<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/1555/%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>मंस्तान्त्रिका ताप के भेद - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/1555/rss</link>
                <description>मंस्तान्त्रिका ताप के भेद RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>योग एवं प्राकृतिक चिकित्सा है मानसिक रोगों का सर्वोत्तम उपचार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निदेशक</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगग्राम</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/784/yog-evm-prakritik-chikitsa-hai-mansik-rogon-ka-sarvottam-upchar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/523.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#eccafa;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पद्र्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलात्कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महत्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षिप्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहानुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदसलूकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जघन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौहार्दपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनश्चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्तन्त्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोन्यूरोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतःद्वंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारतम्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कसंगतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजविरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखभाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोन्यूरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्चिन्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्ताप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभोन्माद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोग्रस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाध्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविक्षिप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोसिस</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारतम्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षुब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखभाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिआवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/067.jpg" alt="06"></img></span></p>
<h4><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मंस्तान्त्रिका ताप के भेद</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Neurosthania</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">):</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायुदौर्बल्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षोभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैतृक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिच्छा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरंजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोशाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासीनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचनीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मकेन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलसियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(132,63,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुश्चिन्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्ताप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Anxiety-neurosis</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">):</span></span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयभीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामशैथिल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कामेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतृप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्द्वंद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुंठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीनभावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुश्चिन्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्ताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभोन्माद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Hysteria</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">):</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभोन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोलैंगिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Psycho-sexual) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलात्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्द्वंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वयुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्द्वंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहानुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवाहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिचय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामेच्छा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीनग्रंथि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल्पनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनहीनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामर्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुतलाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूँगापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्राभ्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोचना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोडफ़ोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्दण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छृंखल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्लज्जतापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसूचनग्राही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुश्चिन्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभोन्माद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Anxiety-hsyteria</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">):</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्वहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयोत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुश्चिन्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभोन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोग्रस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाध्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोग्रस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाध्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरावृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मकाण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फँसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविक्षिप्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Psychosis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविक्षिप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविक्षिप्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Organic toxic Psychosis</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>)</strong></span>:</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">र्यूमेटिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइफस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लुऐंजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंठशोथीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कंठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविक्षिप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंक्शनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(132,63,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विखंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्कता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविदग्धता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Scizophrenea</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">):</span></span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीजोफ्रेनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षोभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपराधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्द्वंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलायन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोग्रन्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिगमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्मुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रैण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वंद्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीजोफे्रनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीजोफ्रेनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्तप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेतात्माओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शङ्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>:</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभ्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामुकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनहीनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Paranoia):</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकेन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गड्डमड्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रान्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरंजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुंठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्द्वंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोषोन्वेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनोद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरावने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायंकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भयावह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमकियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिडक़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अँगुलियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरक्तिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होंठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनश्चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुंठाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तसंचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णरूपेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सिा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्रलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोपें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठबद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठबद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बायोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइंस</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेप्टोफिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिप्टैमाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टीडाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टेमाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइरोसाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइरोमाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तप्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीजोफ्रेनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापक्रम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1030 FU) 45 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाजत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकुचनहीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनसाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुञ्जर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुञ्जर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराएँ।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृतशक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरणशक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेधाशक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपोलशक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वद्र्धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहुमूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजवल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मणिबन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करपृष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करतल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अँगुलीमूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अँगुली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्षस्थल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्डलिनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पादमूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्फ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठपादतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादांगुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्मासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानुशिरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धमत्सयेन्द्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमोत्तानासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वज्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बद्धपद्मासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्तवज्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोमुखासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपादासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनुरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलभासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हलासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णपीड़ासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्स्यासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिम्पेथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिम्पेथेटिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपश्यना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिम्पेथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिम्पेथेटिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिम्पेथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्दण्डता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोव्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोव्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मोहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसूचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनश्चिकित्सालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोनाटक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविश्लेषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्रविश्लेषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (E.S.T. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">I.C.T), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोशल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोव्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोव्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्द्वंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्द्वंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिआवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्यवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेधात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>  जून</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/784/yog-evm-prakritik-chikitsa-hai-mansik-rogon-ka-sarvottam-upchar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/784/yog-evm-prakritik-chikitsa-hai-mansik-rogon-ka-sarvottam-upchar</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jun 2022 21:45:06 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/523.jpg"                         length="74335"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        