<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3062/shiva-ji-maharaj" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>shiva ji maharaj - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3062/rss</link>
                <description>shiva ji maharaj RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>चक्रवर्ती छत्रपति शिवाजी महाराज</title>
                                    <description>
                        <![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:-21.25pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 42.5pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span> <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></span></p>]]>
                    </description>
                
                                    <content:encoded>
                        <![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/470/chakrawarti-chhatrapati-shivaji-maharaj"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/451.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोरी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कैपिटल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैपिटल</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">गॉड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानियां</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालप्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> 75 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> तक <span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अटपटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरार्द्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रसाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जसवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनभंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फतेहपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फतेहपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिटपुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> एक <span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> 19 <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> 1630 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुन्नारगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवनेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहांत</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रायगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिधारे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर</span> 1618 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदनगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलकर्णी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंपा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवलगाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लखुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महालसाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाड़ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोंसले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदुवंशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रणकौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलक्षणता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलाजिमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरादे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलियट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाउसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गप्पे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिलेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरंगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गप्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/46.jpg" alt="46"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> 600 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरंक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युसूफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनधर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूसुफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्माइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलखान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदबीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलालुद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदबीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुषबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुड़सवारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूफियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैनात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनहीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दादाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदापुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बारामती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रायगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्हाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबलेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जावली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोंसले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घोरपड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्बालकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सावंत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदवियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयराबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहिते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुतलाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकवरबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायकवाड़</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशीबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> 1657 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढंरपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विठोबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतापगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर</span> 1659 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रची।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 29 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बघनखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्हाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरंगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजयनगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन्नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशालगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीप्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशपांडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़खिंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थामे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीप्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशालगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़खिंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाइस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाइस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> 1665 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडख़ड़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जसवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुअजज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्येष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयोदशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> 1731 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> (6 <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> 1674 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुन्देलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनभंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जसवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> 26 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुमनामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदनामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्यास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वघोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुन्देले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोड़वाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गावती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दोस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुड़सवारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूद्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भडक़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिठियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शख्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतिदास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयालदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दयालदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खौलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुन्देलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्ब्रिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्पेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेन्डॉल्फ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">कूपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वाकांक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुणता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> 400 <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धपोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछुआरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाविकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]>
                    </content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/470/chakrawarti-chhatrapati-shivaji-maharaj</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/470/chakrawarti-chhatrapati-shivaji-maharaj</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:45:23 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/451.jpg"                         length="63632"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator>
                        <![CDATA[योग संदेश विभाग]]>
                    </dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        