil or those who are slaves of the evil people in India at this time, there are many people who call themselves Hindutva loyalists etc. who are actually slaves of the intelligence of those evil people. Due to stupidity, due to ignorance, those who want to destroy you, those who want to destroy Sanatan Dharma and the Hindu nation, the people who are slaves of them have the most arrogance that we will strengthen the Hindu nation and we are living for the Hindu nation. But when that memory is corrupted, they keep on saying that we have always been slaves, oh what are we? Our ancestors were like this, we did not do even this, we did not do even that. Guilt is the feeling of slavery. When you have a feeling of inferiority, guilt, then what good will you do for the society? You will become a psychopath. So there are people whose memory is corrupted. If your memory is corrupted, if your memory leads to depression or guilt, if your memory is such that you have guilt towards yourself, your ancestors, your nation, your religion, you are dejected, your mind is shrunken, now it is not even dejected, it is distorted, you have projected something on yourself that did not even happen. Your enemy said that you were defeated badly by the Muslims. You also memorized it:- Yes, yes, what can we say, Muslims are very mean, they have been killing us.<br />Hey brother, when did they kill? Did they kill your father? Did they kill your father's father? Who did they kill? Who are you talking about? Here there are many accounts of kings, of all Rajput kings. Keep reading accounts of the Marathas. There are accounts of bravery. Yes, it is correct to say that the enemy was very mean, sinful, evil, a demon, we set him right like this. Even after suffering so and so. They killed our son. They killed everyone. Even then we remained steadfast on religion. So our ancestors, brave ancestors, their memory is like this. It is just one incident. They remember his injustice, his misdeeds but with their bravery that he was so unjust, we defeated him, we crushed him, we controlled him. This is the means of memory.<br />If you did not do it then what do you keep saying? This is such a country for 2000 years, some foolish people say that the country was a slave for 2000 years. Your father must have been a slave. Your ancestors must have been slaves. There has been only prosperity here. India is the largest warrior society in the world. What all do you say about it.<br />If your memory is corrupted then what will happen? You will not even have aspirations. One whose memory is corrupted, whose memory leads to depression, whose memory about the country is such that it depresses his mind, then he will not do anything. ‘Gandivam srasate hastaat tvakchaiva paridahyate.’ (1/30) Gandiva is slipping from the hand, the skin is burning with worry. What is the condition before that:- ‘Sidanti mam gaatraani, mukham cha parishushyati.’ The body is getting weak and the mouth is getting dry.<br />If Arjuna is in such a state that he started sweating, his body started trembling and Gandiva started slipping from his hand. Because of memory. He remembered that oh this will happen, oh that will happen. Then if you have such memory about the country that makes you feel that everything is darkness, then you are of no use. You are a psychopath. You are of no use to the country. You are not stronger than Arjuna, are you? When Arjuna himself started trembling, when Arjuna’s Gandiva slipped, when Arjuna’s body started burning, then you will have burning for the rest of your life. If you develop remorse for India, then your mind will be jealous throughout your life, your intellect will remain frustrated, you will remain indifferent. So how to cultivate memory? For this, stability of mind is essential. ‘Vyavasayatmikaa buddhi: Ekeh kuru nandan’. Concentration. How should be the concentration of intellect? How should be the concentration of mind? We will discuss this in the next issue. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3844/what-is-the-nature-of-the-desire-to-attain-the</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3844/what-is-the-nature-of-the-desire-to-attain-the</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:53:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/create_image_of_202604021657.png"                         length="2835455"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गीता का ज्ञान पाने की अभीप्सा का स्वरूप क्या है?</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर मिश्र पंकज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3821/what-is-the-nature-of-the-aspiration-to-attain-the-knowledge-of-the-gita"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/create_image_of_202604021657.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     विषय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और अधिकारी से वक्ता का संबंध क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ये संबंध है कि जो ज्ञान प्राप्त करना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चाहते हैं ज्ञान और उस ज्ञान के द्वारा बल प्राप्त कराना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ये उनका प्राप्य हुआ। यह है अनुबंध चतुष्टय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कौन है और विषय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तथा अधिकारी के साथ इस कार्य का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कर्म का संबंध क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पहले जानना आवश्यक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विमर्श से मेरा संबंध क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह है कि मैं बहुत ही कम आयु से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जन्मों के संस्कार के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का अध्ययन करता रहा हूँ। बहुत कम आयु में पूरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कंठाग्र हो गए थे। फिर निरंतर जीवन में यथाशक्ति यथामति अपने धर्माचरण करते हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पालन करते हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ज्ञान का मनन भी करता रहा हूँ। तथापि इस पर बोला या लिखा इसलिए नहीं कि मुझे सदा लगता था कि बोलना या लिखना उचित है या नहीं। क्योंकि एक से एक ज्ञानी एक से एक संत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से एक महान भक्त विद्यमान हैं। उनको सुनता रहता हूँ। हम सब उनको सुनें। श्रेष्ठ विद्वान है। परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूज्य स्वामी ज्ञानानंद जी महाराज सहित बीसों परम पूज्य संत हैं। उन्हें पढ़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अब मुझे लगा कि कुछ चीजें ऐसी हैं कि जो बहुत अधिक ज्ञानी लोग नहीं हैं और बहुत अधिक सिद्ध भक्त भी नहीं है बल्कि जो अभी बीच में हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लिए मैं कुछ उपयोगी बात बता सकता हूँ। यह छोटी सी सेवा है। छोटा सा अनुष्ठान है। छोटा सा कार्य है। कर रहे हैं। यह किसी भी तरह का दावा नहीं है कि मैं गीता का परम अधिकारी हूँ या गीता ज्ञान मुझ में सबसे अधिक है। बिल्कुल नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम एक तरह से साथ साथ चर्चा और विमर्श करेंगे। थोड़ा अधिक समय इसमें लगाने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिक समय इसमें मनन करने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पाठकों की सहायता कर सकता हूँ। इसलिए यह शृंखला शुरू की है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिक ज्ञान जिसे चाहिए तो पूज्य स्वामी जी सहित एक से एक सिद्ध पुरुष हैं भारतवर्ष में जो गीता पर ज्ञान दे रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पास जाना चाहिए। हम आपको प्रेरणा दे सकें उनके पास जाने की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसकी सार्थकता है। तो केवल ऐसे लोगों को जो अभी बहुत ही उच्च कोटि के भक्त नहीं है और उच्च कोटि के ज्ञानी भी नहीं है बल्कि थोड़ा सा हमारे जैसे हैं या हमसे अभी एक दो कक्षा नीचे हैं उनको गीता के विषय में जानकारी देने के लिए यह सारा प्रयास है। यही इस लेख का संबंध है विषय के साथ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दो तीन बातें हैं। विश्व ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ज्ञान और ब्रह्म ज्ञान। तीनों को गीता में किस प्रकार प्रतिपादित किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विषय में हम चर्चा करेंगे। जो एक पारंपरिक शैली होती है ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शुरू से एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्लोक उठाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उनका अर्थ बताए। वह नहीं करेंगे। यदि आपको स्वयं गीता के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अनुसार जानने की बहुत जिज्ञासा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गीता का श्लोक कंठाग्र कर लेना चाहिए और जो लोग सुन रहे हैं उनसे मैं यह अनुरोध भी करूंगा कि बहुत कम आयु में अपने बच्चों को गीता जहां तक हो अगर बच्चा मेधावी है और उसकी स्मरण शक्ति अच्छी है तो उसे कंठाग्र करा देना चाहिए। इसके बहुत लाभ हैं। वो अर्थ नहीं जानेगा। जैसे अष्टाध्यायी हम रटते हैं तो शुरू में तो उसका अर्थ नहीं पता होता। गुरु मुख से सुनते हैं। बारंबार अभ्यास करते हैं। तब जाकर व्याकरण का ज्ञान होता है। मैं तो आज तक दावे से नहीं कह सकता कि मैं पूरा व्याकरण जानता हूँ क्योंकि विधिवत पर्याप्त समय नहीं लगाया। तो मैं तो सदा यहां तक कि जो ब्रह्मचारी हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूछता हूँ भाई इस शब्द की धातु क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसका बनना सिद्ध कैसे होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बताइए। क्योंकि बहुत से नए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शब्द ऐसे आ जाते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समय नहीं लगाया है। लेकिन फिर भी रटना तो चाहिए। अष्टाध्यायी रटनी चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रखते हैं तो योग दर्शन के सारे सूत्र रट लेने चाहिए और कुछ नहीं करें तो भी गीता के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रटना तो कोई कठिन नहीं है और इसके बहुत लाभ हैं। ऐसे बहुत से मित्र हैं जो मेरे जैसी परिपक्व आयु का हो जाने के बाद मेरे संपर्क में आए और क्योंकि राष्ट्र भक्ति मेरी सबसे प्रबल वासना थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकांक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मैं अपनी समझ से देश के विषय में ज्यादा सोचता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व लिखता रहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और राजनीति शास्त्र आदि ही ज्यादा पढ़ता लिखता रहा। तो कइयों ने कहा कि भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो कभी इसे पढ़ते नहीं दिखते। गीता आपने तो नहीं पढ़ी। ऐसे बहुत से लोग हैं जो कहते हैं आप तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में गीता और उपनिषद् पढ़ते नहीं दिखते। लेकिन जब आप बोलते हैं तो आप श्लोक बोलते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बोलते हैं तो यह कहां से आया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वही बचपन में जो अच्छे से स्मरण कर लिया था बारंबार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आया। इसलिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रट लेना कोई कठिन चीज नहीं है और प्रत्येक व्यक्ति को उसे रट लेना चाहिए। कम से कम अपने बच्चों को किशोरावस्था में ही रटा देना चाहिए। मुझे भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की उम्र तक सब कुछ रट गया था अष्टाध्यायी और गीता के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी। ऐसा करना चाहिए। अगर नहीं किया तो भी इस चर्चा में आप अवश्य शामिल हो सकते हैं। पर रटा देने से बहुत लाभ होता है इसलिए बहुत से लोग पहले रटते ही थे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो शायद वैसा नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो पहले आसपास यह परिवेश व्याप्त रहता था कि अरे ये गीता पढ़ेगा तो संन्यासी हो जाएगा। मेरे माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी बहुत भयभीत रहते थे क्योंकि पिताजी और माताजी रामचरित मानस तो बहुत पढ़ते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी थे लेकिन गीता उन्होंने नहीं पढ़ा था। केवल सुनते थे। कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो उनको भी ये भय हुआ। मोहल्ले वालों ने भी कहा कि ये तो संन्यासी हो जाएगा। लेकिन भाग्य की बात है कि उन्होंने रोका नहीं और फिर मैं सन्यासी हुआ भी नहीं। वैसे ये मत समझिए कि असर नहीं होता। गीता का असर होता है और एक समय मेरे मन में संन्यास की प्रचंड आकांक्षा भी जगी थी। दीक्षा की तिथि भी तय हो गई थी। परंतु फिर एक सिद्ध पुरुष मिले और उन्होंने कहा कि अभी तुम में रजोगुण भी है और उन्होंने मेरे मस्तक को देखते हुए कहा कि अभी तुम में तो गृहस्थ होने के लक्षण हैं। अभी तुम आगे चलके गृहस्थ होने वाले हो। तब मेरी बहुत कम आयु थी तो उन्होंने कहा कि तुम तो गृहस्थ जीवन जियोगे। उसके बाद फिर भले चाहो तो संन्यास ले लेना या नहीं लेना। संन्यासी जैसे ही रहोगे। लेकिन पहले एक बार तुम्हें गृहस्थ जीवन में जाना होगा। तो क्योंकि मैं उनके प्रति बहुत श्रद्धा रखता था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मान गया। तो दीक्षा की तिथि तय होकर भी फिर मैंने संन्यास नहीं लिया और उनकी बात सही सिद्ध हुई। पर संन्यास कोई ऐसी निंदनीय बात भी नहीं है कि अगर आपका बच्चा गीता पढक़र कम आयु में संन्यास ले लेता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह शुभ ही होगा।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धन्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जन्म जगती तल तासू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान राम के द्वारा प्रतिपादित धर्म का अनुयाई हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जीवन तो धन्य है ना। और यह भी कहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धन्य जन्म जगती तल सोई। रघुपति भगत जासु सुत होई।</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>’</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पुत्र भगवान श्री राम और भगवान कृष्ण का भक्त हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पढऩे लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पढऩे लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में खो जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ना केवल उस बच्चे का जीवन धन्य है बल्कि उसके माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का भी जीवन धन्य है। तो डरिए नहीं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाखों में एकाध ऐसे होते हैं जो केवल इस तरह से पढ़ के संन्यासी हो जाएँ। गीता का महत्व इसलिए भी है कि वह सभी शास्त्रों का सार है। सभी शास्त्रों का अध्ययन करना केवल उनके लिए है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जीवन में संस्कार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है और प्रेरणा है। लेकिन सनातन धर्म के प्रत्येक अनुयाई को उनको सार रूप में अगर जानना है जो कि जानना ही चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गीता अवश्य पढऩी चाहिए। तो इसलिए हम सबको गीता का ज्ञान प्राप्त करना चाहिए और फिर इसके बाद उसको पढ़ लेने से या उसका सामान्य अर्थ जान लेने से नहीं होता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारंबार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुरु मुख से अथवा विद्वानों के मुख से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संतो महात्माओं के मुख से उसको सुनकर उसका मनन करना चाहिए। तब वह धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दृढ़ होता है। इसमें समय क्यों लगता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोई भी चीज सुन लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसमें चित्त स्थिर क्यों नहीं रहता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी उत्तर गीता में ही है। अभी आज केवल भूमिका रूप में एक बात बता देते हैं कि सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो शंकाएं उठाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मर जाएंगे और फिर तो कुल प्रदूषित हो जाएगा और हम सब नरक में जाएंगे और हमें कितना कलंक लगेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अहो वत् महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यद् राज्यसुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभेन हन्तुं स्वजनं उद्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1/45)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जितनी शंकाएं उठाता है अर्जुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान खंडन कर देते हैं। खंडन तो शुरू से ही करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (2/11)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तू क्या पंडिताई झाड़ रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञावाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> झाड़ रहा है और जबकि तू ऐसी बातों के लिए सोच कर रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और चिंता कर रहा है जो सोचने के योग्य ही नहीं है। तो तू मूर्ख है। एक तरह से कह दिया। या कह दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्यं मास्म गम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पार्थ क्लैव्य को मत प्राप्त हो। क्लैव्य का अर्थ है सिकुडऩा। लोग उसको काम संबंधी विषय में ले लेते हैं। जबकि उसका सही अर्थ है सिकुडऩा। पूरी तरह खिला नहीं होना। सिकुड़ जाना। तो भगवान अर्जुन से कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन सिकुड़ गया है। तू क्लीव हो रहा है। क्लीव कौन है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन बुझ गया है। जिसका मन सिकुड़ गया है। तो जिस विषय में आप का मन सिकुड़ गया है उस विषय में आप क्लीव हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। हमारे यहां वो केवल रति से संबंधित नहीं है। जिस विषय में भी आपकी गति नहीं है। राजनीति में बहुत से लोग नपुंसक हैं। राजनीति में रहकर आपको बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पद मिल गए और फिर भी आप कुछ नहीं करते तो कहेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नपुंसक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राजपुरुष है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसका संबंध नहीं। तुम सत्ता में गए हो और सत्ता का जो उपयोग घोषित किया था तुमने कि हम देश की सेवा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की सेवा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की रक्षा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की रक्षा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का कल्याण करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में धर्म मर्यादा स्थापित रखेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एंड ऑर्डर को मेंटेन रखेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी आप प्रतिज्ञा करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप उसे नहीं करते तो धर्मज्ञजन कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नपुंसक है। इस विषय में नपुंसक। जिस विषय का तूने दावा किया था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विषय में तू नपुंसक है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो यहां लडऩे आया था ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूरवीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के रूप में आया था ना। कायर तो नहीं आया था रण भूमि में। तो यहां आकर तेरा मन सिकुड़ रहा है। हे पार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को मत प्राप्त हो। छाती खोल के लड़। कैसे लड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्णन करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को मत प्राप्त हो। सिकुड़ मत। इतना हिसाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मत कर। इनको यह कि हमारे नाना हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दादा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताऊ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमुक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाएंगे। इतना हिसाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करके मन को सिकोड़ लेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिकुड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्लैव्य है। बहुतेरे नेता इस अर्थ में क्लीव हैं। धर्म की रक्षा नहीं करते। सत्ता के हिसाब किताब में लगे रहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म की दृष्टि से वे क्लीव हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बात यह कि जो जो भी शंकाएं अर्जुन उठाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो नहीं होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो नहीं होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कल को अगर इसका पालन नहीं कर पाया तो कहीं नष्ट तो नहीं हो जाऊंगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो नहीं हो जाऊंगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यहां का रहूँगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वहां का रहूँगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उन सबको कह देते हैं कि नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गति तात गच्छति।।</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>’ </strong>(6/40)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के मार्ग में उठाया कोई भी पग निष्फल नहीं होता। सबका समाधान कर देते हैं। जो जो शंका उठाता है अर्जुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह अपने पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताऊ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के वध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चाची को विधवा बनाने या भाइयों के वध के विषय में हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि के वध से संबंधित हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पडऩे वाला पाप हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाइयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से राज्य छीनने से होने वाला पाप हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> योग से स्खलित हो गया तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मैं नष्ट ना हो जाऊं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चिन्नो भयविभ्रष्टश्छिन्ना भ्रमित नश्यति।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/38)</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ना हो जाए। तो सब का भगवान कृष्ण खंडन कर देते हैं। नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नहीं है। कहीं कहते हैं तू क्लैव्य को मत प्राप्त हो। तू अशोचनीय को मत सोच। तू ज्यादा पंडिताई और प्रज्ञावाद मत झाड़। तू तो मूर्ख है और प्रज्ञावाद झाड़ रहा है। पंडिताई की बात कर रहा है। सब कह देते हैं। हर बात का खंडन करते हैं। बस एक ही शंका है अर्जुन की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान स्वीकार कर लेते हैं कि हाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तेरी शंका सही है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वो कहता है कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योऽयं योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वया प्रोक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साम्येन मधुसूदन।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एतस्याहं न पश्यामि चंचलत्वात् स्थितिं स्थिराम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/33)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ये जो योग बताया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसमें स्थिर रह पाऊंगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मुझे नहीं लगता। चंचलम् हि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हे कृष्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो चंचल है। तो यही एक शंका है जिसको भगवान कृष्ण तत्काल स्वीकार कर लेते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/35)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तत्काल भगवान कृष्ण स्वीकार कर लेते हैं कि हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का मन चंचल है। एक ही बात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की एक ही शंका ऐसी है जिसको वे कहते हैं कि हाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तेरी शंका सही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महाबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशय।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसमें कोई संशय ही नहीं है कि ये जो मन है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निग्रह बहुत कठिन हैं और यह चंचल है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम जो भी कुछ सुनते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी शास्त्र सुनते हैं वह हमारे चित्त में स्थिर रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लिए तो मन का संयम आवश्यक है ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ने भी यही कहा था ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलं हि मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाथि बलवद् दृढ़म।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/34)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मधुसूदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन स्वभाव से चंचल है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को मथता रहता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बलवान है और इस प्रवृत्ति में यह दृढ़ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वृत्ति में लगा रहता है। काम के समान इसमें वेग है बलवद् है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही बलवान है और दृढ़ है। तो भगवान भी कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं महाबाहो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनो दुर्निग्रहम् चलमं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन को कैसे इस योग्य बनाया जाए कि वह शास्त्र के ज्ञान को चित्त में स्थिर कर सके। तब फिर जाकर इसकी पात्रता आती है कि हम शास्त्र के ज्ञान को ग्रहण करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के ज्ञान का अनुशीलन करें। उसको चित्त में ऐसे स्थिर करें कि वो हमारे कर्म में फलित हो। यानी शास्त्र हमारे संस्कार का अंग बन जाए। हमारी स्मृति में स्थिर हो जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति किन्ही आकांक्षाओं को जन्म देती है और प्रत्येक आकांक्षा अंत में किन्ही स्मृतियों को जन्म देती है। इसलिए योग साधना में आगे जाकर स्मृति पर भी नियंत्रण किया जाता है और आकांक्षाओं पर तो किया ही जाता है। प्रत्येक स्मृति का फल किसी ना किसी आकांक्षा में होता है। आपको जो भी याद आएगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहीं ना कहीं कोई इच्छा होगी ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिठाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> याद आएगी तो अरे किसी दिन खाया जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अच्छी मिठाई है वो। या यह कि उन्होंने बहुत अच्छा भोजन बनाया था। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति किसी आकांक्षा को जन्म देती है। हमारे पूर्वज ऐसे वीर थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति हमको वीरता का भाव देगी। हम भी वीर बनें। इसीलिए जो दुष्ट हैं अथवा जो दुष्टों के गुलाम हैं भारत में इस समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप को हिंदुत्व निष्ठ आदि कहने वाले बहुत से लोग हैं जो वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दुष्टों की बुद्धि के गुलाम हैं। मूढ़ता के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कि आपको नष्ट करना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सनातन धर्म को और हिंदू राष्ट्र को नष्ट करना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुलाम लोगों में सबसे अधिक ये दम्भ है कि हम हिंदू राष्ट्र को सुदृढ़ बनाएंगे और हम तो हिंदू राष्ट्र के लिए जी रहे हैं। लेकिन वह स्मृति भ्रष्ट हैं तो बकते रहते हैं कि हम तो सदा से गुलाम रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम तो क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूर्वज तो ऐसे थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो यह भी नहीं किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी नहीं किया। ग्लानि है दास्य भाव। जब तुम में हीनता आ गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही आ गई तो तुम क्या भला करोगे समाज का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो मनोरोगी हो जाओगे। तो ऐसे भी लोग हैं स्मृति भ्रष्ट। आपकी स्मृति भ्रष्ट हो गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपकी स्मृति अवसाद या ग्लानि की ओर ले जाने वाली हो गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपकी स्मृति ऐसी हो गई कि आप में अपने प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूर्वजों के प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राष्ट्र के प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म के प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिकुड़ा हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो क्लीव भी नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घटित ही नहीं हुआ वो आपने ऊपर आरोपित कर लिया है। आपके शत्रु ने कहा कि आप तो मुसलमानों से बहुत हारे। आपने भी रट लिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो क्या बताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बड़े नीच हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो हमको मारते ही रहे हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाप को मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाप के बाप को मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किसकी बात कर रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो राजाओं के वृत्त भरे पड़े हैं तमाम राजपूत राजाओं के। मराठों का वृत्त पढ़ते चले जाइए। वीरता के वृत्त हैं। हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहना सही है कि वह शत्रु बहुत नीच था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसको ऐसे ठीक किया। अमुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमुक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कष्ट सहते हुए भी। हमारे बेटे को मार डाला। सभी को मार डाला। फिर भी हम धर्म पर दृढ़ रहे। तो हमारे जो पूर्वज हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूर्वज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति तो ऐसी है। एक ही घटना है। उसके अन्याय को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को वो भी याद करते हैं लेकिन अपनी वीरता के साथ कि अच्छा वो इतना अन्यायी था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी हमने हरा दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी हमने कुचल दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी हमने नियंत्रण कर दिया। ये है स्मृति साधन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नहीं किया तो आप क्या कहते फिरते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो ऐसा देश है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूर्ख लोग कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से देश गुलाम था। तुम्हारे पिताजी गुलाम रहे होंगे। तुम्हारे पूर्वज गुलाम रहे होंगे। यहां तो ऐश्वर्य ही ऐश्वर्य रहा है। संसार में सबसे बड़ा योद्धा समाज है भारत। इसको आप क्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बकते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपकी स्मृति भ्रष्ट है तो क्या होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आकांक्षा भी नहीं होगी। जिसकी स्मृति भ्रष्ट है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति अवसाद की ओर ले जाने वाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति देश के विषय में भी ऐसी है कि उससे उसका मन बुझ जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह कुछ नहीं करेगा। </span><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाण्डीवं संरसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (1/30)</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से गाण्डीव नीचे खिसक रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जल रही है चिंता से। उससे पूर्व क्या स्थिति है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सीद्न्ति मम गात्राणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुखं च परिशुष्यति।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शिथिल हो रहा है और मुँह सूख रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन का यह हाल है कि पसीना आने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कांपने लगा और गांडीव हाथ से खिसकने लगा। स्मृति के कारण। ऐसी स्मृति आ गई कि अरे यह होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वो होगा। तो फिर आपने अगर देश के विषय में ऐसी स्मृति कर ली कि जिससे आपको लगता है कि सब अंधेरा ही अंधेरा है तो आप किसी काम के नहीं हैं। आप एक मनोरोगी हैं। आप देश के किसी काम के नहीं है। अर्जुन से अधिक बलवान तो आप नहीं हैं ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन ही कांपने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन का ही गांडीव खिसक गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन के ही शरीर में दाह उत्पन्न हो गया तो आपके तो जीवन भर दाह रहेगा। भारत के विषय में अगर आपने ग्लानि पाल ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपके सारे जीवन केवल आपका मन जलेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बुद्धि कुंठित रहेगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उदासीन रहेंगे। तो स्मृति का साधन कैसे करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लिए मन की स्थिरता आवश्यक है। </span><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायत्मिका बुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकेह कुरु नंदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> एकाग्रता। बुद्धि की एकाग्रता कैसी हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की एकाग्रता कैसी हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर हम आगामी अंक में चर्चा करेंगे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3821/what-is-the-nature-of-the-aspiration-to-attain-the-knowledge-of-the-gita</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3821/what-is-the-nature-of-the-aspiration-to-attain-the-knowledge-of-the-gita</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:53:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/create_image_of_202604021657.png"                         length="2835455"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Thyroid (Symptoms, Cause, Prevention)</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Dr. Arun Pandey  <br />Patanjali Ayurveda College, Haridwar</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3845/thyroid-home-remedies-and-prevention"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/thyroid.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#236FA1;border-color:#236FA1;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(35,111,161);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>     The main cause of thyroid is unhealthy eating habits and stressful lifestyle. This leads to hormonal imbalance, which is a big problem. Due to the stress caused by this, lack of iodine in the body, viral infection, etc., various types of problems arise in women.</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"> Thyroid is a common disease which is spreading rapidly at present. Its main reason is unhealthy eating habits and stressful lifestyle. This creates a situation of hormonal imbalance, which is a big problem. Due to the stress caused by this, lack of iodine in the body, viral infection etc., various types of problems arise in women. Thyroid is one of them. In medical terms, when there is an imbalance in the level of thyroid hormone i.e. triiodothyronine or thyroxine, it is called thyroid. It shows the same effect in both men and women but it is a common disease in women as compared to men.<br />According to Ayurveda, thyroid occurs due to imbalance of Vata, Pitta and Kapha. When there is Vata and Kapha dosha in the body, then the person gets thyroid. Vata and Kapha doshas are balanced by Ayurvedic treatment. The good thing is that thyroid can also be cured with home remedies.<br />The thyroid gland is also called Aatu gland. It is one of the largest endocrine glands found in the human body.<br />This biconvex structure is located in our throat below the larynx at almost the same level as the Cricoid Cartilage. The thyroid gland has a special contribution in the metabolism of the body. This gland secretes hormones called Tri–iodothyronin (T3) and Thyrocalcitonin. These hormones affect the metabolic rate of the body and other development mechanisms. Thyroid hormone controls the speed of all the processes of our body. It has two types-<br /><strong>1)     Hyperactivity of the thyroid gland - Hyperthyroid (Hypothyrodism)</strong><br /><strong>2)     Hypoactivity of the thyroid gland - Hypothyroid (Hypothyrodism)</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">In case of hyperthyroidism, thyroid hormone is produced in large quantities and in hypothyroidism, the production of hormone is less. Whenever the balance of hormones in our body deteriorates, there is a lot of fluctuation in our body weight. Due to which thyroid problem arises.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong>What is the scale of thyroid?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The normal range of thyroid is the same in men and women. The normal range for both is between 0.4 mU/L to 4.0 mU/L. The only difference in the normal range is age. In people between 18 and 50 years, the thyroid level is around 0.5 - 4.1 mU/L. On the other hand, in people between 51-70 years, this level is around 0.5 to 4.5 mU/L.<br />In conditions such as history of pituitary gland disease, history of thyroid cancer, pregnancy and old age, TSH is placed in a different category as directed by an endocrinologist.<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Hyperactivity of the thyroid gland </strong></span><br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>(Hyperthyrodism)</strong></span><br />Due to hyperthyroidism, T4 and T3 hormones start getting produced more than required, due to which the body starts using more energy. This is called hyperthyroidism. Due to excess thyroid hormone, metabolism increases in the body and everything starts happening faster.<br />●     Thinning and hair loss.<br />●     Insomnia<br />●     Anxiety<br />●     Irritability<br />●     Excessive sweating<br />●     Trembling of hands<br />●     Weakness and pain in muscles<br />●     Increased heart rate<br />●     Weight loss<br />●     Irregularity of menstruation in women<br />●     This causes osteoporosis, due to which calcium in the bones is rapidly depleted.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>hypoactivity of the thyroid gland</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>(Hypothyroidism)</strong></span><br />Hypothyroidism occurs due to hypoactivity of the thyroid. Its common symptoms are as follows:<br />●     Depression<br />●     Always feeling tired.<br />●     Slow heart rate.<br />●     Constipation<br />●     Swelling in the face and eyes.<br />●     Frequently forgetting.<br />●     Being more sensitive to cold.<br />●     Weight gain due to slow metabolism.<br />●     Thinning and breakage of nails.<br />●     Dryness and itching of the skin.<br />●     Joint pain and stiffness in muscles.<br />●     Excessive hair fall.<br />●     Being confused, unable to think and understand.<br />●     Negative thoughts coming to mind.<br />●     Irregularity in menstruation.<br />●     Increased cholesterol level in the blood.<br />●     Infertility can occur in women due to this.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Causes of thyroid</strong></span><br />●     Living a very stressful life affects the activity of thyroid hormone.<br />●     Thyroid glands are particularly affected by low or high iodine levels in the diet.<br />●     This disease can also be genetic. If a family member has this problem, then other members can also have this problem.<br />●     Imbalance in thyroid hormones is seen during pregnancy in women, because at this time many hormonal changes occur in the body of women.<br />●     Due to excessive use of soy products in food.<br />●     Hashimoto's disease makes one part of the thyroid gland inactive.<br />●     Thyroid also occurs due to inflammation in the thyroid gland. Initially, there is more production of thyroid hormone in it, and later it decreases. This causes hypothyroidism.<br />●     Hypothyroidism occurs due to lack of iodine in the diet, so iodized salt should be used.<br />●     Graves' disease is the main cause of hypothyroidism in adults. In this disease, the body's immune system starts producing such antibodies that increase TSH. This is a genetic disease, which runs from generation to generation.<br />●     This disease can also be caused by goiter or thyroid disease.<br />●     Hypothyroidism can also be caused by vitamin B12.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Side effects of thyroid in women</strong></span><br />The thyroid gland plays a very important role in the reproductive system of women, it can have the following side effects -<br />●     Menstruation can become abnormal due to thyroid disorders. Abnormally high or low thyroid hormone can cause light or heavy menstruation, irregular menstruation, absence of menstruation (amenorrhea).<br />●     If a woman has underactive thyroid, then the risk of developing cysts in the ovaries increases.<br />●     The process of releasing an egg from the ovary is called ovulation. Thyroid can affect the process of ovulation or stop it completely.<br />●     Severe hypothyroidism can cause a stop to ovulation and breast milk production.<br />●    Lack of thyroid hormone can also cause miscarriage, premature delivery, stillbirth (death of the baby before or during delivery), postpartum hemorrhage (postpartum bleeding).<br />●     Women with an overactive thyroid are at a higher risk of severe morning sickness during pregnancy.<br />●     Thyroid disorders can cause early onset of menopause.<br />●     Some symptoms of overactive thyroid disorder can be mistaken for early menopause. These include lack of menstruation, hot flashes, insomnia, and mood swings.<br />●    Treating hyperthyroidism can sometimes reduce symptoms of early menopause or prevent early menopause from occurring.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Treatment of thyroid in women</strong></span><br />● Treatment of thyroid in women depends on the age of the patient and the severity of the thyroid. Treatment of thyroid includes anti-thyroid medicines, radioactive iodine treatment, levothyroxine, beta blockers and surgery.<br />● If all the means of treatment fail or the condition of thyroid is severe, then the doctor suggests surgery. During this procedure, the tissues that produce excess hormones are partially removed.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Home remedies for thyroid disease</strong></span><br />●    Liquorice is very useful in thyroid. The main component found in liquorice is triterpenoid glycyrrhetinic acid which prevents thyroid cancer cells from growing.<br />●     Consuming half a teaspoon of aloe vera juice mixed with two teaspoons of basil juice cures thyroid.<br />●     Green coriander is the most useful medicine for thyroid. Thyroid disease can be cured by using green coriander. Grind it finely and drink it daily by mixing it in water. This controls thyroid disease.<br />●     Thyroid patients should consume iodine-rich diet. Iodine is found in abundance in onion, garlic and tomato etc.<br />●     Coconut water is also very helpful in controlling thyroid. Thyroid patients must consume it.<br />●     Elements called curcumin are found in turmeric, which are helpful in controlling thyroid.<br />●     To get rid of thyroid disease, drink bottle gourd juice every morning on an empty stomach. It is an effective medicine.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Useful food items</strong></span><br />●     Take iodine-rich diet.<br />●     Include as many fruits and vegetables in your diet as possible.<br />●     Consume more milk and curd.<br />●     Consume whole grains rich in protein, fiber and vitamins.<br />●     Include calcium and vitamin-D rich foods in your diet.<br />●     Take a low-fat diet.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Patanjali treatment for thyroid</strong></span><br />●     Patanjali has created an effective medicine 'Thyrogrit' after thorough research and testing it on the touchstone of modern scientific parameters and with complete facts. Its miraculous results have been seen on thyroid patients. Apart from this, Medhavati, Kanchnar Guggulu are also beneficial in thyroid. The use of Nari Kanti is very effective especially in women.<br />●    It is beneficial to use Anu Tail in the form of Pratimarsh Nasya.<br />●     Ujjayi Pranayama is very useful in thyroid. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3845/thyroid-home-remedies-and-prevention</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3845/thyroid-home-remedies-and-prevention</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:52:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/thyroid.jpg"                         length="95088"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>थायरॉइड</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अरुण पाण्डेय </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/thyroid.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> <span style="color:rgb(186,55,42);">  थायरॉइड का प्रमुख कारण अस्वस्थ खान</span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान और तनावपूर्ण जीवनशैली है। इससे हार्मोनल असंतुलन की स्थिति बनती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो एक बड़ी समस्या है। इससे उत्पन्न तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में आयोडीन की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल संक्रमण आदि के कारण महिलाओं में विभिन्न प्रकार की समस्याएं पैदा होती हैं।</span></span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू उपचार व निवारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक आम बीमारी है जो वर्तमान में तेजी से अपने पैर पसार रही है। इसका प्रमुख कारण अस्वस्थ खान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और तनावपूर्ण जीवनशैली है। इससे हार्मोनल असंतुलन की स्थिति बनती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक बड़ी समस्या है। इससे उत्पन्न तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडीन की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संक्रमण आदि के कारण महिलाओं में विभिन्न प्रकार की समस्याएं पैदा होती हैं। थायरॉइड उन्हीं में से एक है। मेडिकल की भाषा में कहें तो जब थायरॉइड हार्मोन यानी ट्राईआयोडोथायरोनिन या थायरोक्सिन के स्तर में असंतुलन होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसे थायरॉइड कहते हैं। यह महिला और पुरुष दोनों में समान प्रभाव दिखाता है लेकिन पुरुषों की तुलना में यह महिलाओं में आम रोग है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व कफ के असंतुलन के कारण थायरॉइड होता है। जब शरीर में वात एवं कफ दोष हो जाता है तब व्यक्ति को थायरॉइड होता है। आयुर्वेदीय उपचार द्वारा वात और कफ दोषों को सन्तुलित किया जाता है। अच्छी बात तो यह है कि घरेलू उपचार से भी थायरॉइड को ठीक किया जा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रन्थि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thyroid gland) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अवटु ग्रन्थि भी कहा जाता है। यह मानव शरीर में पाई जाने वाली सबसे बड़ी अतस्रावी ग्रंथियों में से एक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> द्विपिंडक रचना हमारे गले में स्वर यंत्र के नीचे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Cricoid Cartilage </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लगभग समान स्तर पर स्थित होती है। शरीर की चयापचय क्रिया में थायरॉइड ग्रंथि का विशेष योगदान होता है। यह ग्रन्थि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tri–iodothyronin (T3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Thyrocalcitonin </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हार्मोन स्रावित करती है। ये हार्मोन शरीर के चयापचय दर और अन्य विकास तंत्रों को प्रभावित करते हैं। थायरॉइड हार्मोन हमारे शरीर की सभी प्रक्रियाओं की गति को नियंत्रित करता है। इसके दो प्रकार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अतिसक्रियता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरॉइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyrodism)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अल्पसक्रियता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथायराइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरायडिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की स्थिति में थायरॉइड हार्मोन का निर्माण अधिक मात्रा में होता है और हाइपोथायरायडिज्म में हार्मोन का उत्पादन कम होता है। जब भी हमारे शरीर में हार्मोन का संतुलन बिगड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे शरीर के वजन में भी काफी उतार चढ़ाव देखने को मिलता है। जिससे थायरॉइड की समस्या उत्पन्न होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड का क्या पैमाना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की नार्मल रेंज महिलाओं और पुरुषों में एक समान ही होती है। दोनों में ही नार्मल रेंज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.4 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.0 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीच होती है। नॉर्मल रेंज में फर्क सिर्फ उम्र का होता है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लोगों में थायरॉइड का स्तर करीब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.5 - 4.1 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीच होता है। वहीं दूसरी तरफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 51-70 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लोगों में यह स्तर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.5 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करीब होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पिट्यूटरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि रोग का इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉयड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैंसर का इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व वृद्धावस्था जैसी स्थितियों में टीएसएच को एक एंडोक्रिनोलॉजिस्ट द्वारा निर्देशित एक अलग श्रेणी में रखा जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड ग्रंथि की अतिसक्रियता </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyroidism)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अतिसक्रियता के कारण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">T4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">T3 harmone </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आवश्यकता से अधिक उत्पादन होने लगता है जिससे शरीर ऊर्जा का उपयोग अधिक मात्रा में करने लगता है। इसे ही हाइपरथायरायडिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyroidism) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। इसमें थायरॉइड हार्मोन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thyroid harmone)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिकता के कारण शरीर में चयापचय यानी मेटाबोलिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Metabolis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हर काम तेजी से होने लगता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पतला होना एवं झडऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पसीना आना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का काँपना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कमजोरी एवं दर्द रहना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की धडक़न बढऩा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घटन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में मासिक धर्म की अनियमितता</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण ओस्टियोपोरोसिस </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Osteoporosis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वजह से हड्डी में कैल्शियम तेजी से खत्म होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड ग्रंथि की अल्पसक्रियता </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की अल्प सक्रियता के कारण हाइपोथायरायडिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है। इसके सामान्य लक्षण निम्र प्रकार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Depression)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थकान बना रहना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की धीमी गति।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और आँखों में सूजन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भूलना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के प्रति अधिक संवेदनशील होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबोलिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धीमा पडऩे के कारण वजन बढऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाखूनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पतला होना एवं टूटना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सूखापन आना और खुजली होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दर्द और मांसपेशियों में अकडऩ होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का अधिक झडऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फ्यूज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में असमर्थ होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में नकारात्मक विचार का आना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म में अनियमितता होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कोलेस्ट्रॉल का स्तर बढ़ जाना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में इसके कारण बांझपन आ सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड के कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तनावपूर्ण जीवन जीने से थायरॉइड हार्मोन की सक्रियता पर असर पड़ता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडीन की मात्रा कम या ज्यादा होने से थायरॉइड ग्रंथियाँ विशेष रूप से प्रभावित होती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग अनुवांशिक भी हो सकता है। यदि परिवार किसी सदस्य को यह समस्या रही हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अन्य सदस्यों को भी यह समस्या हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में गर्भावस्था के दौरान थायरॉइड हार्मोन्स में असंतुलन देखा जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस समय महिलाओं के शरीर में कई हार्मोनल बदलाव आते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सोया उत्पादों का अधिक इस्तेमाल करने के कारण।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाशिमोटो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग थायरॉइड ग्रंथि के किसी एक भाग को निक्रिय बना देता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि में सूजन आने के कारण भी थायरॉइड होता है। शुरुआत में इसमें थाइरॉइड हार्मोन का अधिक उत्पादन होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाद में इसमें कमी आ जाती है। इस कारण हाइपोथायरायडिज्म हो जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडिन की कमी के कारण हाइपोथायरायडिज्म हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयोडिन युक्त नमक का इस्तेमाल करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेव्स</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग व्यस्क लोगों में हाइपोथायरायडिज्म होने का मुख्य कारण है। इस रोग में शरीर की रोग प्रतिक्षा प्रणाली ऐसे एंटीबायोडिट्स का उत्पादन करने लगती है जो ञ्जस्॥ को बढ़ाती है। यह अनुवांशिक बीमारी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पीढ़ी दर पीढ़ी चलती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीमारी गण्डमाला या घेंघा रोग के कारण भी हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण भी हाइपोथायरायडिज्म हो सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं में थायरॉइड के साइड इफेक्ट्स </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि के महिलाओं के प्रजनन तंत्र में बहुत बड़ी भूमिका निभाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निम्र दुष्परिणाम हो सकते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विकारों के कारण मासिक धर्म असामान्य हो सकता है। थायरॉइड हार्मोन का असामान्य रूप से अधिक या कम होना हल्का या हेवी मासिक धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मासिक धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म की अनुपस्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एमेनोरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महिला को अंडरएक्टिव थायरॉइड है तो ओवरी में सिस्ट विकसित होने का खतरा बढ़ जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाशय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अंडा रिलीज होने की प्रक्रिया को ओवुलेशन कहते हैं। थायरॉइड ओवुलेशन की प्रक्रिया को प्रभावित कर सकता है या पूर्ण रूप से रोक सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हाइपोथायरायडिज्म ओव्यूलेशन के रुकने और स्तन में दूध उत्पादन का कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हार्मोन की कमी गर्भपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पहले प्रसव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टिलबर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पहले या प्रसव के दौरान शिशु की मृत्यु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टपार्टम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हेमरेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्तस्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण भी बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के दौरान ओवरएक्टिव थायरॉइड से पीडि़त महिला को गंभीर मॉर्निंग सिकनेस का खतरा अधिक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विकार रजोनिवृत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेनोपॉज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शुरुआत का कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरएक्टिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड विकार के कुछ लक्षणों को गलती से मेनोपॉज का शुरुआती लक्षण समझा जा सकता है। इसमें शामिल हैं माहवारी की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फ्लैशेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंसोम्निया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूड में बदलाव।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरायडिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का इलाज करना कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रारंभिक रजोनिवृत्ति के लक्षणों को कम कर सकता है या प्रारंभिक रजोनिवृत्ति को होने से रोक सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं में थायरॉइड का इलाज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में थायरॉइड का इलाज रोगी महिला की उम्र और थायरॉइड की गंभीरता पर निर्भर करता है। थायरॉइड के उपचार में एंटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाइयाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेडियोएक्टिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयोडीन उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेवोथायरोक्सिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्लॉकर्स और सर्जरी आदि शामिल हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के सभी माध्यम असफल हो जाने या थायरॉइड की स्थिति गंभीर हो तो डॉक्टर सर्जरी का सुझाव देते हैं। इस प्रक्रिया के दौरान उन उत्तकों को आंशिक रूप से बाहर निकाल दिया जाता है जो अधिक हार्मोन का उत्पादन करते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड रोग का घरेलू उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड में अति उपयोगी है। मुलेठी में पाया जाने वाला प्रमुख घटक ट्रीटरपेनोइड ग्लाइसेरीथेनिक एसिड थायरॉइड कैंसर सेल्स को बढऩे से रोकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच तुलसी के रस के साथ आधा चम्मच ऐलोवेरा जूस मिलाकर सेवन करने से थायरॉइड खत्म होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धनिया थायरॉइड में सर्वाधिक उपयोगी औषधि है। हरे धनिया के प्रयोग से थायरॉइड की बीमारी को ठीक किया जा सकता है। इसे बारीक पीस लें और रोजाना पानी में घोल कर पिएं। इससे थायरॉइड की बीमारी नियंत्रित हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के रोगियों को आयोडीन युक्त आहार का सेवन करना चाहिए। प्याज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और टमाटर आदि में आयोडीन प्रचुर मात्रा में पाया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पानी भी थायरॉइड को नियंत्रित करने में बहुत सहायक है। थायरॉइड रोगी को इसका सेवन अवश्य करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में करक्यूमिन नामक तत्व पाए जाते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड को नियंत्रित करने में सहायक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बीमारी से निजात पाने के लिए रोज सुबह खाली पेट लोकी का जूस पिएं। यह गुणकारी औषधि है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी खाद्य पदार्थ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> युक्त आहार लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में ज्यादा से ज्यादा फलों और सब्जियों को शामिल करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और दही का सेवन ज्यादा करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और विटामिन से भरपूर साबुत अनाजों का सेवन करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आहार में कैल्शियम और विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से युक्त खाद्य पदार्थों को शामिल करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वसा वाला आहार करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड में पतंजलि का उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ने गहन शोध व आधुनिक वैज्ञानिक मापदण्डों की कसौटी पर परखकर तथा पूरे तथ्यों केसाथ गुणकारी औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निर्माण किया है। थायरॉइड के रोगियों पर इसके चमत्कारी परिणाम देखने को मिले हैं। इसके अतिरिक्त थायरॉइड में मेधावटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कांचनार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुग्गुल भी लाभप्रद है। विशेष रूप से महिलाओं में नारी कान्ति का उपयोग अत्यंत प्रभावकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तैल का प्रतिमर्श नस्य के रूप में प्रयोग करना लाभकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राणायाम थायरॉइड में अत्यंत उपयोगी है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:52:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/thyroid.jpg"                         length="95088"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सर्दी और खांसी</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी समग्रदेव</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि संन्यासाश्रम</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3824/cold-and-cough"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/top+dry+cough+syrups+benefi.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">   सर्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और खांसी ऐसी संक्रामक रोग हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक वयस्क व्यक्ति को एक साल में दो से तीन बार हो जाते हैं। वहीं बच्चों में यह रोग और भी तेजी से फैलता है और साल में तीन बार से भी अधिक समय तक हो सकता है। सर्दी और खांसी आमतौर पर संक्रमण का एक प्रकार होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपकी नाक व गले में मौजूद कई अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रकार के वायरस के कारण होते हैं। राइनोवायरस इसका कारण बनने वाले सबसे मुख्य वायरस हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सर्दी और खांसी के लक्षण पैदा करते हैं। हालांकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संक्रमण से होने वाली सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और खांसी के लक्षण काफी परेशान कर देते हैं। अगर सर्दी और खांसी लम्बे समय तक रहती है तो व्यक्ति को गम्भीर समस्या का सामना करना पड़ सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी के प्रकार </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रकार की होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Dry cough)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बलगम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> युक्त खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Wet cough)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी के अन्य प्रकार</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के ये अन्य प्रकार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Acute cough)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थोड़े समय के लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या ज्यादातर ऊपरी श्वासनली के संक्रमण के कारण होती है। यह फ्लू या कॉमन कोल्ड के कारण होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (chronic cough)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6-8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक रह सकती है। यह </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Allergic rhinitis, T.B. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Lung cancer </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Lung infection </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी के लक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लोगों को वसंत और सर्दियों के मौसम में सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जैसी समस्याएं होती हैं। हालांकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी व्यक्ति को साल के किसी भी मौसम में यह संक्रमण हो सकता है। सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के साथ विकसित होने वाले लक्षण आमतौर पर एकदम से विकसित होने लगते हैं। सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से ग्रसित व्यक्ति इस बीमारी को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फीट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से भी ज्यादा दूरी पर खड़े लोगों तक फैला सकता है। सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से होने वाले सामान्य लक्षणों में आमतौर पर निम्न को शामिल किया जा सकता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दर्द होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व छाती में बलगम जमना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खांसी होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लगना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रहना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छींक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दर्द रहना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दर्द महसूस होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बुखार होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होने का खतरा वयस्कों से ज्यादा बच्चों में है और यह रोग बच्चों को ज्यादा प्रभावित कर सकता है। सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होने वाले कुछ लक्षणों के बारे में नीचे बताया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वयस्कों से ज्यादा बच्चों में दिखाई देते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिचलाना या मतली</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लगना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो अधिकतर मामलों में सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का इलाज कराने की जरूरी नहीं होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह उचित देखभाल के साथ घर पर अपने आप ही ठीक हो जाता है। हालांकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होने के बाद डॉक्टर से जांच कराने से काफी मदद मिल सकती है अगर आपको सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से जुड़ी लक्षण लगातार गंभीर होते महसूस हो रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऐसे में जल्द से जल्द डॉक्टर से संपर्क कर लेना चाहिए क्योंकि ऐसे में कई बार यह किसी अन्य बीमारी का संकेत भी हो दे सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी के कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की यह समस्या आमतौर पर संक्रमण के कारण होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पीछे का कारण कई अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रकार के वायरस हो सकते हैं। ये इन्फ्लूएंजा वायरस संक्रमित व्यक्ति के बोलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या छींक मारने के दौरान दूसरे व्यक्ति तक फैल जाते हैं। अगर सरल शब्दों में कहें तो छींकने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और बोलने के दौरान संक्रमित व्यक्ति के मुंह से द्रव की बेहद सूक्ष्म बूंदे निकल कर हवा में तैरने लगती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बूंदों में सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का कारण बनने वाले वायरस होते हैं। इसके बाद जब कोई व्यक्ति सांस लेने के माध्यम से हवा में तैर रही इन बूंदों को अपने शरीर में ले जाते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वे भी संक्रमित हो जाते हैं। इसके अलावा अगर ये द्रव की बूंदें किसी सतह पर जा टिकी हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उस सतह को छूने पर और फिर उसी हाथ से मुंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या आंख को छूने पर भी आप संक्रमित हो सकते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी के जोखिम कारक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आमतौर पर उन लोगों को लिए ज्यादा जोखिम भरी हो सकती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आमतौर पर पहले से ही निम्न बीमारियों से ग्रसित हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीओपीडी</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोन्किइक्टेसिस</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फाइब्रोसिस</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी डिजीज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> डिजीज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एनीमिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिकल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सेल एनीमिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एचआईवी</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> डिसऑर्डर</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी का निदान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के निदान के लिए आमतौर पर आपको डॉक्टर के पास जाने की जरूरत नहीं होती है। ऊपर बताए गए लक्षणों के आधार पर आप खुद सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की समस्या का निदान कर सकते हैं। अगर आपको निम्न लक्षण महसूस हो रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऐसे में डॉक्टर से बात कर लेनी चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सुधार न होना या लगातार बढऩा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दर्द होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फूलना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लेने में दिक्कत</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निगलने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कठिनाई या दर्द</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घरघराहट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर चकत्ते बनने लगना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के साथ गंभीर दर्द होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लगना व कंपन होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लगातार दो दिन से अधिक समय तक रहना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिनों तक सिरदर्द होना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाखून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या त्वचा नीली पड़ जाना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> न लगना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उलझन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महसूस हो</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी की रोकथाम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक से दूसरे व्यक्ति में तेजी से फैलती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसकी रोकथाम निम्न तरीके से की जा सकती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हाथों को बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साबुन से धोने की आदत डालें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> न होने पर हैंड सैनिटाइजर का इस्तेमाल करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आँख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और मुंह को छूने से पहले हाथों को अच्छे से धो लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लोगों को सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लक्षण हो रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उचित दूरी बनाकर रखें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप खुद सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से ग्रसित हो गए हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अन्य लोगों को संक्रमित होने से बचाने के लिए आप निम्न नियमों का पालन कर सकते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक आप पूरी तरह से ठीक न हों घर पर ही रहें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बच्चों को स्कूल या दूसरे बच्चों के साथ खेलने न दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व्यक्ति से कोई भी शारीरिक संबंध न बनाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छींकने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व बोलने के दौरान मुंह पर रुमाल या टिशू रख लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छींकने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या नाक साफ करने के तुरंत बाद अपने हाथों को अच्छे से साफ करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की कुंडी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिलौने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और मोबाइल आदि को समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर साफ करते रहें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वेलनेस में सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी की चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वेलनेस में समग्र चिकित्सा के द्वारा सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की समस्या का निदान किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालीन औषधि जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पानी</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नाश्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर का भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हुई सब्जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेसन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोटी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर भोजन उपरांत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम का नाश्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चाय</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगदाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खिचड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगदाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-10</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि भोजन के उपरांत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्वाथ का पानी</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद में औषधि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गोल्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोंकोम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रकादि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वासारि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अवलेह व त्रिकटु चूर्ण अत्यंत गुणकारी औषधि हैं जिनका प्रयोग सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद की चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंगबस्ती</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्यम</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्टी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोल्ड मसाज।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की पेस्ट की लपेट छाती पर।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रबरनेति</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यनमस्कार</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ट्रासन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेतुबन्धासन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालासन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानासन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वेलनेस में आये सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी समस्या में लाभ प्राप्त करने वाले स्वास्थ्य साधकों के अनुभव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साइनस व क्रॉनिक एलर्जी की समस्या थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> छींक आती थी। पतंजलि वेलनेस में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के उपचार के बाद बिल्कुल ठीक हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकता सिंह</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु ३७ वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क सूत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : 9990129865</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लंबे समय से साइनस की समस्या थी चार बार ऑपरेशन करने के बाद भी ठीक नहीं हुआ लेकिन यहां के योग व उपचार से बिल्कुल ठीक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी का नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वंदना अग्रवाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु ५० वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्तीसगढ़</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)    2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से साइनस की समस्या थी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऑपरेशन कराना पड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी ठीक नहीं हुआ। यहाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के षट्कर्म व पंचकर्म उपचार से बिल्कुल ठीक हूँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु २३ वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्तीसगढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क सूत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : 9053858494</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वेलनेस में सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के समस्त रोगों की चिकित्सा संभव है। यदि आपको या आपके किसी परिचित को सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के किसी रोग की कोई समस्या है तो वो पतंजलि वेलनेस हरिद्वार में आकर चिकित्सा लाभ ले सकता है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3824/cold-and-cough</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3824/cold-and-cough</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:51:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/top%2Bdry%2Bcough%2Bsyrups%2Bbenefi.jpg"                         length="168804"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Cold and Cough</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Swami Samgradev <br />Patanjali Sannyasashram, Patanjali Yogapeeth, Haridwar</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3846/cold-and-cough"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/top+dry+cough+syrups+benefi.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">    Cold and cough are infectious diseases that an adult gets two to three times a year. In children, this disease spreads even faster and can occur more than three times a year. Cold and cough are usually a type of infection, which is caused by many different types of viruses present in your nose and throat. Rhinovirus is the main virus that causes it, which causes symptoms of cold and cough. However, the symptoms of cold, cough and cough caused by this infection are quite bothersome. If cold and cough last for a long time, then the person may have to face a serious problem.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Types of cough</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">There are mainly two types of cough:-<br />●     Dry cough<br />●     Cough with mucus</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Other types of cough</strong></span><br />These other types of cough are:-<br />●     Acute cough<br />    It lasts for a short time, and or mostly occurs due to upper respiratory tract infection. It is caused by flu or common cold.<br />●     Chronic cough<br />    It can last for 6-8 weeks. It is caused by allergic rhinitis, T.B. or lung cancer and lung infection.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Symptoms of cold and cough</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Most people have problems like cold and cough in spring and winter seasons. However, any person can get this infection in any season of the year. The symptoms that develop with cold and cough usually start developing suddenly. A person suffering from cold and cough can spread this disease to people standing at a distance of more than 6 feet. Common symptoms of cold and cough can usually include the following -<br />●     Sore throat<br />●     Running nose<br />●     Mucus accumulation in throat, nose and chest<br />●     Dry cough<br />●     Feeling cold<br />●     Fatigue<br />●     Sneezing<br />●     Headache<br />●     Muscle pain<br />●     Feeling pain in joints<br />●     Mild fever<br />●     The risk of getting cold and cough is higher in children than adults and this disease can affect children more. Some symptoms of cold and cough are mentioned below, which are more common in children than adults -<br />●     Nausea<br />●     Vomiting<br />●     Diarrhea<br />●     Irritability<br />In most cases, it is not necessary to treat cold and cough, as it gets cured on its own at home with proper care. However, getting a doctor's examination after getting cold and cough can be very helpful. If you feel that the symptoms related to cold and cough are continuously getting severe, then you should contact a doctor as soon as possible because in such a case, it can also be a sign of some other disease.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Causes of cold and cough</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">This problem of cold and cough is usually caused by infection, the reason behind which can be many different types of viruses. These influenza viruses spread to another person when the infected person speaks, coughs or sneezes. In simple words, while sneezing, coughing and speaking, very minute droplets of liquid come out of the mouth of the infected person and start floating in the air, these droplets contain viruses that cause cold and cough. After this, when a person takes these droplets floating in the air into his body through breathing, he also gets infected. Apart from this, if these droplets of liquid settle on any surface, then you can also get infected by touching that surface and then touching the mouth, nose or eyes with the same hand. </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Risk factors for cold and cough</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Cold and cough can be more risky for people who are already suffering from the following diseases -<br />●     Asthma<br />●     COPD<br />●     Bronchiectasis<br />●     Cystic fibrosis<br />●     Chronic kidney disease<br />●     Heart disease<br />●     Diabetes<br />●     Severe anemia (sickle cell anemia)<br />●     Obesity<br />●     HIV<br />●     Liver disorder</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Diagnosis of cold and cough</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Usually you do not need to go to a doctor to diagnose cold and cough. Based on the symptoms mentioned above, you can diagnose the problem of cold and cough yourself. If you are feeling the following symptoms, then you should talk to a doctor.<br />●     Symptoms not improving or continuously increasing<br />●     Ear pain<br />●     Shortness of breath<br />●     Difficulty in breathing<br />●     Difficulty or pain in swallowing<br />●     Wheezing<br />●     Rash on the skin<br />●     Severe pain with cough<br />●     Chills and shivers<br />●     Fever lasting for more than two days<br />●     Headache for several days<br />●     Lips, nails or skin turning blue<br />●     Loss of appetite<br />●     Feeling confused</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Prevention of cold and cough</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Cold and cough spread rapidly from one person to another, so it can be prevented in the following way -<br />●     Make it a habit to wash your hands frequently with soap, use hand sanitizer if soap is not available.<br />●     Wash your hands thoroughly before touching your eyes, nose and mouth.<br />●     Maintain proper distance from people who are experiencing symptoms of cold and cough.<br />If you yourself are suffering from cold and cough, then you can follow the following rules to prevent other people from getting infected -<br />●     Stay at home until you are completely cured.<br />●     Do not allow sick children to go to school or play with other children.<br />●     Do not make any physical contact with another person.<br />●     Keep a handkerchief or tissue on your mouth while sneezing, coughing or talking.<br />●     Clean your hands thoroughly immediately after sneezing, coughing or clearing your nose.<br />●     Keep cleaning door knobs, toys and mobile etc. from time to time.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Cold and Cough Treatment in Patanjali Wellness</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">The problem of cold and cough is treated through holistic treatment in Patanjali Wellness-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Diet Therapy:</strong></span><br /><strong>Morning Medicine Water- </strong>Ginger, Turmeric, Honey, Water, Swasari Water<br /><strong>Breakfast- </strong>5 soaked almonds, 5 walnuts, 5 dates<br /><strong>Lunch- </strong>Boiled vegetables, vegetable soup, gram flour roti.<br /><strong>After lunch-</strong> Ginger, Turmeric, Honey, Water<br /><strong>Evening Snack-</strong> Roasted gram, Herbal tea<br /><strong>Dinner-</strong> Moong Dal Khichdi, Moong Dal Soup, Dates-10<br /><strong>After dinner-</strong> Water of Swasari Kwath</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Medicine in Ayurveda</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">Shwasari Gold, Shwasari Vati, Broncom Vati, Chitrakadi Vati, Swasari Avaleha and Trikatu Churna are very effective medicines which are used in cold and cough.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Ayurvedic Treatment</strong></span><br />●     Langa Basti<br />●     Abhyanga<br />●     Nasyam<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Naturopathy</strong></span><br />●     Anti-cold massage.<br />●     Wrap ginger, onion, turmeric, garlic paste on the chest.<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Yoga Therapy</strong></span><br />●     Shatkarma<br />●     Jalneti<br />●     Rubberneti<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Pranayama</strong></span><br />●     Anulom-Vilom<br />●     Bhastrika<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Asana</strong></span><br />●     Surya Namaskar<br />●     Ustrasana<br />●     Setubandhasana<br />●     Balasana<br />●     Uttanasana</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Experiences of health seekers </strong></span><br />who came to Patanjali Wellness and got relief from cold and cough problem<br />1)     I had sinus and chronic allergy problem, I used to sneeze a lot. After 5 days of treatment at Patanjali Wellness, I am completely fine.<br />Patient Name: Ekta Singh<br />Age 37 years, Haridwar, Uttarakhand, <br />Contact No.: 9990129865<br />2)     I had sinus problem for a long time, even after four operations it did not get cured, but with the yoga and treatment here, I am completely fine.<br />Patient Name: Vandana Agarwal<br />Age 50 years, Chhattisgarh<br />3)     I had sinus problem for 2 years. I had to undergo surgery 6 times, but it still did not get cured. I am completely cured after 5 days of Shatkarma and Panchkarma treatment here.<br />Patient Name: Sagar<br />Age 23 years, Chhattisgarh, Contact No.: 9053858494</h5>
<h5 style="text-align:justify;">Treatment of all cold and cough diseases is possible at Patanjali Wellness. If you or someone you know has any problem of cold and cough, then he can come to Patanjali Wellness Haridwar and get treatment. </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3846/cold-and-cough</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3846/cold-and-cough</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:50:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/top%2Bdry%2Bcough%2Bsyrups%2Bbenefi.jpg"                         length="168804"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Shrinkage of the Nation State and the Rise of International Institutions and Bodies</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">Prof. Kusumlata Kedia  </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3847/shrinkage-of-the-nation-state-and-the-rise-of-international"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/nation_states_article.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">      With the development of international institutions formed after the Second World War, the jurisdiction of sovereign nation state has been limited in many subjects and areas. International laws have been developed which apply to all nation states that sign international treaties. Such as - laws of human rights, laws related to child labour, international laws related to the movement of aircraft and ships, international laws related to women and children, international laws related to the environment and rights of civil groups etc. International laws have developed in many directions and in many subjects since the second half of the 20th century because the complexity of modern life has become multidimensional. Every society believes in certain social, economic and political values ​​and on their basis the social system develops and the legal structure is also formed in the same way. But new international laws interfere with the sovereignty of the nation state in many subjects. In fact, international laws have developed with the idea of ​​an international political system. An international legal system is also being developed based on this idea. Its main initiative is taken by Western European rulers like the United States of America, England and France and their intellectual dominance over other countries is also decisive.<br />International laws are made keeping in mind a world and society whose most important and decisive institution is the 'State' (The State). Under the dominance of the United States of America and Western European countries, such changes have been brought about at the global level in which the state has started representing the hopes and aspirations of the people. The protection of their life and property also depends on the state. That is why in international law, interference in the integrity and totality of the boundaries of another sovereign unit by a sovereign entity is prohibited. International rules have also been made not to use military force in resolving disputes. Similarly, giving equal voting rights to every nation state in the United Nations General Assembly is also a part of this process. Although many questions naturally arise regarding this process. Because there is a lot of difference in the size of nation states. Some nation states have only a few hundred citizens whereas there are countries like India and China where the number of citizens is 140 to 150 crores. The nation states of Europe have a population of around 4 to 5 crores. Whereas many nation states of West Asia and Middle East formed after the Second World War have a population of only a few lakhs. In this way, the international institutions which consider the nation state as a unit seem to be making severe discrimination in measuring the value of a human being. Because considering 100 people as one unit and even crores of people as one unit is like considering 100 people as crores of people. Therefore, the deciding factor in this legal system is the state institution, not the justice institution. Because from the point of view of justice, 100 people cannot be equal to crores of people.<br />Along with this, international institutions have been formed under the leadership of Western Europe and the United States of America to control world politics and they try to keep the conflicts between different states under their control. Although they do not succeed every time. Sovereign nations take decisions about war at their own level and international institutions intervene and mediate between them. International peace forces have also been created for this purpose to maintain pressure and monitor ceasefire.<br />International law not only controls the new states formed after the Second World War, it also interferes to a limited extent in the sovereignty of all the nation states of the world. Because many laws have not been made considering the nation state as a unit but they are also related to groups of individuals and public and private institutions. Environmental protection, international trade, human rights, international labour, world health, international institutions formed for educational and cultural fields and rules related to the use of space and world order related to communication, are such areas for which international provisions have been made which clearly interfere in the sovereignty of the nation state. In this way, the control of international rules on the sovereign nation state has increased to a significant extent.<br />It is worth mentioning that the Vienna Congress had decided in 1815 itself about creating a political system and a corresponding international legal system in accordance with the conditions of Europe. Since then, Western European countries and the United States of America have been making joint efforts in this direction. There are four types of schools of thought among Western European and American jurists on this subject. According to the jurists called realists, the main objective of the state in an anarchic international system is to keep itself alive and strong. For this, they use their power to the maximum to protect their power and their borders. States will agree to the international system to the extent that it protects their interests. Hence, states accept only those systems and legal norms that increase their own power and give a systematic form to their hegemony over relatively weaker states. Thus, they deliberately keep violating international rules in their own interest. Hence, international laws can be accepted only in those areas where they do not hinder the sovereignty and autonomy of the states. Thus, in fact, international laws become an object of violation. Hence, a system of implementing them forcefully and a system of punishing the violators should be considered.<br />Another view is that of liberalism. In international relations, liberals are of the opinion that the basis of agreement between states is determined by their domestic policies. That is why democratic governments accept international law more easily but undemocratic governments do not accept it easily. In democratic societies, civil society and administration are interested in international or multinational cooperation at many levels. That is why acceptance of international law is easy there. There is an easy environment of mutual trust between them.<br />Another opinion is of rational choice and game theory. Those who believe in this opinion trust more on market forces. People take rational decisions with a view to expand their choices. Therefore, the international system should be in accordance with economic principles. International law has the greatest influence and pressure on the foreign policy of states. For this, different pressure groups keep trying to increase their influence and pressure on the entire process of international law. Human rights activists, feminists, environmentalists and pacifists have organized themselves as international communities while living within their respective nation states. They work to put pressure on their nation states as well as the international legal system in their favour. In this way, many influential communities and thought groups are working to limit the sovereignty and sovereignty of nations.<br />It was with this view that the United Nations was established and then many world institutions like World Trade Union, World Health Organization, International Labor Court, International Court of Justice etc. have been formed. The United Nations was established after the Second World War. Its objectives are described in its manifesto. Its very first article says that "The United Nations has been established to maintain international peace and security. It has been established to try to prevent peace wherever it is threatened and to stop the aggressive party and to try to find a solution in a peaceful manner. The objective of the United Nations is to develop friendly relations between nations and to try to maintain mutual friendship on the basis of the right to equality and the principle of self-determination. Our goal is to try to solve problems through international cooperation in all areas related to economic, social, cultural human behavior. For the common interest of the nations, we will try to establish harmony among the nations for the welfare of the world.''<br />It is clear that these purposes are very broad and for this it is necessary to work through many institutions at many levels. According to Article 2 (7) of the Charter of the United Nations, the United Nations recognizes the independence and sovereignty of its member nations. That is why it will not generally interfere in the domestic affairs of any nation.<br />The United Nations has set many ideals and standards for its own and the conduct of nation states. The six main organs of the organization are the General Assembly, the Security Council, the Economic and Social Council, the Trusteeship Council, the Secretariat and the International Court of Justice.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Security Council</strong></span><br />The function of the Security Council is international peace and security. 15 nation states of the United Nations are its members. Out of these, five are its permanent members - the United States of America, the United Kingdom (Britain), Russia, China and France. They also have the right to veto. The remaining members are elected every two years. They are elected by the General Assembly of the United Nations.<br />In 1945, these countries were elected on the basis of political power. If 9 votes are cast in favour of a decision, then that decision will be binding. In principle, the right of veto can be given to other members at the appropriate time, but that process is very complex. The expansion of the Security Council is also under consideration.<br />It has three permanent committees - the Committee of Experts which makes the rules of procedure, the Committee of Administration and the Committee which convenes and arranges the meeting of the Security Council. Along with this, there are many ad hoc committees. The decisions of the Security Council are binding on all its members. Both the options of peaceful solution and forceful solution are before the Council and it has the right to both.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>General Assembly</strong></span><br />The General Assembly is the permanent body of the United Nations. Representatives of all member nation states are in this General Assembly. At present, representatives of 192 nation states are in the General Assembly. All 192 members are considered to have one vote each. Whereas there is a lot of disparity and difference among the member nation states in terms of size, population, resources etc. Apart from this, the other three major organs are associated with a particular field of work as per their name and work for the same. It is clear that all these institutions interfere with the sovereignty of nation states to a great extent and keep obstructing them at many places.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Some examples</strong></span><br />Some examples will be useful from this point of view. In this context, it is definitely worth keeping in mind that these international institutions are not equivalent to nation states but they are governed by experts of their field. The resources for them are allocated by the nation states only.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>World Health Organization</strong></span><br />The World Health Organization was formed in 1946 AD. Its objective was initially declared to be what would be the effect of the use of nuclear weapons on public health and hence how to prevent their use. But gradually its scope kept increasing and it tries to determine or influence the direction of health and medical services in the world.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>UNESCO</strong></span><br />Similarly, UNESCO was established on 16 November 1945. The full name of UNESCO is United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. It is an organization that works to promote peace and security through international cooperation in education, science, culture and communication. UNESCO's mission is to create a culture of peace, eradicate poverty, promote sustainable development and encourage inter-cultural dialogue.<br />Its headquarters is in Paris. It has 195 members and 8 associate members. Some notable programmes of UNESCO are as follows:-<br />1.     Universal Copyright Convention (1952)<br />2.     Man and Biosphere Programme (1971)<br />3.     World Heritage Convention (1972)<br />4.     Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2003)<br />UNESCO also works to identify, protect and preserve cultural and natural heritage around the world. India has 43 UNESCO World Heritage Sites, including the ‘Mound-Burial System of the Ahom Dynasty’ in Assam, which was added in 2024.<br />Thus it is clear that UNESCO influences the policies and programmes related to education, culture and science of various nations. Although formally it works with the consent of the concerned nation-state, but Euro-Christian beliefs and convictions are deeply rooted in its structure itself. Therefore, the people of UNESCO have a transformative effect on a society with different culture and different beliefs, which is clearly but subtly an interference in the sovereignty of the nation-state.  </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>English</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>January</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3847/shrinkage-of-the-nation-state-and-the-rise-of-international</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3847/shrinkage-of-the-nation-state-and-the-rise-of-international</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:49:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/nation_states_article.jpg"                         length="213242"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        