<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/2773/%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80--%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>ऋतुओं की रानी- बरसात में कैसे बचा कर रखें स्वास्थ्य - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/2773/rss</link>
                <description>ऋतुओं की रानी- बरसात में कैसे बचा कर रखें स्वास्थ्य RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>ऋतुओं की रानी- बरसात में कैसे बचा कर रखें स्वास्थ्य</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्तण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविरश्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुन्धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनिरयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वम्भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1304/rituon-ki-rani-barsat-me-kaise-bacha-kar-rakhe-swastha"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/631.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्तण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविरश्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुन्धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनिरयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वम्भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुमड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इठलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभामंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लतिकाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरोवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमुदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजूषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघदूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाट्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघाच्छादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्योम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंगारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूरवीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयाक्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">घन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घमंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरजत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोरा।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियाहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरा।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहीं।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">खल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाहीं।।</span></span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                               - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किष्किधाकांड</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खलिहानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मयूरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेढक़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलाफाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघमल्हार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिनाहट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झींगुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिच्छू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवृत्तीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलचस्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्फबारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिवृष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशाप</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तलैया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लबालब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतराती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इठलाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अठखेलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुमड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राज्ञी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिवृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारूणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनादायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुग्गी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झोपडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओढना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रद्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कडक़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्रपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्योहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्माष्ठमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्दशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणेशोत्सव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागपंचमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओणम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांवडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवशयनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकादशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित्पुत्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवितिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बगीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहरियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजधज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दोत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुलाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ्ढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुखाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंमौरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">pricklyheat</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)-</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  <span style="color:rgb(226,12,109);"><strong>  </strong></span></span><span style="color:rgb(226,12,109);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(226,12,109);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतोष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यभेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवनमुक्तासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंण्डूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्रासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/371.jpg" alt="37"></img></span></p>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीलीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसबगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 150 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 75 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगायें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिप्पली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनवटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसें।</span></strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओलियोनॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोसोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोसामेरिनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूजेनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथोक्सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेन्जिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारवाक्रोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरियोफाइलोन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनालूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूजीनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिमाट्राल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्वीकोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्ट्रागोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलाइल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-4, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथोक्सीबेन्जीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्थोसायनन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एपिजेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेनोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टरपेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंजेरॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शॉगेओल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेराडॉल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिनालूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फापिनेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासायमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेरानियाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमरिन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारेवाक्राल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासायमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गामाटर्पेनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिनेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमोक्यूनॉन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायमोहाइड्रोक्सीक्यूनोन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासायमेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारवाक्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पेनॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्टीरियल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉडयूलेटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइफायड</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढीढ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेहया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जापानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफलाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिकाज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टनाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाफेलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लस्मोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीवेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फालसीपेरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोजोआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासमोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीवेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगोद्भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Incubation period</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासमोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong> </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  </strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेप्टाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्बोपीक्टस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्धे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Aedes aegypti and aedes albopictus</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेविवायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगाण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेसिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वीपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यूल्लेइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> </strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">येलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>:</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेप्टाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मितली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्व्यूमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>:</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालमोनेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Spleen</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्त्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मियाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7, 14, 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफलाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूलेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टनाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाइलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्टलूइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफ्लाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफ्लाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Pathogens</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1304/rituon-ki-rani-barsat-me-kaise-bacha-kar-rakhe-swastha</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1304/rituon-ki-rani-barsat-me-kaise-bacha-kar-rakhe-swastha</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:36:51 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/631.jpg"                         length="175765"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        