<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/1313/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%A8" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>अर्बुद-आयुर्वेद विवेचन - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/1313/rss</link>
                <description>अर्बुद-आयुर्वेद विवेचन RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>अर्बुद-आयुर्वेद विवेचन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैद्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धीरज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">त्यागी</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सहायक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/690/aburd-ayurvedic-vivechana"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/224.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माधव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गात्रप्रदेशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्चचिदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संमूर्छिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासमसृक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूष्य।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दरुजं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्तमनल्पमूलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरवृद्धयपाकम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (18)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्वन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसोच्छयमत्यगातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्र्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रविदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वदन्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (19)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तञ्जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्णानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाननि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्ति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पपीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">                                                                     अर्बुद</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                       </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> _____________________________________________________</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">                           </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">                      वातिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लैष्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">          </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेदोज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तार्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षयति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदुष्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिराश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकुच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपिण्डय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततस्त्वपाकम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सास्रावमुन्नह्यति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपिण्डं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासांकुरैराचितमाशवृद्धम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (20) ’’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">करोत्यजस्त्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिप्रवृत्तिमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ततक्षयोपद्ववपीडित्वात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डुर्भवेदर्बुदपीडितस्तु।।</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(21)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पपाकयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासांकुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईषत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावयुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तक्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्वव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डुवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसजन्यर्बुद</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सुष्टिप्रहारादिभिर्दितेऽङ्गे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदुष्टं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनेयद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोयम्।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (22)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अवेदनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदुष्टमांसस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढमेतद्धवेन्मांसपरायणस्य।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (28)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसार्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वेतदसाध्यमुक्तं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -’’</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पवेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाकरहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्यासाध्यता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्येष्वपीमानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जयेञ्च।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रस्तुतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेदचाल्यम्।।</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (24)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावयुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महास्रोतादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यर्बुद</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्जयतेऽन्यत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्द्वन्द्वजातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगपत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमाद्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विरर्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेदसाध्यम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ’’(25)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यर्बुद</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विरर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ्यर्बुदानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽविशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ततश्चिकित्सेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषगर्बुदानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधानविद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिचिकित्सितेन्।।</span>’’ </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. - 12/28)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदितमश्काष्ठै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साङगुष्ठदण्डैर्विलयेदपक्वम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विपाटय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोदधृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकोशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दग्धवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणवच्चिकित्सेत्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अदग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईषत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिशोषितश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूयोऽपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनैर्विवृद्धिम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मादशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समन्ताच्छेद्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरदेशान्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शेषे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकवशेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतोत्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसरेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तज्ज्ञस्तैर्भेषजै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वतरैर्यथोक्तै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निवारयेदादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्नाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यानवित्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्वविधिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाय।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमेणास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाविधानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणज्ञस्त्वरया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सेत्।।</span>’’ </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-12/82-85)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदनन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरवयव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ककरिुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीचूर्णे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वातार्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरघृताम्बुसिद्वद्धैरुष्णै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्तेलैरुपनाहायेत्तु।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्याच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यान्युपनाहनानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिदैश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसैरथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसवारै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदध्यात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाऽथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृङ्गेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरेच्च।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वातध्ननिर्यूहपयोऽम्लभागै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताख्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिबेद्वा।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-1/29-31)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूष्माण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिरौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेशवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनाहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सींग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द़्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काञ्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतपाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदोपनाहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदुवस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तार्बुदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायविरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विघृष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोदुम्बरशाकगोजीपत्तैर्भृशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्रयुतै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलिम्पेत्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लक्ष्णीकृतै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरसप्रियङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाहै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्त्राव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरग्वघगोजिसोमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योज्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेपे।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामागिरिहाञ्जनकीरसेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वाक्षारसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तलिकारसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिबेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीतकासंप्रसिद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तार्बुदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तज्जठरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. -18-32-34)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृद़ु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूलर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिहोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगडक़र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियङ्गु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतङ्गं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोध्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अञ्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमलतास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निशोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिरिहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अञ्जनकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफजेडर्बुदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तेऽवसिक्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततोऽर्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्याणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यान्यूध्र्वमघश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्कघृतै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदिह्यात्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कपोतपारावतविड्विमिश्रै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकास्यनीलै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्रुलाङ्गलाख्यै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रैस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकादनिमूलमिश्रै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारप्रदिग्धैरथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदिह्यात्।।</span>’’ </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.18/35-36)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधोमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काँसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालिहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैमसिप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">लेपं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदध्यात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाडत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूचर्छन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्धन्तथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिकाक्ष।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदल्पमूलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रपुताम्रसीसपट्टै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समावेष्टय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदाथसैवी।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणानहिंसन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषगप्रमत्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्फोतजातीकरवीरपत्रै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भार्गी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम्।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदृच्छया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोपगतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ’’ </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-18/37-40)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्याक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पमूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रांगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँधकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराजिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चमेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाङ्र्गी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विडंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भॉति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मेदोऽर्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विन्नमथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशोध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीव्यैद्रतरक्तमाशु।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्रागृहधूमरोघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तङ्गचूणै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिलालै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिग्राह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुप्रगाढै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करञ्जतैलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदधीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धे।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सशेषदोषाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योडर्बुदानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्याशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्भवन्ति।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मादशेषाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्धरेत्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हन्यु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सशेषाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-18/41-42)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेदोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहधूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोध्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतङ्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैनशिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करञ्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/690/aburd-ayurvedic-vivechana</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/690/aburd-ayurvedic-vivechana</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Apr 2021 21:30:33 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/224.jpg"                         length="199167"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        