<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/215/dhyam" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>dhyam - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/215/rss</link>
                <description>dhyam RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>विश्व समुदाय में भारत का बढ़ता कद</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;" align="right"><strong><span style="font-size:10pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;">प्रो. रामेश्वर मिश्र पंकज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/123/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%A6"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/142.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   जिसे इन दिनों विश्व समुदाय कहा जाता है, वह मुख्यत: समकालीन विश्व के शक्तिशाली राजनैतिक समूहों की ही संज्ञा है। संयुक्त राज्य अमेरिका, रूस, इंग्लैंड, फ्रांस तथा अन्य पश्चिम यूरोपीय राष्ट्र-राज्यों के राजनैतिक क्षेत्रों में जो कुछ बातें महत्व पाती हैं, उन्हें ही विश्व जनमत कह दिया जाता है। यह विश्व जनमत अर्थात् पश्चिमी यूरोपीय एवं रूस तथा संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रभुवर्ग के मध्य का निर्माण सदा शक्ति के आधार पर होता रहा है। शक्तिशाली देश जिन बातों को उछालते हैं, सभ्यता और संस्कृति तथा प्रगति और विकास की जिन धारणाओं को उभारते हैं, उसे ही विश्व समुदाय का मत मान लिया जाता है। क्योंकि भारत में उत्तर एवं दक्षिण दोनों अमेरिका तथा अफ्रीका महाद्वीप के बारे में जानकारी लगभग शून्य ही रहती है और चीन या रूस के विषय में भी वास्तविक जानकारी बहुत कम रहती है। अत: विश्व समुदाय के नाम पर हम पश्चिमी यूरोपीय और संयुक्त राज्य अमेरिका के शक्तिशाली समुदायों के मत को ही जानते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">ये शक्तिशाली समूह अपना मत शक्ति के आधार पर निरंतर बदलते रहे हैं। किसी समय इंग्लैंड और फ्रांस अपने मुँह से स्वयं को विश्व शक्ति कहते थे। उधर जर्मनी स्वयं को विश्व की महानतम और श्रेष्ठतम शक्ति कहता था। फिऱ महायुद्धों में इंग्लैंड और फ्रांस दोनों की पोल खुल गई और भारत तथा संयुक्त राज्य अमेरिका के बल पर वे किसी तरह जर्मनी से जीत पाये। तब संयुक्त राज्य अमेरिका और सोवियत संघ जो वस्तुत: अमेरिका, इंग्लैंड और फ्रांस के द्वारा पोषित लेनिन और स्तालिन को इन शक्तियों के द्वारा सौंपा गया था, वे ही दो महाशक्तियां कहलाने लगे। चीन जो अफ़ीम के नशे में डूबा हुआ दीन-हीन देश प्रचारित किया गया था और जिसके महान योद्धाओं को जर्मन सेनापति के नेतृत्व में अमेरिकी खेमे ने छल-बल से मार कर चीन से अरबों रुपयों की चांदी जुर्माने के रूप में वसूली थी और फिऱ चीन में अपनी शिक्षा थोप दी थी, जिससे राष्ट्रवादी और कम्युनिस्ट दो गुट तैयार हुये, उस चीन को अपनी रणनीति के अनुसार अचानक ईसाई पादरी लोग महान बताने लगे और अपने पुराने साथी च्यांग काई शेक से मुँह फेर कर माओ जे दुंग की प्रशंसा करने लगे। इस प्रकार अपने प्रभाव क्षेत्र वाले चीन को अचानक वे लोग महान बताने लगे और अपने सब से बड़े प्रतिस्पर्धी जापान को तथा जर्मनी को धूल में मिलाने की कोशिश और बदनाम करने की कोशिश करने लगे। अब चीन को खतरा देखकर फिऱ से जापान को विश्वास में ले रहे हैं। इस प्रकार शक्ति समीकरणों के आधार पर विश्व समुदाय में किसी भी समाज और राष्ट्र का कद घटता-बढ़ता रहता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">कांग्रेस ने नेहरूजी के नेतृत्व में सोवियत ब्लॉक से स्वयं को जोड़ लिया। इसके कारण हजारों वर्षों से विश्व की सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था रहे भारत को योजनापूर्वक भयंकर गरीबी से त्रस्त देश बताया जाने लगा और शासकों तथा प्रशासकों द्वारा सम्पूर्ण अर्थव्यवस्था अपने नियंत्रण में लेकर अंतहीन कमीशनखोरी और भ्रष्टाचार को भारतीय राज्य का लक्षण ही बना दिया गया। ऐसी स्थिति में भारत की छवि को नीचे गिराना, इसे सैन्य बल में पिछड़ा और कमजोर प्रचारित करना तथा शक्तिशाली देशों की दया का पात्र प्रचारित करना कांग्रेस की रणनैतिक आवश्यकता बन गई। इसके लिये देश का कद नीचे से नीचे जाय तो जाय।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">2014 ईस्वी में सम्पन्न आम चुनावों के बाद श्री नरेन्द्र मोदी राष्ट्र के नेता बने और भारतीय राजनीति के लक्ष्य बदल गये। देश को शक्तिशाली और समृद्धि की ओर सामूहिक प्रयास करने वाला राष्ट्र बताना इस राजनीति की आवश्यकता हो गई। तदनुरूप ‘मेक इन इंडिया’से लेकर प्रबल सैन्य अभियानों तथा आतंकवाद और विस्तारवाद के मुखर विरोध तक भाजपा की राजनीति प्रबल होकर उभरी।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">स्वाभाविक ही इससे विश्व समुदाय में भारत का कद लगातार बढऩे लगा। बराक ओबामा ने अपने राष्ट्रपति के रूप में दिये गये भाषण में स्पष्ट घोषणा की कि अमेरिका के दो मुख्य मित्र हैं - हिन्दू भारत और इजरायल। उसी नीति को डोनाल्ड ट्रम्प ने जारी रखा और जो बाइडेन भी उससे अलग नहीं जाने वाले। अमरीका में बार-बार मोदी जी का जो प्रचंड स्वागत हुआ तथा पश्चिमी यूरोप के अन्य प्रमुख देशों में भी जिस प्रकार स्वागत हुये, वे विश्व समुदाय में बढ़ते कद का प्रमाण है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">वैश्विक महामारी कोरोना के समय सम्पूर्ण टीकाकरण से लेकर करोड़ों लोगों को महीनों तक मुफ्त में राशन सुलभ कराने तक मोदी जी विश्व समुदाय में अद्वितीय और महान राष्ट्रनेता के रूप में उभरे और इसके साथ ही विश्व समुदाय में भारत का कद बढ़ता ही चला गया है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस की वैश्विक स्तर पर घोषणा और आयोजन इसी बढ़े हुये कद का लक्षण और परिणाम है। भारत की ओर अब विश्व जनमत प्रत्येक महत्वपूर्ण विषय पर जिज्ञासा के साथ देखता है। रूस और यूक्रेन के युद्ध में भारत अकेला ऐसा महत्वपूर्ण देश है, जिसने दोनों ही खेमों से गरिमापूर्ण मैत्री बनाये रखी है। यह विश्व समुदाय में भारत के बढ़े हुये कद के कारण संभव हुआ है। अन्यथा रूस और संयुक्त राज्य अमेरिका दोनों ही हर देश पर यह दवाब डालते हैं कि वह खुल कर केवल उनके साथ रहे। भारत पर यह दबाव डालना संभव नहीं हुआ है जो स्वयं में विश्व समुदाय में भारत की साख और प्रतिष्ठा की वृद्धि का प्रमाण है।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/123/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%A6</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/123/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%A6</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 20:14:58 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/142.jpg"                         length="123518"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>विदेशी कम्पनी AMWAY की प्रवर्तन निदेशालय (ED) ने 757.77 करोड़ की सम्पत्ति जब्त की</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="Subhead-2" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0in 2.85pt 0.0001pt 2.85pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">भाई</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">राकेश</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">भारत</span><span style="font-size:9pt;font-family:Calibri, 'sans-serif';">’</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;" xml:lang="en-gb"><span>  </span></span></strong></span></p>
<p class="Subhead-2" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0in 2.85pt 0.0001pt 2.85pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">मुख्य केंद्रीय</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">प्रभारी</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">पतंजलि</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">योग</span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">समिति</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/124/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%80-amway-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF--ed--%E0%A4%A8%E0%A5%87-757-77-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BC-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%9C%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/17.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  1930 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दुरंत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नाम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इतिहासकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पुस्तक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">स्टोरी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऑफ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सिविलाइजेशन</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिखते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ब्रिटिश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शासकों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विजय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यापारी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वारा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">महान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सभ्यता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आक्रमण</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विनाश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जीती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जागती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहानी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थी।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आगे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऑफिस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लंदन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">छोटी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बिल्डिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 35 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर्मचारियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भरोसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चलता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकिन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जैसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">महान्</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लूट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लूटकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गरीब</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गुलाम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिया।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पास</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अंतरात्मा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">न</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सिद्धांत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">न</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मर्यादा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">न</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सलीका</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पास</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सिर्फ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोभ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लालच</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहानी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमजोर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देशों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तलवार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बंदूको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कुचलकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रिश्वतखोरी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हत्या</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चोरी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कब्जा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लूटमार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सच्ची</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहानी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 500 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पहले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहानी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">समय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दोहराई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहानी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आज</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दोहराई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अभी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तत्काल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">घटना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अगर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विदेशी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बात</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऊपर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रवर्तन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निदेशालय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.) </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वारा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्रवाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1996-97 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 21 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शेयर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पूंजी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आयी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फाइनेंशियल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईयर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2020-21 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निवेशकों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मूल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संस्थाओं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लाभांश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रॉयल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तौर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2,859 (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हजार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आठ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सौ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनसठ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संपत्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाहर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भेज</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अंदाजा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सकते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ये</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लूटपाट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 21 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लाखों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विज्ञापन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">झूठे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिखाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनकी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जेब</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गाढ़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निकालकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रूप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ठगी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हुए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मुनाफे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उद्देश्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रखते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हुए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाहर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संपत्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भेजने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">AMWAY क्या है?</span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">यू.एस.ए. के दो व्यक्ति जे-वैन एंडेल और रिचर्ड डेवोस जिन्होंने ई सरे काम किये लेकिन किसी भी कार्य में वह सफल नही हो पाए तो उनके खाली दिमाग में एक आइडिया आया कि हम बिना कोई काम किये, व्\बिना कोई प्रोडक्ट बनाये  एसी योजना बनायेगे, जिसमे लोगों को लुभावने ऑफ़र देकर एक व्यक्ति से 3 मेम्बर और 3 से 9 की चेन मार्केटिंग करेगे| इसी आईडिया को ध्यान में रखते हुए उन्होंने American Way नाम से एक कंपनी 1959 में बने, जिसको शार्ट में AMWAY कहते है| यह एक अमेरिकी मल्टी लेवल मार्केटिंग कंपनी है जो हेल्थ के नाम से, सौंदर्य के नाम से, होम केयर के नाम से तथा न्यूट्रीशन के नाम से प्रोडक्ट बेचती है| इस कंपनी का हेड ऑफिस यूनाइटेड स्टेट के मिशिगन राज्य के एडा टाउनशिप में है और यह कंपनी पूरी दुनिया में कारोबार करने का लक्ष्य लेकर कार्य कर रही है|</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नाम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">झूठे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिखा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आवश्यकता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बिना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">योग्यता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़पति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">घर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बैठे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पैसा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमायें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जैसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लुभावने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लालच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तीन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">परिचितों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रिश्तेदारों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जानकारों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मूर्ख</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पैसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऐंठकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेंबर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डिस्ट्रीब्यूटर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाएं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मित्रों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">या</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रिश्तेदारों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लीजिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10,000 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उसमें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3,000 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाएगा।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नाम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 500-1000 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपको</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10000 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेचे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाएंगे।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 100 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गुना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">महंगे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेचकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सपना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिखाया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाएगा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दुनिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सबसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अच्छे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रयोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रहे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेंबर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 50 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 70 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रतिशत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मुनाफा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमाती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार के नाम पर धोखाधड़ी का मायाजाल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">* </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वर्तमान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AMWAY</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 100 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देशों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लाखों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शहरों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">झूठ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यापार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इनमें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बहुत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देशों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इनके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खिलाफ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बहुत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिकायतें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकिन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फिर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अलग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अलग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देशों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऐसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशनखोर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिकारियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नेताओं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सांठगांठ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यापार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगातार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बढ़ा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">झूठे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सर्वे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आधार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेलिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">न्यूज़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वारा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2018 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दुनिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नंबर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेलिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रूप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रचारित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">* </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लुभावने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चकाचौंध</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विज्ञापनों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वारा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AMWAY</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शीर्ष</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाजार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोरिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संयुक्त</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">राज्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अमेरिका</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जापान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थाईलैंड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ताइवान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रूस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मलेशिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इटली</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">         <img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/17.jpg" alt="17"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी लेवल चैन मार्केटिंग या नेटवर्क मार्केटिंग क्या है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   मल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पिरामिड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">स्कीम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विदेशों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऐसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निठल्ले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खाली</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यक्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जिनको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खुद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कुछ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऐसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विचार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नेटवर्क</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाएंगे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जिसमें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यक्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तीन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यक्तियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कुछ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पैसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पिरामिड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">स्कीम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">या</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">या</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चैन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हिस्सा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाएगा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उसमें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कुछ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उसको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेंबर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वाले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यक्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाएगा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शेष</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मुनाफा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चलाने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वाले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खाते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाएगा।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वाली</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गांव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शहरों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बिक्री</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमिशन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेंबर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नाम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लुभावने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिखाते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अच्छे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अच्छे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आलीशान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होटलों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेमिनार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आयोजित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">टाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऐसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिखाते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">स्कीम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जुड़ते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तत्काल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लखपति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़पति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाएंगे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पास</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">महंगी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गाड़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होगी।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कुछ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उसके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नीचे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेंबर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाएंगे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उससे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रॉयल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">या</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रहेगा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उससे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बिना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किये</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विलासिता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पूर्ण</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जीवन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पाएंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इनमें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिकतर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पास</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कारखाना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होता।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उसके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऊपर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेबलिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करवाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेंबर्स</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">माध्यम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेंबरशिप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लालच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेचा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यक्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियां</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चैन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">झांसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फंसने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दूसरे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इसका</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नुकसान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भरपाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चाहता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चैन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3, 3 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9, 9 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 27, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यक्तियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फैलती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फैलती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हजारों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लाखों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भोले</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भाले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इसके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">झांसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गाढ़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>पिरामिड स्कीम एक ऐसा व्यापार मॉडल होता है जिसमे सीधे सामान बेचने की बजाए लोगों को इस वादे पर शामिल किया जाता है कि अगर वो अपनी तरह और अधिक से अधिक मेम्बर बनायेगे तो उन्हें अधि कमीशन दिया जायेगा| भारत सरकार द्वारा पिरामिड स्कीम पूर्ण रूप से दिसम्बर 2021 से ही भारत में प्रतिबंधित है|</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> अधिकतर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मामलों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सरकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सामान्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कानूनों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दुरुपयोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उल्लंघन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एजेंट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेरोजगार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सॉफ्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">टारगेट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मानकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">राष्ट्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डेवलपमेंट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपितु</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेरोजगारों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पुरुषार्थहीनता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बढ़ाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निकम्मा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनाने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोगों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भाव</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डालती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बिना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कुछ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विलासितापूर्ण</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जीवन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सकते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AMWAY</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   AMWAY</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सामान्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर्सनल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केयर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाजार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उपलब्ध</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अच्छी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">क्वालिटी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रोडक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी 2</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">10</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गुना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">महंगे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दामों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेचती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जैसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सामान्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">टूथपेस्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाजार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">35</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">/- </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मिलता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उसको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">199 रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेचती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विटामिन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मिलरल्स</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इत्यादि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सामान्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">टेबलेट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आदि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सामान्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तौर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनको</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 20 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लुभावने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिखाकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बेचने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"><img alt="Z"></img><img alt="2Q=="></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AMWAY</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">कम्पनी</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">पर</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">उसकी</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">मल्टीलेवल</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">मार्केटिंग</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">और</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">पिरामिड</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">स्कीम</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">के</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">माध्यम</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">से</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">आम</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">जनता</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">से</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">धोखाधड़ी</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">करने</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">के</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">आरोप</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">लगते</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">रहे</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">हैं</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">जिनमें</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">से</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">कुछ</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">निम्न</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">प्रकार</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">    </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">6 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अगस्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2011 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केरल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पुलिस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिकायतों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोझीकोड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कन्नूर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोच्चि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोट्टायम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">त्रिशूर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोल्लम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तिरुवनंतपुरम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AMWAY</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्यालयों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सील</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिया।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नवंबर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2012 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केरल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पुलिस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आर्थिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपराध</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शाखा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चेन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गतिविधियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्रवाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तहत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोझीकोड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">त्रिशूर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कन्नूर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> AMWAY </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्यालयों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तलाशी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ली</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फर्म</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गोदामों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बंद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिया।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 21.4 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मिलियन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">समय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 4,00,000 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अमेरिकी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डॉलर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मूल्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उत्पाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जब्त</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थे।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, AMWAY </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एरिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मैनेजर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पीएम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">राजकुमार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जिन्हें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तलाशी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गिरफ्तार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 14 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिनों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">न्यायिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हिरासत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भेज</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गया।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साभार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हिन्दुस्तान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">टाइम्स</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 29 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सितम्बर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2011)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">     27 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2013 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केरल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पुलिस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपराध</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शाखा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिकारियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोझीकोड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अन्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निदेशकों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> AMWAY </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एंटरप्राइजेज</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रबंध</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निदेशक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सीईओ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विलियम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पिंकनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गिरफ्तार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तीनों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पिरामिड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">स्कीम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चलाने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आरोप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गिरफ्तार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अगले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उन्हें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जमानत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व्यापार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अप्रभावित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रहा।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 8 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जून</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2013 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोझीकोड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोर्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केरल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> AMWAY </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्यालयों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रोक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हटा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ली।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 26 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2014 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आंध्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रदेश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उपभोक्ता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिकायत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आधार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पुलिस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> AMWAY </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वारा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पैसे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अनैतिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संचलन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सीईओ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विलियम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पिंकनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गिरफ्तार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उन्हें</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वारा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वित्तीय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अनियमितताओं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आरोपों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">राज्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खिलाफ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दर्ज</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अन्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आपराधिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मामलों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गिरफ्तार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पिंकनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जमानत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रिहा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">महीने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जेल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डाल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साभार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इकोनामिक्स</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">टाइम्स</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 29 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2013)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">एमवे</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">की</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">करोड़ों</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">की</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">सम्पत्तियां</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">जब्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">डायरेक्ट</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">सेलिंग</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">एमएलएम</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">नेटवर्क</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">की</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">आड़</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">में</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">धोखाधड़ी</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">का</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">लगाया</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">आरोप</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   नई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिल्ली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रवर्तन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निदेशालय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ED</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लांड्रिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जांच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तहत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जानी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मानी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मार्केटिंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">MLM</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेलिंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सीधे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बिक्री</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वाली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 757 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संपत्तियां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जब्त</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ली</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रवर्तन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निर्देशालय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 18 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अप्रैल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2022 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बयान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जारी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आरोप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगाया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संलिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमएलएम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नेटवर्क</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धोखाधड़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थी।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जांच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एजेंसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आरोप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, ‘</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पूरा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ध्यान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बात</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रचार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदस्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तरह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सकते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उत्पादों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ध्यान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उत्पादों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस्तेमाल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमएलएम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धोखाधड़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेलिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रूप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिखाने के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वहीं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रवक्ता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बताया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बकाया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मामलों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निष्पक्ष</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कानूनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तार्किक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निष्कर्ष</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिशा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पहुंचने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिकारियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साथ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सहयोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रहे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"><img alt="Z"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">जब्त</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">संपत्तियों</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 354.94 </span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">करोड़</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">रुपए</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">की</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">बैंक</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">जमा</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">शामिल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंटरप्राइजेज</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्राइवेट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिमिटेड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जुड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 757.77 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मूल्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जब्त</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संपत्तियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तमिलनाडु</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डिंडीगुल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जिले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">स्थित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जमीन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फैक्ट्री</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इमारतें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संयंत्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एवं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मशीनें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वाहन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बैंक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खाते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सावधि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जमा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शामिल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संपत्तियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 411.83 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अचल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संपत्तियां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 36 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बैंक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खातों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जमा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 354.94 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धनराशि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शामिल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इडी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्रवाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2011 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जुड़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जांच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संबंधित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तब</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जांच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एजेंसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साथ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सहयोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रही</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">समय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">समय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मांगी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सभी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जानकारियां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साझा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">मूल</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">कंपनी</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">को</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">भेजी</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">भारी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">भरकम</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">धनराशि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   मनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लांड्रिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जांच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चला</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1996-97 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दौरान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 21.39 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शेयर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पूंजी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रूप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वित्त</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वर्ष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2020-21 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अंत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उसने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2,859 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भरकम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धनराशि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डिविडेंड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रायल्टी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अन्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भुगतान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नाम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निवेशकों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मूल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भेजी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थी।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ईडी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आरोप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ब्रिट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वर्ल्ड वाइड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्राइवेट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिमिटेड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नेटवर्क</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ट्वेंटी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्राइवेट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिमिटेड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जैसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेमिनार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आदि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आयोजन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">योजनाओं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बढ़ावा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अहम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भूमिका</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अदा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रमोटर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बड़े</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बड़े</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सम्मेलनों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आयोजन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विलासितापूर्ण</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जीवनशैली</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रदर्शन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भोले</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भाले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निवेशकों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ललचाने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंटरनेट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मीडिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस्तेमाल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उल्लेखनीय</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केंद्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सरकार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिसंबर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2021 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेलिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वारा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पिरामिड</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मनी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सर्कुलर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">स्कीमों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बढ़ावा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रतिबन्ध</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दिया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">था</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सेलिंग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इंडस्ट्री</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नये</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नियम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिसूचित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किये</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गये</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">थे।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">साभार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दैनिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जागरण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">तथ्यों</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">को</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">जाने</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">बिना</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">सदस्य</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">बन</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">जाते</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">हैं</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">लोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">    ईडी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, ‘</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वास्तविक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तथ्यों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बिना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भोली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भाली</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जनता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदस्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रूप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शामिल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रेरित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हो</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जाती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अत्यधिक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मूल्यों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उत्पाद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खरीद</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तरह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गाढ़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मेहनत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गवां</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एजेंसी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदस्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उत्पादों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस्तेमाल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बल्कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदस्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बनने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खरीदते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जैसा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उनकी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऊपरी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पंक्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदस्यों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रदर्शित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सच्चाई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऊपरी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पंक्ति</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदस्यों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्राप्त</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उत्पादों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मूल्य</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वृद्धि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काफी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">योगदान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">होता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">27,562 </span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">करोड़</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">रुपए</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">की</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">धनराशि</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">एकत्रित</span> <span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">की</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   जांच</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शामिल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अधिकारियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वर्षों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">देश</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संचालित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कई</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लोग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमएलएम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">योजना</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जुड़े</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हुए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2002-03 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2021-22 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दौरान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कारोबारी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गतिविधियों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 27,562 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपये</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कुल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धनराशि</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एकत्रित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">व</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अमेरिका</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वितरकों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदस्यों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 7,588 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करोड़</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रुपये</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कमीशन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">का</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भुगतान</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AMWAY नाम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विदेशी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">केवल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पहला</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मामला</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नहीं</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इससे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पहले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इसके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऊपर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इससे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पहले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जनता</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">धोखाधड़ी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">और</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ठगी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आरोप</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एमवे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लगते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रहे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इस</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चीफ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एग्जीक्यूटिव</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ऑफिसर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">डायरेक्टर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जेल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">की</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हवा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चुके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लेकिन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फिर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विदेशी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कंपनियाँ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बड़ा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाजार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मानते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हुए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारत</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लूटने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बड़े</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बड़े</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वकीलों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">माध्यम</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोर्ट</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्रभावित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">करते</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हुए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अपने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कारोबार</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जारी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">रखती</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>फार्मा षड़यंत्र</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/124/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%80-amway-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF--ed--%E0%A4%A8%E0%A5%87-757-77-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BC-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%9C%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/124/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%80-amway-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF--ed--%E0%A4%A8%E0%A5%87-757-77-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BC-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%9C%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 20:13:32 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/17.jpg"                         length="68149"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हिपेटाइटिस, लीवर सिरोसिस तथा लीवर कैंसर</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong><span style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;">डॉ. नागेन्द्र कुमार ‘नीरज</span></strong><strong><span style="font-size:9pt;font-family:Calibri, 'sans-serif';">’</span></strong><strong><span style="font-size:9pt;font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></strong></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong><span style="font-size:9pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;">निर्देशक व चिकित्सा प्रभारी- योगग्राम</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/125/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B8--%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B8-%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/21.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">    लीवर जब क्षतिग्रस्त हो चुका है, भलिभांति अपना काम नहीं कर पा रहा है तो उपर्युक्त तथा विभिन्न लीवर रोग तथा लीवर सिरोसिस लीवर फेल्योर की स्थिति में पहुँचने लगता है। प्रारम्भ में इसका लक्षण नहीं दिखता है। लेकिन कुछ समय बाद निम्न लक्षण परिलक्षित होने लगते है। इसमें (1) पीलिया, (2) अतिसार, (3) भ्रम (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Confusion</span>) (4) थकान, (5) कमजोरी, (6) मितली एवं उल्टी, उदर में रक्तस्त्राव, हिपेटिक एन्सफेलोपैथी, लीवर तथा प्लीहा वृद्धि आदि (7) पेट में पानी भरना (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Ascitis</span>), (8) पेट के दाहिनी तरफ दर्द लक्षण दिखते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">एस्ट्रोजन का लेवल बढऩे से त्वचा पर छोटी-छोटी कोशिकाए मकड़ी के जाले की तरह स्पाइडर एन्जियोमॉस (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Spider angiomos</span>) तथा चेरिएन्जियोमॉस (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Chcrriangiomos</span>) संरचना दिखने लगती है। पित्त के सीधे खून में मिलने से त्वचा के नीचे जमा होने लगता है फलत: त्वचा में खुजली होने लगती है। लीवर सिरोसिस, विल्सनडिजीज, हिमोक्रोमेटोसिस आदि लीवर रोग तथा गर्भावस्था में हार्मोनल उतार चढ़ाव के कारण, पैर तथा हाथों की सूक्ष्म रक्तवाहिनियाँ विस्फारित होने से रक्त सतह पर आ जाता है इसे ही पामर एरिथेमा (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Palmer Erythema</span>) लीवर पाम, रेड पाम यानि हथेली एवं पगतली लाल हो जाते हैं। इसे लान्स रोग (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Lane’s Disease</span>) भी कहते हैं। लाल हथेली के लक्षण मधुमेह, थॉयरॉयड टॉक्सिकोसिस, शराब, धूम्रपान, मर्करी पॉयजनिंग, एड्स, ब्रेन ट्यूमर तथा ऑटो-इम्यून रोग में कभी-कभी पामर एरिथेमा के लक्षण दिखता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">रक्त का थक्का (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Blood Cloting</span>) बनने से रोकने के लिए लीवर लंग्स तथा मास्ट तथा बेसोफिल रक्त कोशिकाएँ हिपेरिन (वारफेरिन) का निमार्ण करती है। लीवर हिपेरिन तथा एण्टी कोएग्यूलेन्ट प्रोटीन सी तथा प्रोटीन एस और एण्टीथ्रोम्बिन <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">III</span> प्रोटीन निर्माण करता है। लेकिन लीवर के क्षतिग्रस्त होने या जन्म जात बीमारी में फैक्टर वी जीन में परिवत्र्तन (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Mutation</span>) होने से प्रोटीन सी की सक्रियता बढ़ जाती है। हिपेटिक वेन तथा हिपेटिक आरटरी नील पड़ जाती है। उनसे खून के चक्कते (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Clot</span>) बनने की प्रक्रिया भी तेज हो जाती है परिणामत: त्वचा रक्तवाहिनियाँ भी क्षतिग्रस्त होती है तथा जगह-जगह नील पड़ जाती है और खून भी निकलने लगता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Fetor Hepaticus</span> में वोलाटाइल सल्फर कम्पाउण्ड डाइमिथाइल सल्फाइड, एसिटोन, ब्यूटानोन तथा पेन्टानॉन, मिथाइलमर वैफप्टन, हाइड्रोजन सल्फाइड की मात्रा रक्त में बढ़ जाती है। प्राय: लीवर के जटिल रोगों सिरोसिस के कारण पोर्टल हाइपरटेन्शन हो जाता है। पोर्टल हाइपरटेन्शन के चलते उपर्युक्त टॉक्सिक दुर्गन्धित रसायन छनकर फेफड़े में पहुच जाता है। जिससे लीवर डैमेज वाले रोगी के मुँह एवं श्वासों से दुर्गन्ध आनी शुरू हो जाती है, इस स्थिति को <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Fetor Hepaticus</span> कहते हैं। इतना ही नहीं इन गैसों के साथ ट्राइमिथाइल एमिन तथा अमोनिया भी जुड़ जाते हैं। यह हिपेटोसेलुलर फेल्योर तथा ऑनसेट ऑफ हिपेटिक एन्सेप्लोपैथी की स्थिति को प्रदर्शित करता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">मुँह से बदबू आना लीवर डैमेज का लक्षण भी हो सकता है। लीवर सही ढ़ंग से काम नहीं करता है तो वोलाटाइल सल्फर कम्पाउण्ड (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">VSCS</span>) फ्रूटी जैसी बदबू आती है। मिथाइल मरकैप्टन तथा हाइड्रोजन सल्फाइड (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">H2S</span>) क्षतिग्रस्त लीवर से पैदा हुई मुँह के बदल कर फेटोर हिपैटिकस (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Fetor Hepaticus</span>) कहते है। पोर्टलहाइपर टेन्सन के कारण लीवर से रक्त प्रवाह रूक जाता है। टॉक्सिक पदार्थ छन कर फेफड़े में पहुँच जाता है। उसी से बदबू आती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर रोग की अंतिम स्थिति में रोगियों में पोर्टल हाइपरटेन्शन तथा प्लेटलेट्स की कमी कारण लीवर में रक्त संचार में रूकावट आ जाती है। इससे ओएसोफेजियल वेरीसेस यानि गले की रक्तवाहिनियाँ क्षतिग्रस्त हो जाती हैं जिससे रक्त स्त्राव होने लगता है। लीवर में रक्त का थक्का जमा होने या स्कार टिशूज के कारण ऐसा होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">पाचक अंगों से रक्त को लीवर तक पहुँचाने वाली पोर्टल वेन में रक्तचाप बढ़ जाता है। ऐसा प्राय: लीवर सिरोसिस रोग अथवा लीवर की रक्तवाहिनियाँ में थक्का जमने (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Thrombosis</span>) से उत्पन्न रूकावट के कारण होता है। पोर्टल हाइपरटेन्शन के कारण लीवर तथा स्प्लीन (तिल्ली, प्लीहा) बढ़ जाता है। आमाशय तथा गले एसोफेगस का वेन्स फूल (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Varices</span>) जाती है। आन्तरिक हेमारॉयडस, वजन की कमी कुपोषण, फेफड़े तथा पेट में पानी भरना एसाइटिस तथा गुर्दे एवं फेफड़े के कार्य अस्त-व्यस्त होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">शरीर की सबसे बड़ी ग्रंथि लगभग 350 पौण्ड की लीवर में दायाँ तथा बायाँ दो मुख्य लोब होते हैं। दाहिना लोब बायें से 5-6 गुना बड़ा होता है। दोनों लोब्स चार लोब्स दायाँ, बायाँ कॉडेट (दुमदार) तथा क्वाड्रेट (चौकोर) में विभक्त है। क्वाड्रेट लोब दाहिने लोब के नीचे (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Inferior</span>) तथा कॉडेट लोब बायें तथा दाहिने लोब के मध्य में आगे की ओर स्थित है। दोनों लोब में 8 सेगमेन्ट होते हैं। सेगमेन्ट में छोटे-छोटे लाबुल्स होते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">प्रत्येक लोबुल्स में हजार से अधिक षट्कोणाकार (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Hexagonally Shaped</span>) नन्हे लोबुल्स होते हैं जिनमें असंख्य लीवर कोशिकाए हिपेटोसाइट्स होती हैं। ये कोशिकाएँ मेटाबॉलिज्म, डिटॉक्सीफिकेशन, रक्त का फिल्ट्रेशन, भोजन का पाचन, प्रोटीन संश्लेषण, अनेक विटामिन तथा मिनरल्स का स्टोर करना तथा जीवन के लिए उपयोगी 500 प्रकार के जैव रसायनिक औषधियों का निर्माण आदि अनेक कार्य करती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर फंक्शन जाँच में <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">SGPT</span> तथा <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">SGOT</span> की वृद्धि लीवर कोशिकाओं के डैमेज होने, पित्त स्त्रावित कोशिकाओं में मौजूद अल्कलाइन फॉस्फेट की अत्यधिक उपस्थिति लीवर से निकलने वाली पित्त प्रवाह की रूकावट, रक्त में अमोनिया, बिलुरूबिन की उपस्थिति, लीवर की खराबी, एल्बुमिन की मौजूदगी लीवर की स्थिति को प्रदर्शत करता है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर सिरोसिस को पहली स्थिति में लीवर में फैट (चर्बी) का जमाव होने से लीवर के आकार में वृद्धि होती है। ऐसी स्थिति में सजग होना चाहिए। खान-पान में सुधार आवश्यक हो जाता है। उनमें प्रदाह शुरू हो जाता है। दूसरी अवस्था में लीवर की स्वस्थ कोशिकाएँ सूजन के कारण नष्ट होने से उनमें क्षत उत्तकों (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Scar tissue</span>) की संख्या में वृद्धि होकर फाइब्रोसिस की स्थिति पैदा होती है। तीसरी अवस्था सिरोसिस की होती है। यकृत में इतनी क्षत कोशिकाओं की वृद्धि होती है कि लीवर कोशिकाओं का काम करना मुश्किल हो जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">वजन का तेजी से कम होना, उदर दर्द, आँख एवं त्वचा पीली, लीवर द्वारा डिटॉक्सीफिकेशन नहीं होने से लीवर एनसेफेलोपैथी यानि मस्तिष्क की क्रियाओं में गड़बड़ी शुरू हो जाती है। संक्रमण, दस्त एवं रक्तस्त्राव बढ़ जाता है रोगी की स्थिति भयावह हो जाती है। भ्रम, मीठी बासी गंध, हाथ कम्पन, उल्टा-पुल्टा बोलना आदि मानसिक रोग लक्षण, उल्टी, रक्तस्त्राव, देह द्रव में वृद्धि से रक्तायतन में वृद्धि, लीवर पोर्टल हाइपरटेन्सन के कारण गले के शिराओं में वृद्धि एवं सूजन के कारण शिराओं के क्षतिग्रस्त होने से रक्तस्त्राव जो उल्टी तथा मल द्वारा निकलता है, काला पाखाना आता है। रोग बढऩे पर मूच्र्छा, पीला पडऩा, अनियमित सांस गति एवं हृत् धडक़न, बेहोशी की स्थिति पैदा हो जाती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर रोगों की जांच के लिए लीवर फंक्शन टेस्ट, हिपेटाइटिस वायरल लोड, अल्ट्रासाउण्ड, सी.टी. स्कैन तथा बायोप्सी कराया जाता है। कथित एलोपैथी चिकित्सा में लीवर रोगों का कोई इलाज नहीं है। इसका मुख्य इलाज प्राकृतिक चिकित्सा एवं आहार, योग एवं आयुर्वेद का सम्यक प्रयोग ही है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">प्राकृतिक चिकित्सा- गरम ठण्डा सेक पेडू तथा लीवर का देकर मिट्टी की पट्टी दें। पुन: नीम के पानी में एक नींबू निचोड़ कर एनिमा दें। पुन: रोगी के स्थिति के अनुसार गरम ठण्डा कटि स्नान, वाष्प स्नान, गरम ठण्डा कम्प्रेश खास करके लीवर का, सावना बाथ, पूर्ण टब इमरसन बाथ, सर्कुलर बाथ, गीली चादर लपेट, सर्वांग मिट्टी की लेप, मडपूल स्नान, व्हर्लपूल, रेत स्नान आदि योगग्राम में मौजूद 125 जल चिकित्सा की प्रविधियाँ के साथ सूर्य स्नान, कलर थर्मोलियम, ग्रीन हाउस थर्मोलियम, अभ्यान्तर एवं बाह्य वायु स्नान दें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर कैंसर तथा लीवर के अन्य रोगों में कॉफी एनिमा का प्रभाव अतुल्य होता है। बहुत सारी खोजों से ज्ञात हुआ है कि दिन में 2-3 बार कॉफी एनिमा तथा कॉफी पीना लीवर के उपरोक्त सभी रोगों में बहुत लाभ होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">एनिमा के लिए 50 ग्राम कॉफी बीज को मिक्सी में पीसकर एक लीटर पानी में 3 मिनट अच्छी तरह उबालें, पुन: उसे कम तापमान पर 15 मिनट तक धीरे-धीरे गरम करें ताकि 600 ग्राम तक बच जाये। सुबह-दोपहर एवं शाम में 15 दिन तक रोगी को घुटना एवं छाती के बल लिटाकर कॉफी एनिमा दें। 18-20 मिनट तक रोकने का प्रयास करें। इस एनिमा का जादुई प्रभाव होता है। इसके प्रभाव से ग्लूटेथिओन लीवर को जहरीले टॉक्सिन्स तथा प्री-रेडिकल को बाहर निकालता है तथा इनसे बचाता है। बढ़े हुए रोग मार्कर एन्जाइम सामान्य स्तर पर आ जाते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">रक्त सिरम तथा इनके घटकों की पूर्णतया सफाई हो जाती है। वे विषमुक्त हो जाते हैं। यह काफी द्रव वायटल द्रव का काम करता है, लीवर से गुजर कर उन्हें कैफिनेटेड कर देता है। कॉफी एनिमा रोकने से आंत्रिक विसरल नर्वस सिस्टम के उद्यीपन से आंत की सर्पिल गति (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Peristalsis</span>) प्रक्रिया बढ़ जाती है। इससे बाइल पतला हो जाता है। उसका बहाव तेज हो जाता है। टॉक्सिक बाइल के फ्लश एवं सफाई होने से शरीर का एन्जाइमेटिक उत्प्रेरक <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Catadyst)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span>ग्लूटाथिओन-एस-ट्रान्सपफेरेस (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">GST</span>) सुप्रभावित होता है। शरीर में इसका लेवल 700 प्रतिशत तक बढ़ जाता है। जिसका शानदार प्रभाव प्री-रेडिकल्स तथा टॉक्सीडेन्टो के निष्कासन एवं उदासीन करने पर होता है। वे खतरनाक जहरीले टॉक्सीडेन्ट लीवर, गौल ब्लैडर से ड्यूडिनम में आ जाते हैं तथा पाखाने से बाहर निकल जाते है। <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">GST</span> लीवर कैंसरकारी तत्वों को जरूरत के अनुसार ऑक्सीडेशन तथा रिडक्शन प्रक्रिया द्वारा नष्ट कर निकाल बाहर करता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">कॉफी में मौजूद थियोफाइलिन तथा थियोब्रोमिन रक्तहिनियों को विस्फारित करके रक्त प्रवाह को नियमित करता है ताकि लीवर को भरपूर ऑक्सीजेनेटेड रक्त मिलता है जिससे इन्फ्लामेशन तथा ट्यूमर दोनों को दूर करने में सहायता मिलती है। 15 से 21 मिनट तक एनिमा रोकने से प्रत्येक तीसरे मिनट यानि 5 से 7 बार लीवर से गुजरते समय सारे शरीर का शुद्धिकरण करता है। आँतों की दीवार से गुजरने वाला एनिमा का कॉफी द्रव रक्त डायलाइसिस (अपोहन) या नैसर्गिक रक्तशोधन का काम करता है। कॉफी एनिमा से पोटेशियम आयन का उपयोग उन्नत होता है, सोडियम सतत् कम होता है, यानि दोनों आयनों का नियमन एवं नियंत्रण होता है। माइट्रोकॉण्ड्रियल सक्रियता बढ़ जाती है। शरीर की ऊर्जा लेवल बढ़ जाता है। माइक्रोन्यूट्एिन्ट की आपूर्ति एवं अवशोषण दोनों बढ़ जाती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">आहार चिकित्सा- मोटापा कम करने वाले आहार में ठण्ड के दिनों में लौकी का सूप, गर्मी के दिनों में लौकी, टमाटर, पालक, धनिया, पुदीना, अदरख का मिश्रित रस पर कुछ दिन तक रहें। गाजर, चुकन्दर, आंवला, शलगम, टमाटर, हल्दी का भरपेट सलाद या रस बनाकर पीयें। फाइबर वाले आहार से लीवर शानदार ढंग से काम करता है। पालक, गाजर, ककड़ी, खीरा, गांठ गोभी, मूली शलगम, टिण्डा, हरा प्याज की पत्तियाँ, धनिया, पुदीना, मूली पत्ता, लेट्स आदि सब्जियाँ तथा विविध अंकुरित अनाजों का सलाद चाट प्याज, नींबू हरी मिर्च, दही डालकर बना कर खायें। फलों में आम, पपीता, अमरूद, कीवी, संतरा, मौसम्मी, चकोतरा, तरबूजा, खरबूजा, आडू, आलू बुखारा, बेर प्रारम्भ में भी यकृत रोगों पर शेर पर सवासेर, नहले पर दहला सिद्ध होते है। लीवर रोगों के लिए सभी पत्ते वाली सब्जियाँ उबाल कर खाना सर्वोत्तम औषधि है। अनाज में सर्वांग (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Whole</span>) अन्न की दृष्टि से गेहूँ, मूंग, मोठ, मसूर, मटर, मूंगफली, राजमा, सोयाबीन आदि को अंकुरित करके स्वादिष्ट सलाद चाट बनाकर खायें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">ज्यादा-से-ज्यादा खायें, प्रतिदिन 2.5 से 3.5 लीटर जल पीयें। हिमोक्रोमेटोसिस वाले रोगी आयरन वाला आहार, आयरन के बर्तन, आयरन की गोली, आयरन वाली सब्जियाँ तथा अन-कूक्ड शेलफिश नहीं खाये। इसी प्रकार विल्सन रोग को कॉपर वाले आहार चॉकलेट, गेहूं का चोकर, आलू, एवोकोडो, काबूली चना, टोफू, काजू, तिल तथा सूर्यमुखी के बीज शेलफिश लीवर, मशरूम, कॉपर वाले बर्तन एवं केन का प्रयोग नहीं करें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर वाले रोगी पूर्व में बताये गये सभी प्रोसेस्ड फूड, हाइड्रोजेनेटेड फैट, सेचुरेटेड फैट तथा ट्रान्स फैट से बने फास्ट फूड, बर्गर, पिज्जा, हॉट डॉग, फ्रेंच फ्राइज, चिप्स, सैंडविच, हेमबर्गर्स, ओनियन टिंग्स, चिकन नुग्गेट्स, फ्रायड चिकेन, टाकोस, आइसक्रीम, नमक व चीनी वाले आहार नहीं लें। लीवर में फैट के ज्यादा जमाव होने से इन्सुलिन का प्रभाव कम हो जाता है। जिससे इंसुलिन रेजिस्टेन्ट डायइबिटीज होता है। चीनी वाली चीजें ज्यादा खाने से तथा टाइप-2 डायबिटीज में रक्त में शुगर बढऩे से वह फैट में बदल कर लीवर में जमा हो जाता है जो लीवर को और अधिक डैमेज करता है। नमकीन वाली चीजें भी लीवर के कार्य को अस्त-व्यस्त कर देती हैं। उपयोगी बनाने एवं इंसुलिन को निर्माण के लिए कुछ फैट की आवश्यकता होती है, ताकि शरीर ग्लूकोज का उपयोग कर सके। इस दृष्टि से अलसी, काजू, बादाम, अखरोट, सभी प्रकार गहरी हरी सब्जियाँ आदि खायें, इनमें ओमेगा-3 फैटी एसिड होता है तथा मोनो सेचुरेटेड फॉलिक एसिड वाले आहार, सरसों, तिल, चावल, जैतून के तेल में कैफिक तथा फेरालिक एसिड, ओलियो कैन्थल आदि तत्व होते हैं जो लीवर हृदय एवं खून की नलियों में जमा नहीं होते हैं बल्कि ये दिमाग एवं हृदय को ताकत देते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर में ट्रान्स फैट, हाइड्रोजेन टेड फैट तथा सेचुरेटेड फैट जमा होता है। अत: लीवर वाले रोगी ऐसे फैट से बने नमकीन, चाट, पकोड़े, पुडिय़ां, हलवा आदि बिल्कुल न खायें। कैण्डी, रेगुलर सोडा तथा अन्य किसी प्रकार की मिठाइयां, डब्बा बन्द फलों के रस, कार्बोनेटेड ड्रिंक आदि जिनमें शुगर, हाइ फू्रक्टोज, केन तथा कॉर्नसिरप, हाइ फ्रूक्टोज कॉर्नेसिरप, राइस सिरप वाले आहार नहीं लें, इससे लीवर खराब होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लीवर के लिए कच्चा लहसुन अमृत तुल्य है। फलों में खट्टा-मीठे बेरीज जैसे स्ट्राबेरी, ब्लैकमलबेरीज, क्रेनबेरी, वोल्फ, गोजी, ब्लू, रस्पबेरीज मकोय सभी प्रकार की सब्जियाँ, विटामिन-ई वाले आहार गाजर, सूर्यमुखी का बीज, तिल, पम्पकिन, खीरा, ककड़ी, तरबूजा, खर्बूजा आदि बीज अंगूर में मौजूद रेस्वेराटॉल, सेलेवियम वाले आहार लें। लहसुन में मौजूद सेलेनियम तथा सल्फर मिलकर यकृत एवं ब्रेस्ट कैंसर तथा अन्य कैंसर के लिए यमदूत की तरह काम करता है। विटामिन-डी की कमी से गम्भीर फैटी लीवर होता है। इसके लिए प्रतिदिन कम-से-कम 40% निर्वस्त्र शरीर पर 45 मिनट धूप स्नान लें तथा मक्खन मलाई विहीन दूध दही खायें। <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">NAFLD</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span>में प्राय: पोटेशियम की कमी होती है, इसके लिए केला, संतरा, खर्बूजा, खूबानी, पू्रन्स, किशमिश, खजूर, उबला ब्रोकोली, टमाटर, पालक, आलू, शकरकन्द, मशरूम, ककड़ी, खीरा, हरा मटर, खायें।  </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/125/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B8--%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B8-%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/125/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B8--%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B8-%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 20:11:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/21.jpg"                         length="109517"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कैंसर रोग में दुष्परिणाम रहित अत्यंत लाभकारी है प्राकृतिक चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;">डॉ. रानी शर्मा<span>  </span></span></strong></p>
<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;">वरिष्ठ प्राकृतिक चिकित्सिका</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/126/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/23.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   मैं डॉ. रानी शर्मा अपने बारे में कुछ बताना चाहती हूँ। मैं प्राकृतिक चिकित्सक (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Naturopath</span>) होने के साथ साथ एक <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">cancer survivor</span> भी हूँ, इसलिए मैंने इस दर्द को महसूस किया है। मैं लीवर कैंसर (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Lever Cancer</span>) से पीडि़त हूँ।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">मेरे उपचार की प्रक्रिया थी जिसमें पहले 3 किमोथैरेपी (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Chemotherapy</span>) फिर पेट की सर्जरी (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Abdomen Surgery</span>) और फिर दोबारा 3 किमोथैरेपी। पहले वाली 3 किमोथैरेपी में मुझे कोई तकलीफ नहीं हुई क्योंकि मैं एलोपैथी चिकित्सा के साथ प्राकृतिक चिकित्सा (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Naturopathy treatment</span>) लेती रही। मगर ऑपरेशन (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Surgery</span>) के बाद मुझे प्राकृतिक चिकित्सा को रोकना पड़ा क्योंकि मेरे पेट की <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">High-Pack Surgery</span> हुई थी। यहीं से मेरा दर्द भरा समय शुरू हुआ।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">अब तीनों किमोथैरेपी में मुझे अस्पताल में भर्ती होना पड़ा क्योंकि मुझे कब्ज़ हो गई जिसकी वजह से उल्टियां लग गई। अब मेरा उपचार रैडिएशन थैरेपी (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Radiation Therapy</span>) से हो रहा है और 3 महीने के लिए <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">under observation</span> हूँ। मैं अब अच्छा महसूस कर रही हूँ। ये उपचार बहुत महंगा है। गरीब व्यक्ति के लिए यह उपचार कराना संभव नहीं है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">आज मुझे गांधी जी की बहुत याद आ रही है और उनके सपने भी। उन्होंने भारतवर्ष में अनेक चिकित्सालय खोले थे। वो कहते थे ‘मेरा देश गरीब है, लोगों के पास उनका इलाज करवाने के लिए पैसा नहीं है।’इसलिए वह लोगों को प्राकृतिक चिकित्सा के लिए जागरूक करते थे और खुद अपने हाथों से उनका इलाज करना शुरू करते थे।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">विदेश में पैसा है मगर जो मेरे देश में है वो विदेश में नहीं। कुदरत ने मेरे देश में गंगा मैया जैसी नदियां बहाई है जो पहाड़ों से निकलती है और वहाँ के खनिज लवण, जड़ी-बूटियाँ अपने साथ बहा कर लाती है जिसकी वजह से मेरे गंगा का पानी औषधि बन जाता है। उसी पानी से अब अनाज पैदा होता है जो उसको खाकर शरीर को जो ताकत मिलती है उससे अपने आप शरीर की चिकित्सा हो जाती है। इसलिए हमारे गरीब देश को दवाइयों की ज़रूरत नहीं है। गांधी जी ने उस समय सोचा था कि अगर एनिमा से बड़ी आंत साफ है, तो कोई बीमारी नहीं हो सकती। उनकी दूरदर्शिता देखिए!</h5>
<h5 style="text-align:justify;">महात्मा गांधी ने मेरे भारतवर्ष में कितने प्राकृतिक चिकित्सालय खोले थे, मगर आज उनकी स्थिति क्या है? प्राकृतिक चिकित्सालय काम कर रहे हैं या उन पर ताले लग चुके हैं? कैंसर के मरीज़ एलोपैथ उपचार से तो ठीक हो रहे हैं मगर उन दवाओं के दुष्प्रभाव (<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">side effects</span>) से मर रहे हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">मेरा मानना है कि देश में जितने भी कैंसर अस्पताल है उनमें एक प्राकृतिक चिकित्सालय भी होना चाहिए। जब कैंसर का ट्रीटमेंट पूरा हो जाए तो उसके साइड इफेक्ट को दूर करने के लिए प्राकृतिक चिकित्सा का सहारा लिया जाना श्रेष्यकर होगा। प्राकृतिक चिकित्सा द्वारा कम से कम पैसों में किसी की बीमारी का उपचार किया जा सकता है।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/126/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/126/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 20:06:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/23.jpg"                         length="186443"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>विश्व व्यापी जल संकट के समाधान का मार्ग क्या है?</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><span style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;">प्रो. कुसुमलता केडिया</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/127/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/24-1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">विश्वव्यापी जल संकट की समस्या के स्वरूप को समझना आवश्यक है। पहली बात यह है कि यह जो हर समस्या का विश्व व्यापी स्वरूप प्रस्तुत करने की अंतर्राष्ट्रीय संस्थाओं की भूमिका है, उसकी प्रकृति क्या है? सभी महत्वपूर्ण अंतर्राष्ट्रीय संस्थायें द्वितीय महायुद्ध के बाद बनाई गई हैं और उनमें विजेता पक्ष अर्थात् संयुक्त राज्य अमेरिका, इंग्लैंड, फ्रांस और उनके मित्रों की मुख्य भूमिका है। इनका उद्देश्य विश्व पर अपना नियंत्रण रखना है। इस नियंत्रण की विधि यह निकाली गई है कि संपूर्ण विश्व के हित और कल्याण की चिंता जताई जाये तथा इस बहाने विश्व के सभी प्रकार के संसाधनों को अपने संज्ञान और अपने नियंत्रण में रखा जाये। इससे संसाधनों को अपने अनुकूल नियोजित और समायोजित करना संभव होता है और विश्वभर की राष्ट्रीय सरकारों पर भी बड़ी सीमा तक प्रभाव डालना और नीतिगत नियंत्रण करना संभव होता है। दावा विश्व कल्याण का करने से अन्य पक्ष पहले ही बांध दिये जाते हैं। अन्तर्राष्ट्रीय संस्थाओं के नेटवर्क के कारण सब जगह उनके अपने लोग विद्यमान हैं जो राष्ट्रीय सरकारों पर अन्तर्राष्ट्रीय संस्थाओं के पक्ष में दबाव डालते हैं, जो कि अन्तत: अमेरिका, इंग्लैण्ड, फ्रांस आदि के पक्ष में डाला गया दबाव ही होता है। यह तथ्य जानना चाहिये।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">संयुक्त राष्ट्र संघ ने अनुमान किया है कि विश्वभर में 14 खरब क्यूबिक घन फुट पानी धरती पर उपलब्ध है। इनमें से केवल 72वां भाग ही पीने योग्य और मनुष्यों के उपयोग योग्य पानी है। शेष पानी अन्धाधुंध औद्योगीकरण के कारण दूषित हो चुका है और साथ ही खारा तथा अनुपयुक्त है। तब भी जितना भी जल उपलब्ध है वह 90 अरब आबादी के लिये पर्याप्त है। जबकि कुल जनसंख्या अभी 9 अरब भी नहीं हुई है। अर्थात् अभी से 10 गुनी अधिक जनसंख्या हो जाये तो भी पीने और आवश्यक उपयोग के लिये पर्याप्त पानी धरती पर उपलब्ध है। परंतु यह पानी सब जगह एक सा नहीं है। भौगोलिक सरंचना और अलग-अलग इलाकों की अलग-अलग अवस्थिति के कारण कहीं जल अधिक है, कहीं कम और कहीं अत्यधिक कम। संसार के कुछ भागों में पेयजल का भयंकर अभाव है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">लाखों-करोड़ों वर्षों से अन्य जीवों के साथ मनुष्य भी नदियों, झरनों, झीलों आदि के जल से भरपूर तृप्ति प्राप्त करता रहा है। कुएं, तालाब, बावडिय़ां आदि भी अनंत काल से खोदे और बनाये जाते रहे हैं। विशाल हिमखंडों के पिघलने से और भूमिगत जल को बाहर निकालने के उपायों तथा प्रबंधन से भी सदा से जल प्राप्त किया जाता रहा है। परंतु मानवीय इतिहास में जिन समाजों को कृषि तथा फसलों का सबसे अधिक ज्ञान था या वनस्पतियों और औषधियों का प्रचुर ज्ञान था, उनके ज्ञान को अविकसित घोषित कर यूरोप के लोगों ने जो कुछ उनसे सीखा, उसमें अतिशय लोभ-लालच और जन्मों के भूखे तथा अभावग्रस्त अपने मानस की तरंगों और लिप्साओं से प्रभावित होकर हर वस्तु के उपभोग की सभी मर्यादायें तोड़ दीं और साथ ही अपनी ऊट-पटांग विधियों को ही वैज्ञानिक बताकर खेती और फसल के अजीब-अजीब तरीके निकाले तथा उनके लिये हर जगह एक सी सिंचाई व्यवस्था के विमूढ़ आग्रह के कारण भूमिगत जल का अंधाधुंध शोषण हुआ। इसके साथ ही अधिक और अमानवीय सीमा तक उत्पादन की लिप्सा ने भांति-भांति के रासायनिक उर्वरकों के द्वारा फसलों और खेती में मनमाने प्रयोग किये, जिससे भूमिगत जल बहुत बड़ी मात्रा में निकाला गया और साथ ही प्रदूषित भी किया गया। इससे भारत जैसे भरपूर जल संपदा वाले राष्ट्रों में भी जल संकट की स्थिति उत्पन्न हो गई और जिस देश में प्यासों को पानी पिलाना पुण्य और धर्म माना जाता था, वहाँ पानी बेचे जाने की स्थिति आ गई। यह जल संकट का एक विशेष प्रकार है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">पर्यावरण के साथ मनमानी छेड़छाड़, जंगलों और पेड़ों की अंधाधुंध कटाई आदि के कारण भी भूमिगत जल तथा वर्षा- दोनों की स्थिति पर बहुत प्रभाव पड़ा। परिणाम यह है कि अनेक जगह पीने के पानी या नहाने तथा शौचाचार और फसलों की सिंचाई के लिये भी जल का गंभीर संकट उपलब्ध हो गया है। संयुक्त राष्ट्र संघ के ही अनुमान के अनुसार 2040 ईस्वीं तक लगभग 4 अरब 50 करोड़ लोग जल संकट का सामना कर रहे होंगे। दूसरी ओर जनसंख्या की वृद्धि के कारण अनाजों की मांग और खपत भी कई गुनी बढ़ती चली जा रही है तथा सिंचाई के लिये भी और अधिक पानी की आवश्यकता पड़ती जा रही है। साथ ही, औद्योगिकीकरण के कारण जल प्रदूषण इतने भयंकर स्तर पर हुआ है कि उपलब्ध जल का बहुत बड़ा हिस्सा न केवल पीने योग्य नहीं बचा है अपितु अन्य मानवीय कार्यों के लिये भी हानिकर हो गया है। औद्योगिक रासायनिक प्रदूषण से कई जगह प्रदूषित जल प्रवाह के कारण उनमें पानी पीने के लिये प्रवेश करने वाले जानवरों के पैर गल जाते हैं या घायल हो जाते हैं और मुँह में भी कष्ट हो जाता है। पिया गया ऐसा पानी अनेक बीमारियों का भी कारण बनता ही है। शहरों में जल प्रबंधन और मल प्रबंधन को ऐसा पास-पास जोडक़र बनाया गया हैं कि जल प्रवाह में मल प्रवाह का मिल जाना एक सामान्य बात हो गई है और भूमिगत जल भी प्रदूषित हो गया है। इसीलिये शुद्ध पानी शहरों में एक दुर्लभ वस्तु बन गई है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">भूमिगत जल के अत्याधिक दोहन और उपयोग के कारण वस्तुत: फसलों पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा है। मूर्खतापूर्ण कथित वैज्ञानिक खेती के कारण प्रारंभ में फसलें अस्वाभाविक रूप से उपजाई गई और परिणाम यह है कि अब उनमें से हर जगह उनका उत्पादन गिर रहा है। अतिशय सिंचाई से कई जगह खेत बंजर और ऊसर बन रहे हैं तो कई जगह दलदली इलाके बन रहे हैं। पानी की कमी से आपसी झगड़े बहुत बढ़ गये हैं और अनेक जगह उसे लेकर युद्ध की स्थितियां भी बन रही हैं। इसके साथ ही सम्पूर्ण पर्यावरण, जैव विविधता और इको सिस्टम को भी भीषण हानि पहुंची है। सुरक्षित पेयजल तो दुर्लभ वस्तु ही बन गया है। उधर मध्य, पूर्व और उत्तरी अफ्रीका जैसे इलाकों में बारम्बार भुखमरी की स्थितियां आ रही हैं। अपनी शक्ति के बल पर यूरोप के लोग दुनियांभर से अनाज और फल आयातित कर रहे हैं  अन्यथा वहां तो भुखमरी स्थाई हो जाये। जैसा कि 18वीं शताब्दी ईस्वी तक महामारियों, अकाल, भुखमरी और कंगाली से पीडि़त अधिकांश यूरोप रहा हैं। परंतु यूरोप अब अपनी समस्याओं की बात नहीं करता। दुनियां का कल्याण करने के दावों और घोषणाओं के आवरण में अपना कल्याण वह बिना शोरगुल के सुनिश्चित कर लेता है।</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>जलवायु परिवर्तन और जल संकट</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">वस्तुत: विकास के नाम पर जिस तरह अविवेक पूर्ण कार्य किये गये और लाखों वर्षों से संचित खनिज सम्पदाओं, पेट्रोलियम, वन-सम्पदा आदि का 150 वर्षों के भीतर अस्वाभाविक भक्षण और दोहन किया गया, उससे संसार भर में गंभीर पर्यावरण संकट आया और जलवायु परिवर्तन की समस्या भी आयी। जलवायु परिवर्तन ने भी जल संकट को गहरा किया है क्योंकि पृथ्वी का जल वैज्ञानिक चक्र जलवायु परिवर्तन से अत्यधिक प्रभावित हुआ है और पृथ्वी पर तापमान में भी असामान्य परिवर्तन आये हैं। तापमान की वृद्धि से वाष्पीकरण और अवक्षेपण की गति तीव्र हुई और अनेक क्षेत्रों में जलसंकट बढ़ा। सूखा और बाढ़ का आवर्तन बढ़ गया। हिमपात की गति में भी बड़े परिवर्तन आये और अनेक पर्वतीय क्षेत्रों में असामान्य रूप से बर्फ  पिघलती देखी गई है। इसके साथ ही तापमान में वृद्धि से जल की गुणवत्ता पर भी प्रभाव पड़ा है, ऐसा वैज्ञानिकों का कहना है। उधर वैज्ञानिक खेती के नाम पर सब जगह एक से उपाय सिंचाई और रासायनिक खादों के लिये अपनाये जाने से अनेक विकृतियां आई हैं। बिना विचारे बड़े-बड़े बांध बनाये जाने से अनेक महत्वपूर्ण नदियों के स्वाभाविक जल प्रवाह बाधित हुयें हैं। ग्रीन हाउस गैसों का असंतुलन एक अन्य बड़ी समस्या है। विकास के नाम पर लाखों वर्षों से संचित पर्यावरणीय पूंजी 150-200 वर्षों में खा ली गई यानी फूंक दी गई। इससे अभूतपूर्व वैश्विक संकट खड़ा हुआ है, जल संकट उसका ही एक अंग है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/25.jpg" alt="25"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पृथ्वी में कुल जितना पानी उपलब्ध है, उसका 50वां हिस्सा हिमखंडों के रूप में सुरक्षित है और गर्मी से उनके क्रमश: पिघलने से जल प्राप्त होता है। गंगा जी, यमुना जी और पंजाब की ओर जाने वाली पांचों प्रसिद्ध नदियों पर जल के लिये निर्भर जन-गण की संख्या 100 करोड़ से अधिक आंकी गई है, जो भारत, पाकिस्तान, अफगानिस्तान और बांग्लादेश में रहते हैं। हिमखंडों के अधिक पिघलने से गर्मी में अधिक जल प्रवाह बह जाता है और शीत, शरद तथा हेमन्त एवं बसन्त ऋतुओं में जल प्रवाह बहुत कम हो जाता है। जिससे उन ऋतुओं में बड़ा जल संकट उत्पन्न हो जाता है। इसके साथ ही शासकों और प्रशासकों ने अंधाधुंध शहरीकरण को बढ़ावा दिया और शहरों में बेतरतीब आबादी बढ़ती चली गई है। इसके कारण शहरों में पीने के पानी का भारी अभाव हो गया है।</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>उपचार और उपाय</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">विश्व  के प्रबुद्ध क्षेत्रों में यह मांग बल पकड़ रही है कि पृथ्वी में 3 करोड़ जीव प्रजातियां हैं जिन सबको इस भूमंडल पर जीवित रहने का समान अधिकार प्राप्त है। स्वयं मानव जीवन इन सभी जीव प्रजातियों पर बड़ी सीमा तक निर्भर है। साथ ही यह भी वैज्ञानिकों ने माना है कि चट्टानों, लैण्ड स्केपों, इको-सिस्टम्स आदि के बिना मनुष्य का सहज जीवन सम्भव ही नहीं है। इसीलिए प्राकृतिक संसाधनों का दुरूपयोग और अति उपयोग बन्द किया जाना चाहिए। प्रकृति के साथ अधिक प्रयोजनपूर्ण सम्बन्ध विकसित किया जाना चाहिए और पृथ्वी को अधिक सुरक्षित तथा उत्पादक बनाने के लिए इस प्रयोजनपूर्ण सम्बन्ध को वैधानिक गारण्टी के किसी उपाय के जरिए औपचारिक रूप दिया जाना चाहिए।</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;height:79px;border-width:1px;background-color:#9fab8e;border-color:#9FAB8E;" border="1"><colgroup><col style="width:100%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(159,171,142);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong>ऐसी जीवनशैली विकसित करनी आवश्यक है जो नवीनीकृत होते रहने वाले संसाधनों पर आधारित हो| अर्थात 'सॉफ्ट टेक्नोलॉजी' पर आधारित हो| अभी जो जीवनशैली विकास के नाम पर बढाई गयी है वह यांत्रिक एवं अविवेकपूर्ण है|</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">इसके साथ ही ऐसी जीवनशैली विकसित करनी आवश्यक है जो नवीनीकृत होते रहने वाले संसाधनों पर आधारित हो। अर्थात् ‘सॉफ्ट टेक्नोलॉजी’ पर आधारित हो। अभी जो जीवनशैली विकास के नाम पर बढ़ाई गई है वह यांत्रिक एवं अविवेकपूर्ण है। जिसमें उपभोग की आवेगपूर्ण ललक को बढ़ाया गया है। जिसका अर्थ है कि विवेक के स्थान पर देह और मन के आवेगों को जीवन का बड़ा पुरूषार्थ प्रचारित कर दिया गया है। अब स्वयं वैज्ञानिक इसे बदलने की आवश्यकता पर बल दे रहे हैं। विश्वभर में अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस को मान्यता देना संयम प्रधान जीवनशैली के प्रति अन्तर्राष्ट्रीय प्रबुद्ध जनमत का ही परिणाम है। इसीलिये वैज्ञानिक इस बात पर बल दे रहे हैं कि एक समग्र विकास दृष्टि अपनाई जाये। अब तक चली आ रही विकास दृष्टि रूग्ण और विकृत है तथा वह समाज में मनोरोगों को और विषमता को बढ़ाने वाली है। पानी के संबंध में भी संयुक्त राष्ट्र संघ के ‘अन्तर्राष्ट्रीय रिसोर्स पैनल’ ने यह कहा है कि विश्वभर में सरकारें विशाल बांधों, बड़ी नहरों, लंबी-लंबी पाईप लाइनों और रिजर्वायर के जरिये जल समस्या का जो समाधान अपनाती रही हैं, वह बड़ी सीमा तक अपर्याप्त समाधान है। पर्यावरण की चिंता और आर्थिक समृद्धि की चिंता के नाम पर जो कुछ किया गया, वह दोनों को हानि पहुंचाने वाला रहा है। इसलिये अब समग्र जल प्रबंधन योजनाओं की आवश्यकता है जो जलस्रोतों से लेकर जल वितरण, उनके संयमित उपयोग, नियमित उपचार, जल चक्र को अबाधित रखना और प्रयुक्त जल के पुन: प्रयोग तथा पर्यावरण से लिये गये जल को पर्यावरण में पुन: लौटाने की विधियों का विचार करके बनाई जानी चाहिए।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">वस्तुत: संसार भर में जल आज भी भरपूर है। परंतु एक तो कतिपय इलाकों में उसकी अधिकता है और अन्यत्र कमी है और दूसरे बड़े बांध तथा जलाशय और पाईप लाइनें बिना क्षेत्रीय तथा स्थानीय स्थितियों का विचार किये मूढ़तापूर्वक बना दिये गये हैं। इसे किसी भी प्रकार ढांचागत विचारपूर्ण योजना नहीं कहा जा सकता। पानी की मांग अलग-अलग क्षेत्रों में अलग-अलग मात्रा में तथा अलग-अलग रूपों में है। इसलिये उन सबका विचार करके जलनीति बनाने की आवश्यकता है। टिकाऊ विकास और टिकाऊ जीवनशैली का ध्यान रखते हुये नई जलनीति और पानी के खर्च की उपयुक्त शैली और प्रविधि अपनाये जाने पर अभी पानी का जो अविवेकपूर्ण खर्च है, वह रूकेगा। यही जलसंकट का समाधान है।  </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>मई</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/127/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/127/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 20:04:03 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/24-1.jpg"                         length="96844"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>ज्ञानपथ:  ‘नोटबुक’ के साथ-साथ श्रेष्ठ संस्कार का बीजारोपण भी</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/gyalll.jpg" alt="gyalll" /></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हम माता-पिता-वरिष्ठ सब यही तो चाहते हैं, हमारे प्यारे बच्चों को अच्छी शिक्षा के साथ-साथ ऐसे सर्वोत्तम संस्कार मिलें जो उनके हृदय पटल पर सदा अटल बने रहें, हम भी यही चाहते हैं। हमारी ज्ञानपथ नोटबुक भी इसी दिशा में कार्य करती हैं। परम पूज्य आचार्य श्री जी की पावन प्रेरणा से दिव्य प्रकाशन के अंतर्गत ऐसी ही नोटबुक एवं रजिस्टर तैयार किये गए हैं, जिनमे विद्यार्थियों के लिए जीवन में महान् उद्देश्य को प्राप्त करने से लेकर श्रेष्ठ महान् विचारों के लिए बीज मंत्र दिए गए है। जो उनके साथ निरंतर उनके विद्यार्थी काल में संग-संग रहेंगे और उन्हें</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/128/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%A5---%E2%80%98%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%95%E2%80%99-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%A3-%E0%A4%AD%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/gp4.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/gyalll.jpg" alt="gyalll"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हम माता-पिता-वरिष्ठ सब यही तो चाहते हैं, हमारे प्यारे बच्चों को अच्छी शिक्षा के साथ-साथ ऐसे सर्वोत्तम संस्कार मिलें जो उनके हृदय पटल पर सदा अटल बने रहें, हम भी यही चाहते हैं। हमारी ज्ञानपथ नोटबुक भी इसी दिशा में कार्य करती हैं। परम पूज्य आचार्य श्री जी की पावन प्रेरणा से दिव्य प्रकाशन के अंतर्गत ऐसी ही नोटबुक एवं रजिस्टर तैयार किये गए हैं, जिनमे विद्यार्थियों के लिए जीवन में महान् उद्देश्य को प्राप्त करने से लेकर श्रेष्ठ महान् विचारों के लिए बीज मंत्र दिए गए है। जो उनके साथ निरंतर उनके विद्यार्थी काल में संग-संग रहेंगे और उन्हें जीवन को बड़े महान उद्देश्यों के लिए जीने के लिए उनके भीतर प्रतिपल एक नई उमंग भरते रहेंगे। इस नोटबुक व रजिस्टर का निर्माण बहुत ही स्नेह के साथ किया गया है। इसमें योगऋषि परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज के अनमोल 20 प्रेरणादायक वाक्य दिए गए हैं, जो इस प्रकार है:- </span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आप भी दुनिया की प्रथम पंक्ति के लोगों के साथ खड़े होने का गौरव प्राप्त कर सकते हो। आपके अंदर भी अपार सामर्थ्य का भण्डार है, आपको उसे जानना है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह मनुष्य का जन्म हमारे लिए भगवान् का सबसे बड़ा उपहार है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मैं प्रतिपल प्रेम, करुणा, साहस, शौर्य, शक्ति और आत्मविश्वास से भरा हुआ जीवन जीऊँगा।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आत्मविश्वास मनुष्य का सबसे बड़ा मित्र है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यदि हम अपनी आंतरिक क्षमताओं का पूरा उपयोग करें तो हम पुरुष से महापुरुष, युगपुरुष एवं मानव से महामानव बन जाते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जीवन को छोटे उद्देश्य के लिए जीना, जीवन का अपमान करना है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हमारे विचार ही हमारी संपूर्ण खुशियों का आधार है। हमारे विचार ही हमें बुद्धिमान, बलवान, दयावान, महान बनाते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भगवान् महान कार्य करने के लिए तुम्हारा चयन करना चाहते हैं, तुम उस विराट् को अपने भीतर समग्रता से उतरने दो।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बड़ी सोच, कड़ी मेहनत और पक्का इरादा ये तीनों ही सफलता के सूत्र हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">बाधाओं से रूके नहीं, संकटों व प्रलोभनों में झुके नहीं। जीवन में विचलित हुए बिना तब तक आगे बढ़ते रहें जब तक ध्येय न मिल जाए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">माता-पिता इस धरती के भगवान् हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नशीले पदार्थों के सेवन से तन, मन, धन, धर्म व आत्मा की हानि होती है और अपनी व परिवार की बदनामी होती है। अत: इनका एक बार भी सेवन नहीं करना चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सदैव अपनी छोटी-छोटी गलती से बचने की कोशिश करें, क्योंकि मनुष्य पहाड़ों से नहीं अपितु छोटे-छोटे पत्थरों से ठोकर खाता है। अत: प्रतिपल अशुभ से सजग रहें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कोई भी कार्य जिसे आप आज और अभी कर सकते हैं, उसे कल पर न टालें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तीन वस्तुएं जाने के बाद कभी वापस नहीं आती है- समय, शब्द और अवसर।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">क्रोध अकेला आता है, परंतु हमारी सारी अच्छाई साथ लेकर चला जाता है। अत: हमें हमेशा अपने क्रोध पर नियंत्रण रखना चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">गुण और दोष प्रत्येक व्यक्ति में होते हैं, योग से जुडऩे के बाद दोषों का शमन हो जाता है और गुणों में बढ़ोतरी होने लगती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मनुष्य की सबसे बड़ी विजय, अपनी दुर्बलताओं पर विजय पाना है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">योगी बनना जीवन की सबसे बड़ी उपलब्धता है। यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि यह अष्टांग योग है, बिना अष्टांग योग की साधना के कोई योगी नहीं बन सकता।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ज्ञान का अर्थ मात्र जानना नहीं, वैसा हो जाना होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इतना ही नहीं, इस नोटबुक के अंतिम दो पृष्ठों में बच्चों के तेज दिमाग, मजबूत आत्मविश्वास, एकाग्रता, उनकी मांसपेशियों व हड्डियों की मजबूती, अच्छी Personality के लिए एवं स्ट्रेस, माइग्रेन, अनिद्रा से मुक्ति के लिए योगासन व प्राणायाम बताए गए हैं। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इतना ही नहीं, इस नोटबुक के कवर पेज के अंदर के पृष्ठ पर दिए हैं हमारे भारत के महान् क्रांतिकारियों देशभक्तों एवं आध्यात्मिक महापुरुषों के सुन्दर चित्र जिनके महान् जीवन को जानकर वह भी उनका अनुसरण करेंगे व उनकी ही तरह हमारे भारत का नाम पूरे विश्व में रोशन करेंगे।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सबसे महत्वपूर्ण इस नोटबुक के कवर पेज के अंत में हैं योगऋषि परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज एवं आयुर्वेद गौरव परम श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज का विद्यार्थियों के लिए पावन संदेश जिसे आप अपने स्मार्टफोन से Barcode स्कैन करके सुन सकते हैं। बच्चे परम पूज्य स्वामी जी व परम श्रद्धेय आचार्य जी से निरंतर जुड़े रहें, उनसे निरंतर पावन प्रेरणा पाते रहें इसके लिए सभी बच्चे हमारे YouTube चैनल 'Divine Transformation' से भी जुड़ें।     </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हमारा उद्देश्य है, इन नोटबुक के माध्यम से देश के प्यारे बच्चों के भीतर देशभक्ति की अलख जगाई जाए। योगशक्ति के माध्यम से उनके अंदर छिपे अपार सामर्थ को जागृत किया जाए। उनके जीवन में जाति-धर्म की दुर्भावना के स्थान पर राष्ट्रहित सर्वोपरि है, यही भावना उनमें दृढ़ हो। शक्तिशाली आत्मनिर्भर भारत के निर्माण में वह अपना अभिन्न योगदान समर्पित कर हमारे महान् ऋषियों, योगी-योद्धाओं का गौरव बढ़ाएं।    </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">यह</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नोटबुक व रजिस्टर प्राप्त करने के लिए आप हमारी वेबसाइट www.divyaprakashan.com पर जाकर ऑनलाइन आर्डर कर सकते हैं। अपने स्कूल व स्टेशनरी की दुकान पर आकर्षक छूट व स्कीम के साथ नोटबुक मंगवाने व वितरक बनने के लिए आप हमसे मेल व फोन के माध्यम से संपर्क भी कर सकते हैं (ईमेल: divyaprakashan@divyayoga.com, मोबाइल नंबर: 7302732334)</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/128/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%A5---%E2%80%98%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%95%E2%80%99-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%A3-%E0%A4%AD%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/128/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%A5---%E2%80%98%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%95%E2%80%99-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%A3-%E0%A4%AD%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 19:57:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/gp4.jpg"                         length="211848"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>खुशहाल जीवन को धुएं में उड़ाता अजेय दुश्मन-तंबाकू</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.9pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">डॉ. रुपेश शर्मा<span>  </span></span></strong></p>
<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.9pt;text-align:right;text-indent:0.5in;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">योग संदेश विभाग</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/129/%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%8F%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8-%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%82"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/32.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   धूम्रपान का सेवन करना आज की युवा पीढ़ी में स्टेटस का प्रतीक है मगर इन नौजवानों को यह ज्ञात नहीं की यह धूम्रपान उनके जीवन को नर्क से भी बत्तर बना देगा। इसके आर्थिक, शारीरिक, सामाजिक आदि हर स्तर पर नुकसान ही नुकसान है। एक तरफ  से धूम्रपान एवं तम्बाकू का सेवन खुशहाल जीवन को अजेय दुश्मन कहा जा सकता है यदि विशेषज्ञों की शोध रिपोर्ट का अवलोकन और धूम्रपान एवं तम्बाकू के कुप्रभावो का आंकलन किया जाये तो रोंगटे खड़े हो जाते है एक अनुमान के मुताबिक विश्व में लगभग डेढ़ अरब लोग धूम्रपान करते है और लगभग 50 लाख लोग प्रतिवर्ष धूम्रपान के घातक प्रभावों के कारण मौत के शिकार हो जाते हैं। सबसे चौकानें वाली बात यह है कि इन धूम्रपान करने वालो के सम्पर्क में रहते प्रतिवर्ष धूम्रपान न करने वालो 6 लाख अतिरिक्त व्यक्ति भी काल की भेट चढ़ जाते है विशेषज्ञों के अनुसार वर्ष 2030 तक तम्बाकू सेवन से होने वाली मृत्यु की संख्या बढक़र 80 लाख प्रतिवर्ष हो जायगी एक ब्रिटिश शोधकर्ता डॉ. जॉन के अनुसार वर्ष 2050 तक धूम्रपान के कारण होने वाली बीमारियों से मरने वालो की संख्या 4 करोड़ तक पहुँच जाएगी विश्व स्वास्थ्य संगठन की रिपोर्ट के अनुसार भारत में प्रतिवर्ष 18 लाख लोगों की मृत्यु तम्बाकू और सिगरेट के सेवन करने से होती है एक अनुमान के अनुसार धूम्रपान के कारण होने वाले कैंसर से कुल 5.35 लाख लोगों की मौत प्रतिवर्ष हो रही है, जिनमे 30 से 69 वर्ष की आयु के लोगो की संख्या 3 लाख है, इनमे 42 प्रतिशत पुरुष और 18 फीसदी महिलायें शामिल हैं। तम्बाकू के कारण सिर, मुँह और गले के 30 फीसदी ट्यूमर होने का अनुमान भी लगाया गया है। एक अन्य अनुमान के अनुसार वर्ष 2030 तक भारत में तम्बाकू से होने वाले कैंसर के कारण मरने वालो की संख्या एक करोड़ 15 लाख को पार कर जाएगी। ये घातक स्थिति तम्बाकू में मौजूद अत्यंत हानिकारक तत्व निकोटिन की वजह से है। निकोटिन से कैंसर व उच्च रक्तचाप जैसे गंभीर रोग पैदा होते हैं। तम्बाकू का विषैला प्रभाव मनुष्य को बुरी तरह दूषित कर देता है। धूम्रपान करने वालो के चेहरे के मुख का तेज समाप्त हो जाता है। तम्बाकू से हमारी सूघंने की शक्ति, आँखों की ज्योति और कानो की सुनने की शक्ति बहुत प्रभावित होती हैं। निकोटिन विष के कारण चक्कर आने लगते है, पैर लडख़ड़ाने लगते है, कानो में बहरेपन की शिकायत पैदा हो जाती हैं और कब्ज व अपच जैसी बीमारी का जन्म हो जाता है। निकोटिन से बल्ड प्रेशर बढ़ता है, रक्त नालियों में रक्त का स्वाभाविक संचार मंद पड़ जाता है और त्वचा सुन्न सी होने लगती है, जिसमे त्वचा की अनेक तरह की बीमारियां पैदा हो जाती है। निकोटिन का धुँआ जीर्ण-खांसी का रोग पैदा कर देता है, खांसी का रोग बढ़ते-बढ़ते दमा, श्वास और तपेदिक का भयंकर रूप धारण कर लेता है। एक पौण्ड तबांकू में निकोटिन नमक जहर की मात्रा लगभग 22.8 ग्राम होती है, इसकी 1/3800 गुनी मात्रा जो एक कुत्ते को तीन मिनट में मारने की क्षमता रखती है। एक पत्रिका के अनुसार कैंसर से मरने वालो की संख्या 112 प्रति लाख उनकी है, जो धूम्रपान करते है, सिगरेट-बीड़ी पीने से मृत्यु संख्या न पीने वालो की अपेक्षा 50 से 60 वर्ष की आयु वाले व्यक्तियों में 65 प्रतिशत अधिक होती है। यही संख्या 60 से 70 वर्ष की आयु में बढक़र 102 प्रतिशत हो जाती है। धूम्रपान करने वालो की जीभ, मुँह, श्वास, फेफड़ो का कैंसर, क्रोनिक बॉंकाइटीस  एवं दमा, टीबी, रक्त कोशिकावरोध जैसी अनेक व्याधियां पैदा हो जाती हैं। भारत में मुँह, जीभ व ऊपरी श्वास तथा भोजन नाली का कैंसर सारे विश्व की तुलना में अधिक पाया जाता है। इसका कारण बताते हुए साइकोलोपीडिया ब्रिटेनिका लिखता है कि यहां तबांकू चबाना, पान में जर्दा बीड़ी अथवा सिगरेट को उलटी दिशा में पीना एक सामान्य बात है। भारत में किये गए अनुसंधानों से पता चला है कि कैंसर का मुख्य कारण खैनी अथवा जीभ के नीचे रखी जाने वाली, चबाने वाली तम्बाकू हैं, इसी प्रकार गले के ऊपरी भाग में, जीभ में और पीठ में होने वाला कैंसर बीड़ी पीने से होता है। सिगरेट से गले के निचले भाग में कैंसर होता पाया जाता है, इसी से अंतडिय़ों का भी कैंसर संभव हो जाता है। तम्बाकू से निकोटिन के अलावा कार्बन मोनोऑक्साइड, मार्श गैस, अमोनिया, कोलोडॉन, पापरीडिन एकोबोलिक एसिड एपरफैरोल, ऐजालिन सायनोजोन आदि कई घातक विषैले व हानिकारक तत्व पाए जाते हैं कार्बन मोनोऑक्साइड से दिल की बीमारी, दमा व अंधपन की समस्या पैदा होती है। मार्श गैस से शक्ति हीनता और नपुंसकता आती है। अमोनिया से पाचन शक्ति मंद व पित्ताशय विकृत हो जाता है। कोलोडॉन स्नायु दुर्बलता व सरदर्द पैदा करता है, पापरीडिन से आँखों में खुश्की व अजीर्णों की समस्या पैदा होती हैं। कोबोलिक एसिड अनिंद्रा, चिड़चिड़ापन व भूलने की समस्या को जन्म देता है, परफैरोल से दांत पीले और कमजोर हो जाते है, ऐजालीन सायनोजोन कई तरह के रक्त विकार पैदा करता है। एक अध्ययन के अनुसार धूम्रपान करने से दिमाग पर बेहद घातक असर होता है, खासकर 45 वर्ष की उम्र से अधिक होता है। कई विशेषज्ञों ने शोध के बाद दवा किया है कि तम्बाकू के कारण करीब 40 प्रकार के कैंसर होने का खतरा बना रहता है। एक राष्टीय सर्वेक्षण के अनुसार भारत में लगभग 36 प्रतिशत लोग तम्बाकू का सेवन करते है। सबसे चौकाने वाली बात यह है की इसमें 20.3 प्रतिशत संख्या महिलाओ की है। विशेषज्ञों के अनुसार धूम्रपान पुरुषों की तुलना में महिलाओ को त्वचा का कैंसर, गले का कैंसर और इसी तरह की घातक बीमारियां अधिक होती है। धूम्रपान करने वाली गर्भवती महिलाओ के लिए तो धूम्रपान और भी घातक होता है, इससे गर्भपात का भयंकर खतरा बना रहता है। धूम्रपान से समय से पहले भी बच्चा पैदा हो सकता है और बच्चे के अंदर रक्त कैंसर की सम्भावनाये भी प्रबल रहती है। एक शोध रिपोर्ट के अनुसार धूम्रपान से महिलाओ को स्तन कैंसर होने का खतरा सामान्य महिलाओ के मुकाबले 30 प्रतिशत अधिक होता है यदि आंकड़ों पर नजर डाले, तो पता चलता है कि विश्व में हर 8 सेकण्ड में धूम्रपान की वजह से एक व्यक्ति की मौत हो रही है। भारत में 20 करोड़ लोग धूम्रपान के चंगुल में है। आज देश में धूम्रपान के कारण 50 प्रतिशत पुरुष और 20 प्रतिशत महिलायें कैंसर का शिकार है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">90 प्रतिशत मुंह का कैंसर, 90 प्रतिशत फेफड़ों का कैंसर और 77 प्रतिशत नली का कैंसर होना मुख्यत: ध्रूमपान करने से होता हैं। अधिकाशं 45 लाख लोग दिल की बीमारी से ग्रसित है। 8 लाख लोग की मौत हर वर्ष तम्बाकू उत्पादों के सेवन करने से होती है। देश में प्रतिवर्ष 1.5 लाख व्यक्ति ध्रूमपान के कारण रोगों से ग्रसित हो जाते हैं। शायद कम लोगों को पता होगा कि एक सिगरेट पीने से व्यक्ति की 5 मिनट की आयु कम हो जाती है। 20 सिगरेट या 15 बीड़ी पीने वाला व्यक्ति एवं करीब 5 ग्राम सुरती, खैनी के रूप में तम्बाकू प्रयोग करने वाला व्यक्ति अपनी आयु को 10 वर्ष कम कर लेता है। इससे न केवल उम्र कम होती है बल्कि शेष जीवन अनेक प्रकार के रोगों एव व्याधियों से ग्रसित हो जाता है। सिगरेट, बीड़ी पीने से मृत्यु संख्या, न पीने वालों की अपेक्षा 50 से 60 वर्ष की आयु वाले व्यक्तियों में 65 प्रतिशत अधिक होती है। यही संख्या 60 से 70 वर्ष की आयु में बढक़र 102 प्रतिशत हो जाती है। सिगरेट, बीड़ी पीने वाले या तो शीघ्रता से मौत की गोद में समा जाते है या फिर नरक के समान जीवन जीने को मजबूर होते हैं। भारत में किये गये अनुसंधानों से पता चलता है कि गालों में होने वाले कैंसर का प्रमुख कारण खैनी अथवा जीभ के नीचे रखने वाली सुरती चबाने वाले तम्बाकू है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">खाद्य एवं औषधि विभाग द्वारा देश के अन्दर एक अभियान चलाया गया जिससे कुछ ब्रांडेड़ और लोकल कम्पनियों के गुटखों के नमूनों की जांच की गई, जिसमें खतरनाक जहर मैग्निशियम कार्बोनेट की मिलावट (2.09 से 4.2 प्रतिशत) तक पायी गयी। यह मिलावट इसलिए की जाती है ताकि इसे एक बार खाने वाले व्यक्ति को इसकी लत लग जाये, वह हमेशा के लिए इस लत का शिकार हो जाये। विशेषज्ञों के अनुसार इस जहर से शरीर के अंदर की म्यूकस मेम्बेन में अल्सर पैदा करता है। इससे तम्बाकू में मौजूद निकोटिन और भी घातक हो जाता है और कैंसर का कारण बन जाता है। गुटखे के बेहद घातक प्रभावों को देखते हुए भारत सरकार द्वारा गुटखे पर प्रतिबंध की अधिसूचना जारी की जा चुकी है और उस पर अमल करते हुए प्रदेशों की सरकारों ने राज्य में गुटखे की बिक्री पर पूर्णत: प्रतिबंध लगा भी दिया है। केन्द्र सरकार ने सुप्रीम कोर्ट में हल्फनामा दायर करके कहा है कि खाद्य संरक्षा और मानक अधिनियम-2011 की धारा 2.1.3 में तम्बाकू युक्त पदार्थों पर प्रतिबंध लगाने की बात कही गई है। अधिसूचना के मुताबिक गुटका एक खाद्य पदार्थ है, इसलिए इसमे तम्बाकू और निकोटिन नहीं मिलाया जा सकता है। काफी बुजुर्गों का मानना है कि हुक्के में पानी के जरिये तम्बाकू का धुंआ ठण्डा होकर शरीर में पहुँचता है, इसलिए हुक्के से तम्बाकू पीने पर हमें कोई नुकसान नहीं होता है। हाल ही एक विशेष शोध में इस तथ्य का पता चला है कि हमारा परम्परागत हुक्के का सेवन, सिगरेट से दस गुणा अधिक हानिकारक है, क्योंकि हुक्के में कार्बन मोनोऑक्साइड सिगरेट की तुलना में ज्यादा घातक है। बेहद चौकानें वाली बात यह है कि हरियाणा में हुक्के की परम्परा के नाम पर शहरों मे बड़ी संख्या में हुक्का बार खोले गये है। इन हुक्का बारों में दुबई, मुम्बई और मुरादाबाद की मण्डियों का जहरीला तम्बाकू प्रयोग किया जा रहा है।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#9FAB8E;border-color:#9FAB8E;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पूज्य स्वामी रामदेव जी ने व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी ने कहा है कि नशा एक पीढ़ी का नहीं, कई पीढिय़ों का नाश करता है। नशा हमारे धन को ही नष्ट नहीं करता अपितु स्वास्थ्य और परलोक को भी बिगाड़ देता है।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सरकार ने सार्वजनिक स्थलों पर ध्रूमपान से संबंधित नियम संशोधित करके पूर्णत: लागू कर दिया गया है। इन संशोधित नियमों के अंतर्गत ध्रूमपान सभी सार्वजनिक स्थानों पर सख्ती से निषिद्ध है। सार्वजनिक स्थलों में ऑडिटोरियम, अस्पताल भवन, स्वास्थ्य स्थान, मनोरंजन केन्द्र, रेस्ट्रोरेंट, सार्वजनिक कार्यशाला, न्यायलय भवन, शिक्षण संस्थान, पुस्तकालय इत्यादि शामिल हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">सरकार ने सार्वजनिक स्थलों पर ध्रूमपान से संबंधित नियम संशोधित करके पूर्णत लागू कर दिया गया है। इन संशोधित नियमों के अंतर्गत ध्रूमपान सभी सार्वजनिक स्थानों पर सख्ती से निषिद्ध है। सार्वजनिक स्थलों में ऑडिटटोरियम,अस्पताल भवन, स्वास्थ्य स्थान, मनोरंजन केन्द्र, रेस्ट्रोरेंट, सार्वजनिक कार्यशाला, न्यायलय भवन, शिक्षण संस्थान, पुस्तकालय, सार्वजनिक यातायात, स्टेडियम, रेलवे स्टेशन, बस स्टॉप, सिनेमा हॉल, रिफ्रेशमेंट रूम, डिस्को, काफी हाऊस, बार, पब्स, एयरपोर्ट लॉज आदि शामिल किए गए हैं। इस एक्ट के तहत जो भी व्यक्ति उल्लंघन करेगा उस पर 200 से 500 रुपए के आर्थिक दण्ड के साथ दंडात्मक कार्यवाही करने का प्रावधान किया गया है। निश्चित तौर पर इस तरह के कानून की देश में सख्त आवश्यकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पूज्य स्वामी रामदेव जी ने व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी ने कहा है कि नशा एक पीढ़ी का नहीं, कई पीढिय़ों का नाश करता है। नशा हमारे धन को ही नष्ट नहीं करता अपितु स्वास्थ्य और परलोक को भी बिगाड़ देता है। कुल मिलाकर धूम्रपान से स्वास्थ्य, आयु, धन और चैन, चरित्र, विश्वास और आत्मबल सब खो जाता है और इसके विपरीत दमा, कैंसर, हृदय के रोग, विविध बीमारियों का आगमन हो जाता है। यदि हमें एक स्वस्थ एवं खुशहाल जिन्दगी हासिल करनी है तो हमें तम्बाकू का प्रयोग करना हर हालत में छोडऩा होगा। ऐसा करना कोई मुश्किल काम नहीं है। तम्बाकू का प्रयोग दृढ़ निश्चय करके ही छोड़ा जा सकता है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/129/%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%8F%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8-%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%82</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/129/%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%8F%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8-%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%82</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 19:55:09 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/32.jpg"                         length="93451"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नशे की लत- अभिशप्त होता जीवन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.85pt;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">वंदना बरनवाल<span>   </span>राज्य प्रभारी </span></strong></p>
<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.85pt;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">महिला पतंजलि योग समिति - उ.प्र.(मध्य)</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/130/%E0%A4%A8%E0%A4%B6%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B2%E0%A4%A4--%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/361.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नशे की लत जीवन को सिर्फ शापित ही नहीं करती बल्कि जीवनभर घुन की भांति लगकर नशा करने वाले के साथ ही साथ उसके परिवार को भी अभिशप्त करती रहती है। कभी बदलती हुई जीवनचर्या के कारण तो कभी किसी पारिवारिक या सामाजिक परिस्थियों का सामना करने में आने वाली चुनौतियों के कारण और कभी शौक ही शौक में ली जाने वाली नशे की पहली घूंट या फिर सिगरेट का पहला कश देखते ही देखते कब एक युवा को अपनी गिरफ्त में ले लेती है उसे स्वयं को भी पता नहीं चलता और फिर अचानक एक दिन ऐसा आता है जब वह स्वयं को नशे की एक ऐसी दुनियां में शामिल पाता है जो अभिशाप बनकर उसके जीवन में ग्रहण डाल देता है। जब तक यह सब कुछ उसे समझ आता है तब तक जीवन का बहुमूल्य समय बर्बाद हो चुका होता है, अगर हम अपने आस-पास नशा करने वाले जितने भी लोग हैं उनके जीवन को गहराई से देखें तो पायेंगे समस्याओं का समाधान ढूंढते-ढूंढते जिन लोगों ने नशे का सहारा लिया, नशे ने उनके जीवन को और बर्बाद कर दिया। मतलब साफ है, ऐसे लोग बर्बादी में समाधान ढूंढते फिर रहे थे। ध्यान रहे! नशे को यूँ ही बर्बादी का घर नहीं कहा जाता। नशा चाहे कैसा भी हो, कोई भी हो और कोई भी करें। व्यक्ति और उसके परिवार दोनों के ही जीवन में जहर ही नहीं घोलता बल्कि उसे नर्क बना देता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान नहीं मौत का सामान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वैसे तो दुनियांभर में लाखों लोग नशे की लत से परेशान है और इस लत के कारण हर साल लाखों लोग अपनी जान गवाते हैं। गत् वर्ष भारत की वित्तीय राजधानी और फिल्मी चकाचौंध के लिए मशहूर शहर मुंबई में एक मशहूर अभिनेता के पुत्र का नाम क्रूज ड्रग्स पार्टी में आने के कारण पूरे देश में नशे को लेकर चर्चाएं हुई थी। उन चर्चाओं के बीच राष्ट्रीय अपराध रिकॉर्ड ब्यूरो ने भारत में नशे की वजह से मरने वालों के आंकड़े सामने रखे, जिसमें से कुछ आंकड़े चौकाने वाले खुलासे कर रहे थे, जैसे कि देश में साल 2017 से 2019 के बीच बहुत ज्यादा नशा करने से 2,300 से भी ज्यादा लोगों की मौत हुई जिसमें वर्ष 2018 में सबसे ज्यादा 875 लोगों की जान गई। राष्ट्रीय अपराध रिकॉर्ड ब्यूरो के आंकड़ों के मुताबिक नशे की वजह से मरने वालों में 30-45 आयु वर्ग के लोगों की संख्या 784 थी, जबकि 18 से 30 साल आयु वर्ग के 624 लोग, 45 से 60 वर्ष आयु वर्ग के 550 और 60 साल या उससे अधिक आयु वर्ग के 241 लोगों ने नशे की वजह से अपनी जान गवाई, यानि मरने वालों में सबसे ज्यादा 30 से 45 आयु वर्ग के लोग थे। यही नहीं मरने वालों में 14 साल से कम उम्र के 55 बच्चे भी शामिल थे जबकि 14-18 साल के आयु वर्ग वाले 70 किशोरों की भी मौत ज्यादा नशा करने की वजह से हुई। मतलब साफ़ है कि एक बार छोटी सी उम्र से ही नशे की जो लत शुरू हो जाती है बड़े होने पर उससे बाहर निकल पाना आसान नहीं होता है। इन आंकड़ों में बीड़ी, सिगरेट, तम्बाकू या शराब के सेवन से बीमार होकर मरने वाले लोग शामिल नहीं है बल्कि ये आंकड़े अधिक मात्रा में गांजा, कोकीन, अफीम, स्मैक और नशीले इंजेक्शन आदि लेने वाले लोगों के हैं। अगर बात करें धूम्रपान से होने वाली मौतों की तो विश्व स्वास्थ्य संगठन के अनुसार दुनियांभर में प्रतिदिन करीब ग्यारह हजार व्यक्ति अर्थात् हर साल चालीस लाख लोग धूम्रपान के कारण काल का ग्रास बनते हैं, जिनमें से करीब एक तिहाई लोगों की मौत केवल भारत में ही होती है। इसी तरह देश में हर साल करीब तेरह लाख से भी ज्यादा मौतें तंबाकू जनित कैंसर, दमा, हृदय रोग जैसी विभिन्न बीमारियों के कारण होती हैं।<img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/361.jpg" alt="36"></img> </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">प्राकृतिक बनाम सिंथेटिक ड्रग्स</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आमतौर पर नशीले पदार्थों को प्राकृतिक, अर्ध सिंथेटिक और सिंथेटिक ड्रग्स के नाम से तीन भागों में बांटा जा सकता हैं। प्राकृतिक नशे के अंतर्गत अफीम, गांजा, चरस एवं तम्बाकू जैसे पदार्थ आते हैं जबकि अर्ध सिंथेटिक के लिए इन पदार्थों को प्रोसेस कर दिया जाता है जैसे कि अफीम से बने मारफिन, कोडीन, हेरोइन व ब्राउन शुगर, गांजा व गांजे से बने चरस व हशीश, कोकीन आदि, जबकि सिंथेटिक ड्रग्स में एलएसडी, मैंड्रोक्स व पीसीपी नाम से नशे वाले पदार्थ आते हैं। इन पदार्थों की सीमित मात्राएँ औषधि के रूप में भी प्रयोग में लायी जाती हैं मात्रा के बढ़ते ही मौत के खतरे बढ़ जाते हैं। जैसे कि अफीम, पैपेवर सोमनिफेरम नामक पौधे के दूध अर्थात् लेटेक्स को सुखा कर बनाई जाती है। इसका उपयोग कई प्रकार की दवाइयां बनाने में भी किया जाता है पर यदि कोई व्यक्ति तीस ग्राम या उससे अधिक अफीम खा लें तो वह मौत के मुंह में भी जा सकता है। गांजे के पौधे को भी कई नाम से जाना जाता है जैसे मैरीजुआना, केनेबीस। इसका सबसे लोकप्रिय नाम है वीड है। गांजे और होली की भांग में ज्यादा अंतर नहीं होता है। इसी प्रकार चरस भी गांजे के पेड़ से निकला हुआ एक प्रकार का गोंद होता है जिसके अधिक मात्रा में इस्तेमाल से दिमाग के काम करने और सोचने-समझने की शक्ति खत्म हो सकती है, इसी प्रकार शराब की लत भी कम खतरनाक नहीं है। जब तक सीमित मात्रा में ली जाए, नकारात्मक प्रभाव ज्यादा नहीं होगा या बल्कि कुछ बीमारियों में तो अल्कोहल बेस्ड दवाओं का इस्तेमाल भी होता है पर यदि लत लग जाये तो किडनी और लीवर पर असर पडऩा तय मानिये। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span lang="ar-sa" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="ar-sa">युवाओं द्वारा नशे की तरफ बढऩे के कारण</span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एक बहुत ही पुरानी एक कहावत है दूर के ढोल सुहावने होते हैं यानि जो चीज़ आपके पास नहीं होती आपसे दूर होती है, वो चीज़ आपको ज्यादा पसंद आती है। संभवत: इसी कहावत का रंग युवा पीढ़ी को चढ़ा हुआ है। युवाओं में नशे को लेकर बढ़ते रुझान के कई कारण गिनाये जा सकते हैं। इन सबमें एक प्रमुख कारण है पश्चिमी सभ्यता और उसके प्रति बढ़ता रुझान। कपड़े-लत्ते से लेकर खाने-पीने, चलने-फिरने और बोलने-बतियाने हर जगह पश्चिमी सभ्यता का प्रभाव देखने को मिलता है। दूर से पश्चिमी सभ्यता आकृर्षित करती है और आज के इस प्रतिस्पर्धात्मक युग में दुनियां में हर चीज का ज्ञान होना, बाहर की  दुनियां की समझ होना, ये सब जरूरी है, परंतु नकल सिर्फ गलत चीजों की ही क्यों? पश्चिमी सभ्यता की नकल के अतिरिक्त नशे की दुनियां में प्रवेश के और भी कई कारण हो सकते हैं मसलन तनाव, अकेलापन, लोगों की बढ़ती अपेक्षाएं, जीवन में लगातार मिल रही असफलता आदि। कुछ मामलों में यह भी देखा गया है कि कुछ घरों में किसी बच्चे द्वारा नशे की शुरुआत तब होती है जब वह अपने ही घर में या अपने आसपास किसी को नशा करता देखता है। बच्चे को इसके लाभ-हानि का पता नहीं होता और वह उससे प्रभावित होकर खुद भी इसमें शामिल होना चाहता है। बच्चे वैसे भी चीजों को बहुत गौर से देखते और समझते हैं। इसके अतिरिक्त कभी-कभी माता-पिता द्वारा बच्चों को बात बात पर टोकना या डांटना, पढ़ाई का अतिरिक्त दबाव, बात-बात पर दूसरे बच्चों के साथ उनकी तुलना करना, बिना वजह व्यक्तिगत जीवन में दखल, नौकरी की चिंता, स्वास्थ्य की समस्या, अकेलापन एवं भावनाओं का कोई साझीदार नहीं होना जैसे अनेकों और कारण गिनाये जा सकते हैं जिनके बारे में कहा जा सकता है कि ये कारण बच्चों को नशे की तरफ  ले जा रही है बहरहाल कारण कुछ भी हो ध्यान रहे नशे की दुनिया में सिर्फ  और सिर्फ  विनाश ही हैं और इस बात को जितना जल्दी सभी समझ लें उसी में सबकी भलाई है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">एक साथ दो गलती</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">नशे की गिरफ्त में आये ज्यादातर युवा अक्सर यही कहते फिरते हैं कि जीवन में एक के बाद एक आ रही समस्याओं के समाधान ने उनको इस दुनियां में जाने को मजबूर किया जबकि सत्य तो यह है कि समस्या किस के जीवन में नहीं और यदि जीवन में समस्याएं नहीं हों तो शायद हमारा जीवन नीरस ही नहीं जड़ भी हो जाए। इसलिए समस्याओं के होने का मतलब यह तो नहीं हो जाता कि समाधान ढूंढते-ढूंढते एक नयी और पहले से भी विकट समस्या को निमंत्रण दिया जाये। जीवन में सम-विषम परिस्थितियाँ तो आती और जाती रहती हैं। एक छोटे बच्चे को लगता है कि विद्यालय से निकलने और महाविद्यालय पहुँचने के बाद समस्या दूर हो जायेगी। महाविद्यालय वाले को लगता है कि पढ़ाई पूर्ण करने के पश्चात अच्छी नौकरी या व्यवसाय के शुरू होते ही समस्याएं दूर होनी शुरू हो जायेंगी, पर ऐसा होता कहाँ है। सच तो यही है कि बाल्यावस्था से लेकर युवावस्था तक, युवावस्था से लेकर गृहस्थाश्रम में प्रवेश करने तक और फिर गृहस्थाश्रम से लेकर वानप्रस्थ आश्रम तक हर व्यक्ति को बहुत सी परिस्थितियों का सामना करना ही पड़ता है। ये परिस्थितियां कभी हमारी आशाओं के अनुरूप होती है तो कभी विरुद्ध भी जिनका सामना न चाहते हुए भी सभी को करना ही होता है। ऐसे में यदि कोई इन परिस्थियों को समस्या का नाम देता है तो दरअसल समस्या उस विषम परिस्थिति में नहीं बल्कि व्यक्ति की सोच में है। दरअसल जिस स्थिति या परिस्थिति को हमारा मन जटिल मानता है और जिसमें अनुकूलित नहीं हो पाता उस परिस्थिति को हम समस्या मान बैठते हैं और फिर उससे छुटकारा पाने के नाम पर बहुत से लोग नशे की राह पकड़ लेते हैं। ऐसे लोग एक साथ दो गलती करते हैं, पहली यह कि विषम परिस्थिति को समस्या के तौर पर लेते हैं जबकि समस्या तो दृष्टि आधारित होती है और दूसरी यह कि समाधान की तलाश में नशे की राह पकड़ लेते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">सृष्टि की निर्मात्री है दृष्टि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जीवन में सम विषम परिस्थितियों का आना तो तय है और अगर कोई विषम परिस्थिति को समस्या मानता है तो उसके लिए समस्याओं का आना भी तय है। वैसे भी धनवान हो या निर्धन, युवा हो या बुजुर्ग, महिला हो अथवा पुरुष समस्या विहीन जीवन की कल्पना तो कोई भी नहीं कर सकता। समझदारी तो इसमें है कि हम इन समस्याओं को किस प्रकार लेते हैं और इनका समाधान किस प्रकार से करते हैं। इतना तो तय है कि नशे की राह पर चलकर किसी को भी कभी समाधान प्राप्त नहीं हुआ है। समाधान के लिए समस्या को देखने और समझने के तरीके में बदलाव लाना होगा। पूरी सृष्टि में दिन-रात अनेकों घटनाएँ घटित हो रही हैं जो हमारे नियंत्रण में नहीं हैं तो क्या उनको समस्या मान लिया जाना चाहिए। पृथ्वी सूर्य का चक्कर लगा रही है, चन्द्रमा पृथ्वी के चक्कर काट रहा है और पृथ्वी अपनी धुरी पर घूम रही है, इनके आपस की गतिशीलता के कारण कहीं कभी दिन तो कहीं रात होती है। इसी गतिशीलता के कारण मौसम में भी फेर-बदल होता है। कभी तेज गर्मी तो कभी बारिश और कभी शीत लहर, इसमें से कुछ भी हमारे हमारे वश में नहीं है तो फिर समस्या क्या है। पर बहुत से लोगों कभी गर्मी समस्या लगती है तो कभी बारिश और कभी ठंडक, यह जानते हुए भी कि मौसम के इस परिवर्तन के कारण ही सृष्टि टिकी हुई है यदि मौसम परिवर्तन को समस्या के तौर पर कोई देखे तो समस्या दरअसल सृष्टि में नहीं बल्कि दृष्टि में है। जीवन में भी इसी प्रकार परिवर्तन होते रहते हैं इन परिवर्तनों को लेकर हमारी दृष्टि कैसी है, हमारा जीवन भी हमारी इसी दृष्टि पर निर्भर करता है। यानि हमारी दृष्टि ही सृष्टि की निर्मात्री है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">समस्या और समाधान दोनों ही मनोवैज्ञानिक</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी भी समस्या को और उसके समाधान को एक जटिल मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया की तरह लिया जाना चाहिए। इस प्रक्रिया के माध्यम से ही किसी बाधा को समझा जा सकता है एवं साथ ही साथ उसको दूर करने और चुनौती का सामना करने के तरीके को भी निकला जा सकता है। यह प्रक्रिया कभी जटिल तो कभी आसान हो सकती है बल्कि कभी कभी बहुत ही कठिन रास्तों का अनुसरण करते हुए यह मनोवैज्ञानिक पीड़ा भी दे सकती है। ऐसे में जो लोग इस पीड़ा से अपने आपको उबार ले जाते हैं वे ना सिर्फ सौभाग्यशाली होते हैं बल्कि विजेता कहलाते हैं। अन्यथा बहुत से लोग परिस्थियों की दुहाई देकर इस पीड़ा से बचने के लिए स्वयं को नशे के हवाले भी कर देते हैं। आगे चलकर जीवन की यह एक बहुत बड़ी भूल साबित होती है। हमें यह समझना और युवाओं को खासतौर पर यह समझाना होगा कि समस्या समाधान के किसी भी चरण में नशे का कोई स्थान नहीं होता है। अलबत्ता किसी भी समस्या के समाधान का सबसे महत्वपूर्ण चरण है उस समस्या की पहचान कर लेना, सुनने में यह चरण मामूली भले लगे लेकिन तथ्य यह है कि ज्यादातर मामलों में यही सबसे दुष्कर होता है, परन्तु इसका मतलब ये तो नहीं कि समाधान को ढूंढने के लिए खुद को भुलावा देकर नशे की दुनिया  में प्रवेश कर लिया जाये, नशा असल में जीवन बर्बाद करने का साधन है और इससे बर्बाद हुए परिवारों की व्यथा किसी से भी छुपी नहीं है। ऐसे में जो लोग इसमें समाधान ढूंढ़ रहे हैं उन्हें कभी मिलेगा नहीं और नशा करने वाला व्यक्ति भी इसे जानता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">तो फिर क्यों ना मारें नशे की लत को लात</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जब नशे से नुकसान के सिवा कुछ भी हासिल नहीं होना तो फिर आखिर इसके नजदीक जाना ही क्यों क्योंकि एक बार अगर नशे की लत लग गयी तो फिर उसको लात मारना आसान नहीं रह जाता पर इसे आप नामुमकिन भी मत मानिये। आवश्यकता है बस एक ईमानदार कोशिश की और अपने प्रति थोड़ा कठोर बनने की, इसके साथ ही यदि थोड़ा माहौल परिवार के सदस्यों ने भी बना दिया तो फिर यह मुश्किल-मुश्किल नहीं रह जाती है। ध्यान रहे ऐसी समस्याओं का यदि चिर स्थाई समाधान निकालना है तो उसके लिए मेडिकल के उपायों से कहीं ज्यादा पारिवारिक, मनोवैज्ञानिक और सामाजिक उपाय कारगर साबित होगा और यह बहुत मुश्किल भी नहीं।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;border-width:1px;background-color:#ECCAFA;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हमें यह समझना और युवाओं को खासतौर पर यह समझाना होगा कि समस्या समाधान के किसी भी चरण में नशे का कोई स्थान नहीं होता है। अलबत्ता किसी भी समस्या के समाधान का सबसे महत्वपूर्ण चरण है उस समस्या की पहचान कर लेना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ध्यान रहे, जीवन का समाधान नशे में नहीं, ज्ञान में है जीवन में जो अंधेरा है, वो ज्ञान की रोशनी से ही दूर हो सकता है। इसलिए ज्ञान पथ का पथिक बनिये, जीवन सुगम हो जाएगा और फिर नशे के लिए कोई स्थान नहीं बचेगा। नशा अगर कुछ समय के लिए सांसारिक बंधनों से मुक्ति देता है, तो अध्यात्म सभी तरह की सांसारिक समस्याओं से बेहतर तरीके से हल करने का रास्ता बताता है। परम श्रद्धेय गुरुवर तो शुरुआत से ही कहते चले आ रहे हैं योग में समस्त समस्याओं का समाधान है। भारत तो वैसे भी ज्ञानियों, तीर्थकरों, संतों और महात्माओं की धरा है, इसलिए जीवन का आनंद लेने के लिए किसी पदार्थ का नहीं बल्कि योग का नशा अपनाएं क्योंकि जीने की कला हमें यहीं से प्राप्त हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माना पीने के बाद इंसान बहक जाता है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">,</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पर जब पीने जाता है तब तो होश में रहता है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनद रहे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन है बहुत ख़ास और नशा है सर्वनाश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">,</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छूट जाए तो ही अच्छा वर्ना शरीर है जिन्दा लाश।</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/130/%E0%A4%A8%E0%A4%B6%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B2%E0%A4%A4--%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/130/%E0%A4%A8%E0%A4%B6%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B2%E0%A4%A4--%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 19:41:16 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/361.jpg"                         length="53118"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारतीय शिक्षा पद्धति के लिए पाठ्य पुस्तकों में अन्तर्वस्तु</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.85pt;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">डॉ. चंद्र बहादुर थापा<span>  </span></span></strong></p>
<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.85pt;text-align:right;" align="right"><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">वित्त एवं विधि सलाहकार- </span><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">भारतीय शिक्षा बोर्ड एवं </span></p>
<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.85pt;text-align:right;" align="right"><span lang="en-gb" style="font-size:10pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/131/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/381.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   यथार्थ में, शिक्षा का मतलब ज्ञान अर्जन है। ज्ञान का प्रयोग व्यक्ति और समाज के माध्यम से राष्ट्र और समस्त विश्व सहित सृष्टि के चहुंमुखी विकास, संवर्धन और समृद्धि के लिए होता है। ज्ञान लोगों के भौतिक, बौद्धिक तथा सामाजिक क्रियाकलाप की उपज, संकेतों के रूप में जगत के वस्तुनिष्ठ गुणों और संबंधों, प्राकृतिक और मानवीय तत्वों के बारे में विचारों की अभिव्यक्ति है जो शिक्षा व्यवस्था के द्वारा बालक से वृद्धावस्था तक पीढ़ी दर पीढ़ी निरंतर हस्तांतरण, यथास्थिति अथवा परिशोधन एवं परिवर्धन सहित किया जाता है। जीवन में एक विकल्प या एक सोच रखकर प्रयास करने पर, चहुंमुखी विकास नहीं होता है। जीवन के विकास क्रम में, अनेक विकल्पों, या अनेक प्रकार की सोच को फलीभूत करने के लिए प्रयास करने पर, चहुंमुखी विकास के साथ साथ छोटे-बड़े अनगिनत खुशियां मिलती हैं, जिनको हम अपने सन्तान के भविष्य के लिए श्रुति, स्मृति, अथवा लिखित अलिखित साहित्य अथवा किसी पदार्थ या कागज में उकेर कर छोड़ जाते हैं। अमूमन संतति इनको धरोहर समझ कर संजोते हैं, अपने संतति को बताते हैं, इस प्रकार यह ज्ञान के हस्तांतरण के लिए शिक्षण पद्धति बन जाता है।   </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">प्राचीनकाल में, शिक्षा व्यवस्था के कारण भारत विश्वगुरु कहा जाता था और तत्कालीन शिक्षा को प्रकाशस्रोत, अन्तर्दृष्टि, अन्तर्ज्योति, ज्ञानचक्षु और तीसरा नेत्र आदि उपमाओं से विभूषित किया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अज्ञान तिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जन शलाकया ।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्री गुरवे नम: ।।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अर्थात, जिसने अज्ञान रुप अंधकार से अंध लोगों की आँखें ज्ञानांजन रुप शलाका से खोली, उन गुरु को नमन (प्रणाम)। उस युग की यह मान्यता थी कि जिस प्रकार अन्धकार को दूर करने का साधन प्रकाश है, उसी प्रकार व्यक्ति के सब संशयों और भ्रमों को दूर करने का साधन शिक्षा है। प्राचीन काल में इस बात पर बल दिया गया है कि, शिक्षा व्यक्ति को जीवन का यथार्थ दर्शन कराती है तथा इस योग्य बनाती है कि वह जन्म से मृत्युपर्यन्त धर्म के आधार पर, अर्थ के उपार्जन कर, काम के ऐश्वर्य भोगते हुए, भवसागर की बाधाओं को पार करके अन्त में मोक्ष को प्राप्त कर सके, जो कि मानव जीवन का चरम लक्ष्य है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा और ज्ञान</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिक्षा एक संरचित औपचारिक प्रक्रिया है जो ज्ञान अर्जन पद्धति को औपचारिक संस्थानों जैसे स्कूलों और विश्वविद्यालयों, व्यक्ति-आबाल-वृद्ध, के आंतरिक गुणों व शक्तियों को प्रकाशित करती है। शिक्षा आजीवन चलने वाली प्रक्रिया है, यह मानव के जन्म से लेकर मृत्यु तक निरंतर चलती रहती है । शिक्षा की क्रिया कभी स्थिर नहीं रहती है, क्योंकि यह एक गतिशील क्रिया है, जो लगातार चलती रहती है और मानव विकास में सहायक होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जन्म के समय बालक का मन एक कोरे कागज के समान होता है, जैसे-जैसे बालक बाहरी वातावरण के संपर्क में आता है वैसे-वैसे संवेदना के रूप में वस्तुओं के चिन्ह मस्तिष्क में अंकित होने लगते हैं, इस प्रकार ज्ञान की सामग्री बाहरी वातावरण से आती है। सच्चे ज्ञान की उत्पत्ति बुद्धि से होती है, केवल बुद्धि के द्वारा ही निश्चित, सत्य और सार्वभौमिक ज्ञान प्राप्त किया जा सकता है, इस प्रकार ज्ञान का संबंध हमारे जन्म से है अर्थात जन्मजात हैं परन्तु ज्ञान की सत्यता या असत्यता की जांच प्रयोगों द्वारा की जाती है। इस प्रकार हमारे पास विचारों, तथ्यों, सिद्धांतों तथा ज्ञान का विस्तृत स्वरूप होता है। चेतन सामग्री की क्षमता को तर्क के द्वारा वास्तविक बनाया जाता है, अनुभव के साथ ज्ञान के उद्देश्य पूर्ण करने के लिए कार्य आरंभ तो कर सकते हैं, किंतु अनुभव स्वयं में ज्ञान नहीं देते हैं। ज्ञान को स्वरूप देने के लिए तर्क की आवश्यकता होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">मस्तिष्क की प्रमुख विशेषता में से एक व्यग्रता के साथ-साथ अज्ञानता है, जो सभी प्रकार के शारीरिक तथा मानसिक विचलनों की वास्तविक जड़ (मूल) है, और अधिकांशत: अच्छाई के बदले बुराई के तरफ प्रेरित करने लगता है, वितृष्णा बढ़ता है और जघन्य कार्यों को कराने लगता है। योग साधना द्वारा मानसिक चंचलता को नियंत्रित कर एक बिंदु पर केंद्रित किया जाता है और बुराइयों की जड़ अज्ञानता को समूल नाश करने की प्रयास किया जाता है। योग साधना में मन केंद्रित करने के लिए कुछ शारीरिक तथा कुछ मानसिक क्रियाएं करवाई जाती है जिससे कोई भी नकारात्मक विचार को शांत किया जा सके और सकारात्मकता की तरफ  मोड़ा जा सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">न्यायमत में ज्ञान दो प्रकार के होते हैं- ‘प्रमा और ‘अप्रमा</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">। संस्कार मात्र से उत्पन्न होने वाला ज्ञान ‘स्मृति, तथा स्मृति से भिन्न ज्ञान ‘अनुभव</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहा जाता हैं। यह ‘अनुभव</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दो प्रकार के होते हैं- यथार्थ अनुभव तथा अयथार्थ अनुभव। जो वस्तु जैसी हो उसका उसी रूप में अनुभव होना यथार्थ अनुभव है (यथाभूतोऽर्थो यस्मिन् स:)। घट का घट रूप में अनुभव होना यथार्थ कहलाएगा। यथार्थ अनुभव की ही दूसरा नाम ‘प्रमा</span>’ <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">हैं। तद्वति तत्प्रकारकानुभव: प्रमा  (अर्थात् जो वस्तु जैसी हो उसको उसी प्रकार की ही जानना प्रमा है।) तथा प्रमा से विपरीत अनुभव को ‘अप्रमा</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कहते हैं अर्थात् किसी वस्तु में किसी गुण का अनुभव जिसमें वह गुण विद्यमान ही नहीं रहता। प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान तथा शब्द, प्रमा के अन्तर्गत आते हैं, जबकि स्मृति, संशय, भ्रम तथा तर्क अप्रमा के अन्तर्गत।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">मुफ्त शिक्षा का अधिकार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">संयुक्त राष्ट्र महासभा द्वारा 16 दिसंबर 1966 को संकल्पित (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">General</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> Assembly resolution 2200A (XXI)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, और 3 जनवरी 1976 से लागू प्रस्ताव आर्थिक, सामाजिक और सांस्कृतिक अधिकार अंतर्राष्ट्रीय समझौता </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, (जिसमें श्रम अधिकार और स्वास्थ्य का अधिकार, शिक्षा का अधिकार और पर्याप्त जीवन स्तर का अधिकार शामिल है), को जुलाई 2020 तक, भारत सहित 171 देशों ने हस्ताक्षर किये हैं, जिस  के अनुच्छेद 13 मुफ्त शिक्षा के लिए सभी के अधिकार को मान्यता देता है </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Resolution Article 13 (2) (a) and (b)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- प्राथमिक स्तर के लिए मुफ्त, और माध्यमिक और उच्च स्तर के लिए ‘मुफ्त शिक्षा के तरफ  कदम बढ़ाने की प्रयास)। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उपरोक्त संकल्प के अनुच्छेद 13.2 में शिक्षा के अधिकार को प्राप्त करने के लिए कई विशिष्ट कदमों की सूची दी गई है, जिनका पालन करने के लिए सहभागी राष्ट्रों में विभिन्न सरकारी गैरसरकारी संस्थाएं, इत्यादि की आवश्यकता होती है। इनमें मुफ्त, सार्वभौमिक और अनिवार्य प्राथमिक शिक्षा, विभिन्न रूपों में ‘आमतौर पर उपलब्ध और सुलभ,</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">माध्यमिक शिक्षा (तकनीकी और व्यावसायिक प्रशिक्षण सहित) और समान रूप से सुलभ उच्च शिक्षा का प्रावधान शामिल है । ये सभी बिना किसी भेदभाव के सभी के लिए उपलब्ध होने चाहिए। सहभागी राष्ट्रों को ऐसे स्कूल प्रणाली विकसित करनी चाहिए (हालांकि यह सार्वजनिक, निजी या मिश्रित हो सकती है), जो वंचित समूहों के लिए छात्रवृत्ति को प्रोत्साहित या प्रदान करते हुए, तत्काल या उत्तरोत्तर सभी स्तरों पर शिक्षा मुफ्त बनाने की आवश्यकता को प्राथमिकता दे, जहाँ ‘प्राथमिक शिक्षा अनिवार्य और सभी के लिए मुफ्त उपलब्ध होगी, माध्यमिक शिक्षा ‘हर उपयुक्त माध्यम से सभी के लिए आमतौर पर उपलब्ध और सुलभ होगी, और विशेष रूप से मुफ्त शिक्षा के तरफ  क्रमश: कदम बढ़ाये और उच्च शिक्षा को सभी के लिए समान रूप से सुलभ बनाया जाएगा (क्षमता के आधार पर, हर उचित माध्यम से, और विशेष रूप से मुफ्त शिक्षा के तरफ क्रमश: कदम बढ़ाते हुए)’। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इसी संकल्प के अनुपालन में भारत सरकार ने भारत की संसद में 4 अगस्त 2009 को शिक्षा का अधिकार अधिनियम 2009 </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(Right to Education Act 2009: RTE-2009) </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">को अधिनियमित किया, जो 1 अप्रैल, 2010 को लागू हुआ, और यह 6 से 14 वर्ष की आयु के बच्चों को मुफ्त शिक्षा की गारंटी देता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">पुस्तक और पाठ्य पुस्तक</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पुस्तक या किताब लिखित या मुद्रित पन्नों के संग्रह को कहते हैं। डिजिटल पुस्तकों को ई-पुस्तक (ई-बुक) कहते हैं जबकि हस्तलिखित पुस्तकों को पांडुलिपियां कहते हैं। एक स्थूल पदार्थ के रूप में पुस्तक सामान्यत: आयताकार पृष्ठों का एक पुलिंदा है जिसे कागज़, पेपिरस, चर्मपत्र या भोजपत्र से निर्मित किया जाता है और जिसे एक ओर से बाँधकर (दायीं या बायीं ओर से) या सीं कर या फिर किसी अन्य माध्यम से एक साथ इस प्रकार से दृढ़ कर दिया जाता है कि उसे सरलता से पढ़ा जा सके। आज पुस्तकें केवल स्थूल रूप में ही उपलब्ध नहीं हैं, बल्कि संचार क्रांति के फलस्वरूप वह ई-पुस्तकों और दूसरे रूपों में भी उपलब्ध हैं। जिस स्थान पर बहुत सी पुस्तकों को व्यवस्थित और क्रमबद्ध ढंग से रखा जाता है, उसे पुस्तकालय कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">किसी विषय के ज्ञान को जब एक स्थान पर पुस्तक के रूप में संगठित ढंग से प्रस्तुत किया जाता है तो उसे पाठ्य-पुस्तक की संज्ञा प्रदान की जाती है। राष्ट्रीय पाठ्यचर्या रूपरेखा 2005 में पाठ्यपुस्तक को एक शिक्षण अधिगम सामग्री के पैकेज का भाग माना है एवं कहा है ‘‘पाठ्यपुस्तक एक मार्गदर्शिका के रूप में प्रयोग की जाने वाली सहायक सामग्री है जिससे विद्यार्थी सक्रिय रूप से पाठ, विचारों, वस्तुओं, वातावरण और लोगों से जुड़ता है एवं उनके अन्दर अपनी समझ का निर्माण करता है यह ऐसी चीज नहीं जो ज्ञान को अंतिम उत्पाद के रूप में बच्चों के दिमाग में भरने का काम करें</span>’’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">शिक्षा प्रणाली में पाठ्यपुस्तकों को वही स्थान हासिल है जो कि हमारे धर्मों में पवित्र पुस्तकों का है। यह कहना गलत नहीं होगा कि शिक्षण अधिगम की प्रक्रिया का प्रारंभ एवं अंत पाठ्य पुस्तक से ही होता है यहाँ तक की विभिन्न प्रकार के क्रियाकलापों का आयोजन शिक्षक विद्यार्थी के बीच अंत क्रिया परीक्षा इत्यादि सभी पाठ्य पुस्तक केन्द्रित है। इसके जरूरत से ज्यादा महत्व के कारण पाठ्य पुस्तक ने एक गौरवशाली और मानक रूपरेखा को अपना लिया है। पाठ्य पुस्तक एक प्रभुत्व का प्रतीक बन गई है जिसे अवमानित करना कठिन है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">शिक्षण विधि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भारतीय परंपरागत शिक्षण प्रक्रिया में पाठ्यचर्या और पाठ्यक्रम को मौखिक विधि का प्रयोग करके मनोरंजक विधि से शिक्षा दी जाती थी। उसके बाद चिन्तन-मनन के लिये कहा जाता था। गुरुजन प्रश्नोत्तर, वाद-विवाद तथा शास्त्रार्थ विधि का भी प्रयोग करते थे। इसके माध्यम से चिन्तन-मनन, निर्णय तथा व्यक्तित्व आदि गुणों का विकास किया जाता था। इस काल में मॉनिटोरियल व्यवस्था भी प्रचलित थी। उच्च कक्षा के छात्र निम्न कक्षा के छात्रों को पढ़ाते थे। इस काल में सरल से कठिन की ओर, ज्ञात से अज्ञात की ओर तथा आगमन एवं निगमन विधियों का भी प्रयोग किया जाता था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">विकट परिस्थिति में गुरु द्वारा शिष्य को सबल और संशय रहित हो कर सही कार्य करने के लिए कैसे शिक्षित-प्रशिक्षित किया जाता था, इसका सजीव उदाहरण श्रीमद्भगवद्गीता है, जिसमें मानव जीवन के लक्ष्य, अच्छे (दैवी) और बुरे (आसुरी) विपरीत प्रवृत्तियाँ तथा उनके सूचक व्यवहार, दोनों प्रवृत्तियों के प्रभाव और प्रतिफल, शास्त्रविहित ग्राह्य और त्याज्य व्यवहार, इत्यादि (जो आबाल-बृद्ध पर लागु होता है), को अत्यंत सुरम्य और सरल तरीके से वर्णन किया है। पाठ्यचर्या और पाठ्यक्रम में क्या निहित होना चाहिए? ताकि एक मानव को सही मायने में स्वावलम्बी, विश्वोपयोगी और परमात्मा समर्पित बनाया जा सके, अवांछनीय आसुरी प्रवृत्ति विहीन हो, उसके संकेत श्रीमद्भगवद्गीता के सोलहवें अध्याय में मिलते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वास्तव में मनुष्य के जीवन के लक्ष काम, क्रोध, लोभ, मोह से परे धर्म पूर्वक अर्थोपार्जन कर उसके सुरक्षा सहित अपने समस्त कामनाओं को पूर्ण करते हुए परमात्मा में समाहित होना है और इस प्रयोजन के लिए श्रीमद्भगवद गीता के सोलहवें अध्याय में दैवी और आसुरी प्रवृत्ति क्या है, उनके प्रभाव से क्या मिलता है? और व्यक्ति की कोशिश किस तरफ होना चाहिए और क्या-क्या त्यागना चाहिए?, यथा निम्न अर्ध-श्लोक में दो प्रकार की मानव प्रवृत्ति  वर्णित है- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">द्वौ भूतसर्गौ लोकऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।।16.6।।</span></strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (मानव समाज में दैवी सम्पदा के प्रवृत्ति वाले और आसुरी सम्पदा के प्रवृत्ति वाले अर्थात् जनमानस के अच्छे और बुरे प्रकार के लोग होते हैं)। निम्न 3 श्लोकों में दैवी सम्पदा के 25 लक्षण दिए हैं, यथा </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अभयं सत्त्वसंशुद्धिज्र्ञानयोगव्यवस्थिति:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥16.1॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(1) भय का सर्वथा अभाव, (2) अन्त:करण की पूर्ण निर्मलता, (3) तत्वज्ञान के लिए ध्यान योग में निरन्तर दृढ़ स्थिति, (4) सात्विक दान, (5) इन्द्रिय लालसाओं का दमन, (6) यज्ञ (भगवान, देवता और गुरुजनों की पूजा तथा अग्निहोत्र आदि उत्तम कर्मों का आचरण), (7) वेद-शास्त्रों का पठन-पाठन स्वाध्याय, (8) स्वधर्म पालन के लिए कष्ट सहन और (9) शरीर तथा इन्द्रियों सहित अन्त:करण की सरलता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्याग: शान्तिरपैशुनम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दया भूतेष्वलोलुप्तवं मार्दवं ह्रीरचापलम् ।।16.२।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(10) अहिंसा (मन, वाणी और शरीर से किसी प्रकार भी किसी को कष्ट न देना), (11) सत्य (यथार्थ और प्रिय भाषण- अन्त:करण और इन्द्रियों के द्वारा जैसा निश्चय किया हो, वैसे-का-वैसा ही प्रिय शब्दों में कहने का नाम ‘सत्यभाषण</span>’ <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है), (12) अक्रोध (अपना अपकार करने वाले पर भी क्रोध का न होना), (13) त्याग (कर्मों में कर्तापन के अभिमान का त्याग),(14) शान्ति (अन्त:करण की उपरति अर्थात् चित्त की चञ्चलता का अभाव), (15) अपैशुन (किसी की भी निन्दादि, चोरी या छल-कपट न करने वाला), (16) सब भूत प्राणियों में किसी लोभ अथवा हेतु रहित दया, (17) मार्दव (मृदुता-हृदय की कोमलता और सरसता), (18) ह्री (वह मनोभाव जो स्वभावत: अथवा संकोच, दोष आदि के कारण दूसरों के सामने सिर उठाने या बोलने नहीं देता, लज्जा), (19) अचपल (जो अस्थिर, चंचल, नहीं है - इन्द्रियों का विषयों के साथ संयोग होने पर भी उनमें आसक्ति का न होना, कोमलता, लोक और शास्त्र से विरुद्ध आचरण में लज्जा और व्यर्थ चेष्टाओं का अभाव)।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तेज: क्षमा धृति: शौचमद्रोहोनातिमानिता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ।।16.3।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(20) तेज (श्रेष्ठ पुरुषों की वह जिसके प्रभाव से उनके सामने विषयासक्त और नीच प्रकृति वाले मनुष्य भी प्राय: अन्यायाचरण से रुककर उनके कथनानुसार श्रेष्ठ कर्मों में प्रवृत्त हो जाते हैं), (21)  क्षमा, (22) धैर्य, (23) शौच (शरीर की बाहर की शुद्धि), (24) अद्रोह (किसी में भी शत्रुभाव का न होना), (25) न अति मानिता (अपने में पूज्यता के अभिमान का अभाव)- दैवी सम्पदा को लेकर उत्पन्न हुए के लक्षण हैं । और, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">निम्न श्लोक में आसुरी सम्पदा के 6 लक्षण दिए हैं, यथा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोध: पारुष्यमेव च।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ।।16.4।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(1) दम्भ (महत्व दिखाने या प्रयोजन सिद्ध करने के लिये झूठा आडंबर, धोखे में डालने के लिये ऊपरी दिखावट, पाखंड), (2) घमण्ड (अपने आपको औरों से बहुत अधिक योग्य, समर्थ या बढक़र समझने का भाव), (3) अभिमान (अपनी प्रतिष्ठा या मर्यादा एवं सत्ता की अनुचित धारणा), (4) क्रोध, (5) पारुष्य (कठोरता; बात का कड़वापन; रुखाई), (6) अज्ञान (ज्ञान न होने की अवस्था या भाव) - ये सब आसुरी सम्पदा को लेकर उत्पन्न हुए के लक्षण हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">फिर निम्न अर्ध-श्लोक में, दोनों सम्पदा के प्रतिफल बताये गए हैं, यथा </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, अर्थात, दैवी सम्पदा मुक्ति के लिए और आसुरी सम्पदा बाँधने के लिए मानी गई है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अंत में निम्न 4 श्लोकों में काम, क्रोध और लोभ रूपी, आत्मा का नाश करने वाले अर्थात् उसको अधोगति में ले जाने वाले, तीन प्रकार के नरक के द्वार रूपी त्याज्य आचरण, इन को त्यागने से उपलब्धि, न त्यागने से अधोगति और शास्त्रविहित कार्य ही करने की अनुशंसा की गयी है। यथा,</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मन:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम: क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्॥16.21॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">काम, क्रोध तथा लोभ- ये तीन प्रकार के नरक के द्वार है (सर्व अनर्थों के मूल और नरक की प्राप्ति में हेतु है), आत्मा का नाश करने वाले अर्थात् उसको अधोगति में ले जाने वाले हैं, अतएव इन तीनों को त्याग देना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">एतैर्विमुक्त: कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नर:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">आचरत्यात्मन: श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥16.22॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">इन तीनों नरक के द्वारों से मुक्त पुरुष अपने कल्याण का आचरण करता है, श्रेयता में प्राप्त होता है और इससे वह परमगति को जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">य: शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारत:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥16.23॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">जो कोई भी शास्त्र विधि को त्यागकर अपनी कामना से आचरण करता है, वह न सिद्धि को प्राप्त होता है, न परमगति को और न सुख को ही।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥16.24॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">कार्य और अकार्य (कर्तव्य और अकर्तव्य) के व्यवस्था में शास्त्र ही प्रमाण है, इसलिए शास्त्र विधान में कहे अनुसार ही कर्म किये जाने चाहिए। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(97,46,46);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">पाठ्य पुस्तक के अंतर्वस्तु कैसे हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">?</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">पाठ्य पुस्तक का अतीत में भी अधिक महत्व था तथा आज भी है, तथा जनसामान्य की भी लोकप्रियता प्राप्त होती है, क्योंकि पाठ्य-पुस्तक विद्यालय या कक्षा में छात्रों तथा शिक्षकों के लिए विशेष रूप से तैयार की जाती है जो किसी एक विषय या सम्बन्धित विषयों की पाठ्य वस्तु का प्रस्तुतीकरण करती है। आधुनिक युग वैश्वीकरण की युग है। विभिन्न संचार और यात्रा-साधनों विशेषकर इंटरनेट, क्लाउड-कंप्यूटिंग, आर्टिफीसियल इंटेलिजेंस, सहित उत्तरोत्तर नए-नए संसाधनों के आविष्कार और विकास से समस्त भूमण्डल वास्तव में एक सुगम्य-सुप्राप्य गंतव्य बन चुका है तथा </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Covid-19</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">महामारी से विश्व को एक राष्ट्र जैसे माहौल में प्रमाणित किया है।  ऐसी परिस्थिति में भारत को अपने प्राचीन गौरव को पुनर्स्थापित करने के लिए पुराने ढर्रें विशेषकर पिछले 1000 वर्षों के पद्धति में आमूलचूल परिवर्तन कर सतर्कता पूर्वक शिक्षा व्यवस्था को सर्वतोमुखी के साथ साथ सर्व-समावेशी बनाना होगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">वर्तमान में भारत में शिक्षण हेतु पाठ्य पुस्तक राष्ट्रीय पाठ्यक्रम रूपरेखा 2005 और राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 के अनुरूप पाठ्य-चर्या और उस पर आधारित पाठ्यक्रम अनुरूप होना चहिये जो राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(NCERT- National Council of Educational Research and Training)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> द्वारा गहन परीक्षण के बाद स्वीकृत किया जाता है। पाठ्यचर्या और पाठ्यक्रम में कक्षा अनुसार विषय वस्तु के रूपरेखा अनुमोदित होता है जिसको सम्बंधित विषय के विशेषज्ञ अथवा विशेषज्ञों (अधिकांशत: शिक्षक) द्वारा निर्धारित कक्षा के लिए पाठ्यपुस्तक के रूप में पठन-पाठन के लिए तैयार किया जाता है। अत: पाठ्य पुस्तक की तैयारी में विषय विशेषज्ञों की विशेष भूमिका रहती है और अधिकांशत: उनके वैयक्तिक सोच के भी झलक मिलते हैं, जैसे इतिहास में किसी पंथ विशेष के लोगों के बुराइयों और दुराभाव को छुपाते हुए उनके महिमा मंडन करना, दूसरे पन्थों के अच्छाइयों को छुपाते हुए उनके काल्पनिक बुराइयां और पिछड़ापन दिखाना, अपने पूर्वजों के संघर्ष और वीरता को नकारते हुए आक्रमणकारी और दुर्दान्त शासकों को सुधारवादी बताना, किसी व्यक्ति विशेष परिवार विशेष के नेतृत्व को महिमा मंडित करते हुए सार्वजनिक और राष्ट्रीय महत्व के घटना और उनसे सम्बंधित महत्वपूर्ण जनमानस को या तो नकार देना अथवा गलत तरीके से दर्शाना, धर्मशास्त्र के उद्धरण आधा-अधूरा लेकर उन के अर्थ के अनर्थ करते हुए प्रस्तुत करना, इत्यादि।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">अत: किसी भी पाठ्य पुस्तक के तैयारी में, इन की अंतर्वस्तु अत्यंत सावधानी पूर्वक, राष्ट्र और समाज के दीर्घकालीन भविष्य को ध्यान में रखकर विषय को समसामयिक के साथ-साथ पुरातन कृतियों को भी ध्यान में रखते हुए, विशेषज्ञों के निजी विचार से प्रभावित न होकर सत्य और तथ्य आधारित, शिशिक्षु के उम्र, कक्षा तथा अपेक्षित मानसिक क्षमता सहित देशकाल परिस्थिति के मांग को भी समाहित करते हुए तैयार किया जाना चाहिए। मुख्यत: निम्न बिन्दु को ध्यान में रखें तो विद्यार्थी पाठ्य पुस्तक पढक़र राष्ट्र के सही नागरिक बनकर तैयार होंगे और भारत को पुन: विश्वगुरु बनाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाएंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1.  पाठ्य सामग्री और पाठ्य पुस्तक के अंतर्वस्तु इस तरीके से संयोजित हो की विद्यालय में प्रवेश लेने के प्रारम्भिक चरण से ही-शिशिक्षु बाल्यकाल से ही आलस्य रहित, माता-पिता गुरुजन को सम्मान करने वाले, सत्यभाषी और सत्यता पालन प्रति समर्पित, समाज राष्ट्र और सामूहिक कल्याण के प्रति समर्पित, दुष्ट प्रवृति के प्रतिकार के लिए तत्पर, अध्ययन-अध्यापन और स्वाद्ध्याय में रूचि, के साथ-साथ नया सोच और सृजनशीलता के प्रति सदा उत्कट इच्छा रखने वाले बने।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2.  उम्र के हिसाब से विषय वस्तु तैयार हो जो पहली कक्षा तक शिक्षित होने पर यदि पढ़ाई छोडऩा पड़े तो कम से कम अपने मातृभाषा में लिख-पढ़ सके, साक्षर व्यक्ति के तरह दूसरे से व्यवहार कर सके; पांचवीं तक शिक्षित होने पर अपने से नीचे के कक्षा तक पढ़े लोगों को मार्गदर्शन कर सके, जरुरत पडऩे पर पांचवीं तक शिक्षित वयस्क अपने दिनचर्या चला सके, परिवार के भरण-पोषण के लिए जिम्मेदारी लेने के लिए तैयार हो, आठवीं तक आते-आते पढ़ाई छोडऩा पड़ा तो भी कुछ शिल्प इत्यादि से स्वावलम्बन के जीवनयापन कर सके, आवश्यक पडऩे पर स्वयं और अपने भाई वहन की जिम्मेदारी उठाते हुए परिवार में माता-पिता को सहयोग कर सके, अपने मातृ-भाषा सहित हिंदी, संस्कृत तथा अंग्रेजी विदेशी भाषा में साधारण व्यवहार कर सके। अर्थात् प्री-प्राइमरी से आठवीं तक के शिक्षित व्यक्ति मूलत: जीवन के लिए आधारभूत आवश्यकताओं को जाने और समझे ताकि आवश्यक पडऩे पर किसी विपरीत परिस्थिति में उसको निरीह बनना न पड़े।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">3. अंतर्वस्तु सारगर्भित, सरल और जीवनोपयोगी के साथ-साथ रुचिकर हो ताकि शिशिक्षु स्वाध्याय के समय विषय को न केवल समझें परन्तु उसमे कुछ नयापन के साथ सम्वर्धन, संसोधन, इत्यादि पर भी बुद्धि लगाने के लिए उत्प्रेरित हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">4.  कोई भी उद्धरण आधा-अधूरा न हो और विशेषज्ञों द्वारा मूल सन्दर्भ से सत्यापन पश्चात सही अर्थ के साथ जीवन मूल्यों के विकास के लिए प्रयुक्त हो, अर्थ के अनर्थ के लिए न हो- जैसे गाँधी जी द्वारा प्रभावित, अधिकांशत: तथाकथित मूर्धन्य विद्वान भी, जिसमे गाँधीवादी सनातनी हिन्दू भी हैं, महाभारत के ‘अहिंसा परमो धर्म:’ उद्धृत कर पढ़ाते हैं की ‘सनातन तो अहिंसा वादी है, दूसरे ने एक गाल में थप्पड़ मारने पर दूसरा गाल भी देना चाहिए</span>’<span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, अर्थात् "धर्म रक्षण के लिए शस्त्र उठाना धर्म है" को, दूसरे के अत्याचार को सहन करना धर्म बताते हैं, परन्तु पूर्ण श्लोक तो ‘अहिंसा परमो धर्म:’ धर्म हिंसा तथैव च, धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित: । तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्</span>’ <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">है, अर्थात्, अहिंसा मनुष्य का परम धर्म है, और धर्म की रक्षा के लिए हिंसा करना उस से भी श्रेष्ठ है, मरा हुआ धर्म मारने वाले का नाश, और रक्षित किया हुआ धर्म रक्षक की रक्षा करता है इसलिए धर्म का हनन कभी न करना, इस डर से कि मारा हुआ धर्म कभी हमको न मार डाले"।  (इसी प्रकार तुलसी रामायण में सुन्दर कांड में ‘ढोल, गवार, शूद्र, पशु, नारी, ये ताडऩा के अधिकारी</span>’ <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">उद्धृत कर, हिन्दुओं को दलित, महिला और अशिक्षित विरोधी बताते हैं, जब की वास्तव में यह तो समुद्र ने भगवन श्रीराम के क्रोध से बचने के लिए अपने को छोटा और अज्ञानी सिद्ध कर क्षमा मांगने के लिए प्रयोग किया था।)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">5.  अंतर्वस्तु में निहित सामग्री में माध्यमिक और उच्च माध्यमिक स्तर में शिक्षित व्यक्ति को व्यावसायिक के साथ-साथ व्यावहारिक और सैद्धांतिक विषयों के प्रति रूचि जगाने वाले हों, ताकि आवश्यक पडऩे पर किसी रोजगार मूलक कार्य में लग सके और अवसर आने पर आगे के पढ़ाई कर उच्च जिम्मेदारी के प्रतिस्पर्धा, शोध कार्य इत्यादि में भाग ले सके अथवा अच्छा शिक्षक/प्रशिक्षक/आचार्य/प्राचार्य, कुलपति, कुलानुशासक अथवा श्रेष्ठ नेतृत्व वहनकर्ता बन सके, विश्व को मार्गदर्शन देने वालों के पंक्ति में स्वयं को स्थापित करने लायक तैयारी हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">6.  अंतर्वस्तु विषय पर पूर्व लिखित पुस्तकों के कॉपी-पेस्ट न होकर, भारत के प्रत्येक राज्य के भौगोलिक और सामाजिक विशेषता, भाषा, शिल्प, राष्ट्र और सामाजिक उत्थान प्रति समर्पित निष्ठा के हुतात्मा परिचय, इत्यादि विषय वस्तु के यथोचित तथा समयानुकूल, कक्षानुकूल समावेश जिससे शिशिक्षु में आत्मगौरव बढ़े और आयु और अनुभव अनुरूप अन्य समाज तथा विदेशी संस्कृति भाषा-भाषी के साथ बेहिचक चर्चा-परिचर्चा करने के साथ-साथ अपने परंपरागत थाती को बेहिचक सगौरव प्रस्तुत कर सके, किसी भी हीनता की भावना कभी न आये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">7.  अंतर्वस्तु ऐसे हो कि आठवीं तक आते-आते शिशिक्षु स्वयं स्वस्थ रहने के लिए योग, प्राणायाम और स्वास्थ्यकर खानपान तथा नियमित दिनचर्या के अनुपालन नियमित करें तथा बीमार पडऩे पर अथवा समाज में आवश्यकता पडऩे पर जड़ी-बूटी एवं आसन प्राणायाम से प्राथमिक चिकित्सा द्वारा रोग के नियंत्रण कर सकें। अत्यंत गंभीर स्थिति में अस्पताल ले जाने हेतु आवश्यक व्यवस्था करने की जानकारी हो। अस्तु।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/131/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/131/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 19:38:34 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/381.jpg"                         length="131084"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        