<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3372/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>नेत्र - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3372/rss</link>
                <description>नेत्र RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>रसायन द्रव्यों में सर्वश्रेष्ठ आयुर्वेदिक घटक आँवला</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद मनीषी आचार्य </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण जी महाराज</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1613/amla"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/326.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वला रसायन द्रव्यों में सर्वश्रेष्ठ है। इसके सेवन से वृद्धावस्था मनुष्य पर अपना प्रभाव नहीं डाल पाती है। इसीलिये आयुर्वेद में इसे अमृतफल व धात्रीफल आदि कहा गया है। अति प्राचीनकाल तथा वैदिक काल से ही प्रभाव पूर्ण औषधि के रूप में इसका प्रयोग किया जाता रहा है। आयुर्वेद में इसे बहुत ऊँचा स्थान दिया गया है। काष्ठऔषधि से लेकर रसौषधि तक ऐसे बहुत कम प्रकरण या प्रयोग हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें इसका व्यवहार नहीं हुआ है। प्राय: सब ही प्रयोगों में यह किसी न किसी रूप में पाया जाता है।</span></h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/amla.jpg" alt="amla"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य स्वरूप</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह छोटे से मध्यम आकार का</span>, 8-18<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्णपाती वृक्ष होता है। इसके पत्र छोटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इमली के पत्तों के जैसे</span>, 8-12<span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.मी. लम्बे</span>, 3<span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.मी. चौड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विपंक्तिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के हरित वर्ण के होते हैं। इसके फल </span>1.5-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. व्यास के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छ: पालियों से युक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माँसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चे फल हरित वर्ण के तथा पके फल पीताभ अथवा रक्ताभ वर्ण के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखने पर कृष्ण वर्ण के होते हैं। इसका पुष्पकाल मार्च से जून एवं फलकाल नवम्बर से मार्च तक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आमलकी ग्राही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशोधक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचिकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लपित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोटक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पांडु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बद्धकोष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँसी इत्यादि रोगों को नष्ट करता है। दृष्टि तेज़ करता है और आयु की वृद्धि करता है। यह त्रिदोषहर हैै। अम्ल से वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत से पित्त तथा रूक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय होने के कारण कफ  का शमन करता है। आमलकी हृदय को बल देने वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोणितस्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदीपक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला कफ -पित्त-शामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह व कुष्ठ को नष्ट करता है तथा आँखों के लिये हितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदीपक और विषम ज्वर को नष्ट करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग एवं विधि</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">केश कल्प- </span>30<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम सूखे आँवले</span>, 10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम बहेड़ा</span>, 50<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम आम की गुठली की गिरी और </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम लौह भस्म को रात भर लोहे की कढ़ाई में भिगोकर रखें। बालों पर इसका नित्य प्रतिदिन लेप करने से छोटी आयु में श्वेत हुये बाल कुछ ही दिनों में काले पड़ जाते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रीठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकाकाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन तीनों का काढ़ा बनाकर सिर धोने से बाल मुलायम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घने और लम्बे होते हैं। ब्राह्मी तथा आँवला तेल भी बालों के लिये अच्छा होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले और आम की गुठली की मज्जा को एक साथ पीस कर सिर में लगाने से बालों की जड़ें मजबूत तथा केश लम्बे होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पालित्य-लौह भस्म एवं आँवला चूर्ण को गुड़हल पुष्प के साथ पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क बनाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन स्नान के पूर्व सिर में लगाकर कुछ देर बाद स्नान करने वाले व्यक्ति के बाल जल्दी नहीं पकते हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नासा एवं मुख रोग</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>नेत्ररोग-</strong></span> आँवले के रस से नेत्रपूरण करने से नवीन नेत्ररोग की वेदना आदि लक्षण शान्त होते हैं तथा वृक्ष पर पके हुए आँवले के रस का अंजन करने से नेत्र के सभी विकारों में लाभ होता है। आँवले के बीजों को घिसकर अंजन करना भी नेत्र रोगों में हितकर है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>84<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पीली हरीतकी त्वक्</span>, 12-12<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पिप्पली तथा मरिच को लगभग </span>400<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आँवला स्वरस की भावना देते हुए खरल करके वर्ती बनाकर नेत्रों में अंजन करने से नेत्रपुष्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिमिर आदि व्याधिजन्य पीड़ाओं का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>20-50<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम आँवले के फलों को जौकुट कर दो घंटे तक </span>1/2<span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर पानी में उबालकर उस जल को छानकर दिन में तीन बार </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूँद आँखों में डालने से नेत्र रोगों में बहुत लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष पर लगे हुये आँवले में छेद करने से जो द्रव पदार्थ निकलता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका आँख के बाहर चारों ओर लेप करने से आँख के शुक्ल भाग की सूजन मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले के रस को आँखों में डालने अथवा </span>4<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. सहजन पत्र स्वरस तथा </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा. सैन्धव नमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें एक साथ मिलाकर लगाने से नवीन अभिष्यन्द (आँख आना) नष्ट होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>नकसीर-</strong></span>जामुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम तथा आँवले को काँजी आदि से बारीक पीसकर मस्तक पर लेप करने से लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>स्वर भेद-</strong></span>अजमोदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यवक्षार तथा चित्रक को समान मात्रा में मिलाकर</span>, 1<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण को </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच देशी घी के साथ चाटने से गले की खराश दूर होती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी-पिप्पली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला तथा सोंठ इनके </span>2-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण में </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खाँड तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर थोड़ी-थोड़ी देर में प्रयोग करने से हिचकी तथा साँस फूलना/दमा में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आँवला रस तथा </span>2-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पीपल चूर्ण में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच शहद मिलाकर दिन में दो बार सेवन करने से हिचकी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि (उल्टी)-</span></strong></span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आमलकी रस में </span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिश्री मिलाकर देने से हिचकी तथा उल्टी बंद हो जाती है। यह दिन में दो-तीन बार दिया जा सकता है। </span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण को पानी के साथ भी दिया जा सकता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>त्रिदोष</strong> जनित छर्दि में आँवला तथा द्राक्षा को पीसकर </span>40<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खाँड</span>, 40<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मधु और </span>160<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली जल मिलाकर कपड़े से छानकर पीना चाहिये।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले के </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली स्वरस में </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु और </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम सफेद चन्दन का चूर्ण मिलाकर पिलाने से उल्टी बन्द होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>अम्लपित्त-</strong></span> </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग ताजे आँवले को मिश्री के साथ या आमलकी स्वरस को </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्रा में लेकर समभाग शहद के साथ प्रात:-सायं देने से खट्टी डकारों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले के </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम बीजों को रात भर जल में भिगोकर अगले दिन गाय के दूध में पीसें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. गाय के दूध के साथ देने पर पित्ताधिक्य में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>संग्रहणी</strong></span>-मेथी दाना के साथ आँवले के पत्तों का काढ़ा बनाकर</span>, 10<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. दिन में दो बार पिलाने से लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>विरेचनार्थ-</strong></span>रक्त-पित्त रोग में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर जिन रोगियों को विरेचन (दस्तावर प्रयोग) कराना हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके लिये आँवले के </span>20-40<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. रस में पर्याप्त मात्रा में मधु और चीनी को मिलाकर सेवन कराना चाहिये।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज-</span></strong></span>3-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम त्रिफला चूर्ण को कोष्ण (गुनगुने) जल के साथ रात में सोते समय लेने से कब्ज मिटता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>रक्तातिसार-</strong></span>रक्त अतिसार में अधिक रक्तस्राव हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो आँवले के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. रस में </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम शहद और </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम घी मिलाकर पिलाएँ और ऊपर से बकरी का दूध </span>100<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. तक दिन में तीन बार पिलाएँ।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त गुल्म-</span></strong></span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आँवले के रस में </span>500<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा. काली मिर्च डालकर पीने से रक्त गुल्म नष्ट होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>मंदाग्नि-</strong></span>पकाये हुए आँवलों को कस कर उसमें उचित मात्रा में काली मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भुना जीरा और हींग मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया में सुखाकर सेवन करने से जठराग्नि प्रदीप्त होती है तथा विबन्ध व अग्निमांद्य आदि विकारों का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार-</span></strong></span>5-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> आँवलों को जल में पीसकर रोगी की नाभि के आसपास नाभि को बचाते हुए लेप कर दें और नाल (नाभि) में अदरक का रस भर दें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले के </span>10-12<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कोमल पत्तों को पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ के साथ नित्य प्रात:-सायं सेवन करने से अजीर्ण एवं अतिसार में लाभ होता है। </span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>अर्श-</strong></span>आँवलों को भली-भाँति पीसकर उस पीठी को एक मिट्टी के बर्तन में लेप कर देना चाहिये। फिर उस बरतन में छाछ भरकर उस छाछ को रोगी को पिलाने से बवासीर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>बवासीर के मस्सों से अधिक रक्त- </strong></span>स्राव होता हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो </span>3-8<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम आँवला चूर्ण का सेवन दही की मलाई के साथ दिन में दो-तीन बार करना चाहिए।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत् व प्लीहा रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला-आँवले की चटनी बनाकर उसमें शहद मिलाकर सेवन करने से यकृत् दौर्बल्य तथा पीलिया में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला व पांडु-</span>125-250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा. लौह भस्म के साथ </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग आँवले का सेवन करने से कामला (पीलिया) तथा पाण्डु (खून की कमी के रोगों में) अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong>मूत्रकृच्छ्र-</strong></span> आँवले की ताजी छाल के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. रस में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम हल्दी और </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मधु मिलाकर सुबह-शाम सेवन करने से मूत्रकृच्छ्र (मूत्र त्याग में कठिनता) में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले के </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. स्वरस में इलायची का चूर्ण डालकर दिन में दो-तीन बार पीने से मूत्रकृच्छ्र (मूत्र त्याग में कठिनता) में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>प्रमेह-</strong></span>आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहेड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागर-मोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारु-हल्दी एवं देवदारु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन सबको समान मात्रा में लेकर क्वाथ बनाकर </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. की मात्रा में सुबह-शाम प्रमेह के रोगी को पिलाएँ।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>मूत्राघात-</strong></span> </span>5-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> आँवलों को पीसकर नलों (बस्ति प्रदेश) पर लेप करने से (मूत्र का रुक जाना) मूत्राघात मिटता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन संस्थान रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>शुक्रमेह-</strong></span>धूप में सुखाये हुये गुठली निकाले हुए आँवले के </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण में दुगनी मिश्री मिलाकर</span>, 250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. तक ताजे जल के साथ </span>15<span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक लगातार सेवन करने से स्वप्नदोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रमेह आदि रोगों में निश्चित रूप से लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>रक्त प्रदर-</strong></span> </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आँवला स्वरस में एक ग्राम जीरा चूर्ण मिलाकर दिन में दो बार सेवन करें। ताजे आँवलों के अभाव में </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम शुष्क आँवला चूर्ण रात्रि में भिगोकर सुबह सेवन करें और प्रात: काल भिगोकर रात्रि में छानकर सेवन करें। पित्तप्रकोप से होने वाले रक्तस्राव में धैर्यपूर्वक आँवले का सेवन करने से विशेष लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>श्वेत प्रदर-</strong></span> आँवले के </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम बीजों को पानी के साथ पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस पानी को छानकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच शहद और पिसी हुई मिश्री मिलाकर पिलाने से श्वेत प्रदर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>योनिदाह-</strong></span> </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आँवले के रस में </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम शक्कर और </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम शहद मिलाकर पीने से योनि की जलन में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>सूजाक-</strong></span> </span>2-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम आमलकी चूर्ण को एक गिलास जल में मिलाकर पिलाने से और उसी जल से मूत्रेन्द्रिय को धोने से सूजन व जलन शान्त होती है और धीरे-धीरे घाव भरकर पीव आना बन्द हो जाता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" style="color:rgb(22,145,121);" xml:lang="hi">गठिया-</span></strong>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम सूखे आँवले और </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गुड़ को </span>500<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. पानी में उबालकर </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. पानी शेष रहने पर छानकर प्रात: सायं पिलाने से गठिया में लाभ होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु उस समय नमक छोड़ देना चाहिये।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>वातरक्त-</strong></span>आँवले के स्वरस से सिद्ध घी को </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. की मात्रा में सेवन करने से वातरक्त में लाभ होता है। यदि वातरक्त में कफ  की प्रबलता हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो आँवला तथा हल्दी के </span>50<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली काढ़े में</span>, 10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मधु मिलाकर पीना हितकर होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम पत्र तथा आँवले को घृत (घी) के साथ नियमित रूप से सेवन करने से फोड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ती रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त एवं खाज में शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>विसर्प- </strong></span>आँवले के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. रस में </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम घी मिलाकर दिन में दो-तीन बार पिलाने से विसर्प रोग मिटता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>कुष्ठ- </strong></span>आँवला और नीम पत्र को समभाग लेकर महीन चूर्ण कर रखें</span>, 2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम तक या </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम तक नित्य प्रात: काल शहद के साथ चाटने से भयंकर गलित कुष्ठ में भी शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>खुजली-</strong></span> आँवले की गुठली को जलाकर भस्म करें और उसमें नारियल तेल मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गीली या सूखी किसी भी प्रकार की खुजली पर लगाने से लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>सफेद दाग-</strong></span> लम्बे समय तक प्रतिदिन आँवला तथा खदिर के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ में </span>2-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम बाकुची चूर्ण मिलाकर पीने से सफेद दाग का शमन होने लगता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>शीतपित्त-</strong></span> </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम आँवले के चूर्ण को समभाग गुड़ के साथ खाने से पित्ती रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>विसर्प-</strong></span> </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आँवला स्वरस में </span>6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम घी मिलाकर पीने से और यदि क्रूर कोष्ठ हो तो </span>6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम निशोथ मूल चूर्ण भी मिलाकर पीने से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन होकर कोष्ठगत दोषों का शमन होता है तथा विसर्प में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>मसूरिका-</strong></span> शीतला रोग में यदि मुख तथा गले में घाव उत्पन्न हो गया हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो समभाग आँवला तथा मुलेठी के काढ़े (</span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली.) में मधु मिलाकर गण्डूष धारण करने से लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>झाइयाँ-</strong></span> गोमूत्र में सात दिन तक रखे कच्चे आँवले को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बकरी के दूध से पीसकर प्रतिदिन लेप करने से झाइयाँ दूर होती हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>व्रण-</strong></span> घावों पर आँवला पत्र-स्वरस का लेप करने से शीघ्र घाव भर जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>चाकू का घाव-</strong></span> चाकू आदि से शरीर में कोई घाव हो जाए और रक्तस्राव हो तो तत्काल आँवले का ताजा रस निकालकर लगा देने से लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>पामा-</strong></span> सिन्दूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवलासार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्धक तथा नीलाथोथा को आँवले के रस में घोंट कर गाय के घी में मिलाकर लेप लगाने से पामा ठीक होती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर रोग</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong><span style="color:rgb(22,145,121);">वातरक्त-</span></strong>आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी तथा मोथा से बनाए </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. काढ़े में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर दिन में </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> बार पीने से वातरक्त शान्त हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तशूल-</span></strong></span>2-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम आमलकी चूर्ण में </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर प्रात:काल खाली पेट सेवन करने से पित्तशूल का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>कफ ज्वर-</strong></span>मोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रजौ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहेड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी तथा फालसा का क्वाथ बनाकर</span>, 10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. में पीने से कफ -ज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>रक्तपित्त-</strong></span> आँवले के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. रस  में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम हल्दी तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर दिन में </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> बार पिलाने से रक्तपित्त में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम आँवला चूर्ण को दही के साथ अथवा </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. आँवला के क्वाथ में गुड़ मिलाकर पीने से रक्तपित्त में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>ज्वरदोष-</strong></span>आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमेली की पत्ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा तथा जवासा को समान भाग में लेकर काढ़ा बनाने के बाद उसमें चतुर्थांश गुड़ मिलाकर सेवन करने से बुखार में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span>, </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>दाह-</strong></span>आँवले के </span>100<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. काढ़े में </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गुड़ डालकर थोड़ा-थोड़ा पीने से थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त या कठिनता से मूत्र आने में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>पित्तरोग-</strong></span>ताजा फलों का मुरब्बा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष रूप से आँवले का मुरब्बा </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग प्रात:काल खाली पेट खाने से पित्त के रोग मिटते हैं।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                            <category>2019</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1613/amla</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1613/amla</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Mar 2019 21:47:21 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/326.jpg"                         length="383659"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नेत्र, प्रजनन संस्थान व त्वचा रोग निवारक आयुर्वेदिक घटक दारुहल्दी</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">        दा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुहल्दी विश्व में नेपाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूटान एवं श्रीलंका में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मीटर की ऊँचाई पर तथा इसके अतिरिक्त शीतोष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप एवं अमेरिका में पाई जाती है। भारत में शीतोष्णकटिबंधीय हिमालय में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मी. की ऊँचाई पर एवं नीलगिरी के पहाड़ी क्षेत्रों में पाई जाती है। दारुहल्दी का प्रयोग प्राचीनकाल से चिकित्सा के लिए किया जा रहा है। वैदिक साहित्य में खालित्य की चिकित्सा में हल्दी के साथ दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। बृहत्त्रयी में कर्णरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणशोधन आदि के लिए दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। चरक संहिता के</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2174/netra--prajanan-sansthan-v-tvacha-rog-nivarak-ayurvrdic-ghatak-daruhaldi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/024.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    दा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुहल्दी विश्व में नेपाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूटान एवं श्रीलंका में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मीटर की ऊँचाई पर तथा इसके अतिरिक्त शीतोष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप एवं अमेरिका में पाई जाती है। भारत में शीतोष्णकटिबंधीय हिमालय में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार मी. की ऊँचाई पर एवं नीलगिरी के पहाड़ी क्षेत्रों में पाई जाती है। दारुहल्दी का प्रयोग प्राचीनकाल से चिकित्सा के लिए किया जा रहा है। वैदिक साहित्य में खालित्य की चिकित्सा में हल्दी के साथ दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। बृहत्त्रयी में कर्णरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणशोधन आदि के लिए दारुहल्दी का प्रयोग मिलता है। चरक संहिता के अर्शघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डुघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखनीय गणों में तथा सुश्रुत संहिता के हल्दीदि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्तादि और लाक्षादि गणों में इसकी गणना की गई है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/haldi.jpg" alt="haldi"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी की तीन प्रजातियों </span>Berberis aristata DC., Berberis lycium Royle,<span lang="hi" xml:lang="hi"> का प्रयोग चिकित्सा के लिए किया जाता है। उनमें से मुख्यत: </span>Berberis aristata DC.<span lang="hi" xml:lang="hi"> (दारुहल्दी) का प्रयोग चिकित्सा के लिए किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यस्वरूप</span></strong></span>    </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी </span>Berberis aristata DC. Tree turmeric</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी का </span>2-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुवर्षायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काँटेदार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्णपाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झाड़ीदार क्षुप होता है। इसका काण्ड श्वेताभ अथवा पाण्डुर-पीताभ वर्ण का होता है। इसके तने की छाल पाण्डुर भूरे वर्ण की एवं कदाचित् गहरे खाँचयुक्त तथा खुरदरी होती है। काँटे छोटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष की ओर एकल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार पर </span>2-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> भागों में विभाजित होते हैं। इसके पत्र सरल</span>, 3.8-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. लम्बे एवं </span>1.5-3.3<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. व्यास के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्मवत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म शिरायुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण काँटों से युक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे वाले पृष्ठ पर हल्के हरे रंग के होते हैं। पुष्प बृहत् चमकीले पीत वर्ण के होते हैं। इसके फल </span>7-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिमी. लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगनी अथवा रक्त वर्ण के चमकीले होतेे हैं। इसकी मूल पीताभ-बादामीवर्णी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिकाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियुक्त तथा लम्बी होती है। एक वर्ष पुरानी मूल पीताभ-भूरे वर्ण की होती है। इसकी मूल को पानी में उबालने के बाद भी इसका पीलापन बना रहता है। इसका पुष्पकाल एवं फलकाल अगस्त से फरवरी तक होता है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>Berberis lycium Royle (Boxthorn Barberry)</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसका सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाहरित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काँटेदार </span>1.8-2.4<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा क्षुप होता है। इसका काण्ड पाण्डुर-पीताभ-अरोमश अथवा सूक्ष्म रोमश होता है। इसके तने की छाल खुरदरी एवं कदाचित् गहरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खातयुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत वर्ण की होती है। इसके पत्र लगभग वृंतहीन</span>, 3.8-6.2<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. लम्बे</span>, 0.8-1.2<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. चौड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भालाकार तथा दंतुर होते हैं। पत्रों का ऊपर वाला पृष्ठ चमकीले हरित वर्ण का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे वाला पृष्ठ पाण्डुर एवं चमकीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरल सिरायुक्त होता है। इसके फल काले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीले अथवा गहरे-नीलाभ वर्ण के सरस होते हैं। इसका पुष्पकाल मार्च से अप्रैल तथा फलकाल मई से जुलाई तक होता है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span style="color:rgb(22,145,121);"> Berberis asiatica Roxb. ex DC.</span></strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल शाखित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा काँटेदार क्षुप होता है। इसका काण्ड </span>1.2-3.5<span lang="hi" xml:lang="hi"> मी. ऊँचा होता है। इसके तने की छाल खुरदरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांचयुक्त एवं कदाचित् कागीय होती है। इसके पत्र </span>2.5-7.5<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. लम्बे एवं </span>1.3-3.8<span lang="hi" xml:lang="hi"> सेमी. चौड़े तथा अत्यधिक स्थूल-चर्मिल होते हैं। पत्रों का नीचे वाला पृष्ठ गहरे हरित वर्ण का तथा ऊपर वाला पृष्ठ चमकीला होता है। पुष्प कदाचित् छोटे </span>2.8<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिमी. व्यास के होते हैं। इसके फल </span>7-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिमी. लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवर्णी अथवा कृष्ण नील वर्णी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस होते हैं। इसका पुष्पकाल मार्च से अप्रैल तथा फलकाल मई से जून तक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्यरसांजन (रसौत): दारुहल्दी </span>(Berberis)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">aristata DC.) <span lang="hi" xml:lang="hi">के मूलभाग तथा उससे संलग्न काण्ड के निम्न भाग से रसक्रिया विधि द्वारा प्राप्त कृष्णाभ भूरे वर्ण का मृदु सार भाग जल तथा मद्य में आसानी से घुलने वाला होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षा ऋतु के अंत में मूल एवं निचले काण्ड भाग को सोलह गुना जल में चतुर्थांश अवशिष्ट क्वाथ बना कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ में समभाग बकरी या गाय का दूध मिला कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कम आँच में पकाते हुए गाढ़ा करके प्राप्त घन द्रव्य को रसांजन या रसौत कहते हैं। इसे धूप में सुखा कर संग्रह करते हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी रस तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफपित्तशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्य विशोधक तथा दोषपाचक  होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह व्रण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष तथा कफाभिष्यंद नाशक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका क्वाथ तीक्ष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमातिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का तथा श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यदोष तथा आढ्यवातशामक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह सूक्ष्म जीवाणुनाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तदाबरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्तववर्धक तथा पित्तस्रावक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके सरस फल विरेचक तथा स्कर्वी रोधी (्रठ्ठह्लद्ब-ह्यष्शह्म्ड्ढह्वह्लद्बष्) होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी जड़ की छाल त्वचा विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला तथा नेत्ररोग शामक होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह अल्परक्तशर्कराकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर नाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्परक्तदाबकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथहर एवं केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र अवसादक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी छाल का सार परखनलीय एवं जैविकीय परीक्षण में अतिसाररोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका एल्कोहॉलिक एवं जलीय सार बकरियों में व्रणरोपण क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके फलों का अपरिष्कृत सार पेरॉसिटामॉल एवं कार्बन टेट्राक्लोराइड प्रेरित यकृत् विषाक्तता में यकृत् रक्षात्मक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका जलीय एल्कोहॉलिक सार सूक्ष्म जीवाणुरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके तने का मेथेनॉलिक सार एम.सी.एफ. </span>7<span lang="hi" xml:lang="hi"> स्तन कैंसर कोशिका रेखा के प्रति शक्तिशाली कोशिकाविषी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह डिम्बग्रन्थि- उच्छेदित चूहों में अस्थिसुषिरावरोधी प्रभाव प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>Berberis asiatica Roxb. ex DC.</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी काण्ड आमवातरोधी होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी मूल कैंसर रोधी होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका पञ्चांग आंत्रजन्य पूय शामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु तथा आमाशयरसवर्धक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी मूल अर्बुदरोधी (Antitumor) क्रियाशीलता प्रदर्शित करती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह नवोत्पादित गाँठ में गाँठवृद्धिरोधक (Antineoplastic) क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके शुष्क वायवीय भागों का मेथेनॉलिक सार यकृत् रक्षात्मक एवं अनॉक्सीकारक प्रभाव प्रदर्शित करता है। </span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>Berberis lycium Royle-</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह जीवाणुनाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशयरसवर्धक तथा गाँठरोधी होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें उपस्थित क्षाराभ बर्बेरिन जीवाणुरोधी एवं शोथरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शिता करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मूल ज्वरघ्न क्रियाशीलता प्रदर्शिता करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके मूल का मेथेनॉल सार चूहों में प्रभावी व्रणरोपण क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके मूल का ऐथेनॉल एवं जलीय अपरिष्कृत सार सूक्ष्मजीवाणुरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन (रसौत): कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त तथा उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफवातशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणरोपण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वण्र्य तथा व्रण्य होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह श्लेष्मरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष प्रभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रविकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास तथा मुखरोगनाशक होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>50<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम दारुहल्दी कल्क का </span>16<span lang="hi" xml:lang="hi"> गुना जल में अष्टमांश शेष क्वाथ बनाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद मिला कर नेत्रों का सिंचन करने से नेत्ररोगों का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी तथा पुण्डेरिया की त्वचा के क्वाथ को वस्त्र से अच्छी तरह छानकर आँखों में बूँद-बूँद कर डालने से नेत्र रोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन को नेत्रों में लगाने से नेत्ररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी जड़ की छाल से प्राप्त सत् को नेत्रों में लगाने से नेत्ररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु और रसौत से निर्मित अञ्जन का प्रयोग करने से सिराहर्ष नामक नेत्र रोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अर्जुन-</strong> रसौत तथा मधु से निर्मित अञ्जन का प्रयोग करने से अर्जुन रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अंजननामिका- </span></strong>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> भाग रसांजन तथा </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> भाग त्रिकटु को मिलाकर </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा की गोलियाँ बना कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल में घिसकर अंजन करने से खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाक आदि लक्षण युक्त अंजननामिका रोग का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रतौंधी-</strong> रसांजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमेली और नीम की पत्तियों को गोमय रस (गोबर का पानी) में पीसकर वर्ति (बाती) बनाकर जल में घिसकर अंजन करने से रतौंधी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अभिष्यंदादि रोग-</strong> समभाग हरीतकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैरिक तथा रसांजन का लेप बनाकर पलकों पर लेप करने से अभिष्यंद आदि नेत्ररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णस्राव</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रीदुग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> 1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूंद कान में डालने से करने से बहुत पुराने स्रावयुक्त पूतिकर्ण में भी लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span style="color:rgb(22,145,121);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)-</span></span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी की छाल के कल्क की वर्ति बना कर यथा विधि धूम्रपान करने से प्रतिश्याय का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिविषा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा तथा देवदारु के कल्क से विधिवत् सिद्ध तैल का (</span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> बूंद) नस्य लेने से प्रतिश्याय में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी क्वाथ से रसांजन बना कर मधु के साथ खाने तथा लेप के रूप में प्रयोग करने से मुख रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त विकार तथा नाड़ी व्रण का शमन होत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मुखपाक- चमेली पत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जवासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची तथा द्राक्षा इन औषधियों से निर्मित क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में शहद मिलाकर पीने से मुखपाक में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दाव्र्यादि क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में </span>6<span lang="hi" xml:lang="hi"> माशा मधु मिलाकर पान करने से समस्त उदर रोगों में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत् व प्लीहा रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला- </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम दार्वीघृत (</span>1-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर गोमूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी तथा कालीयक कल्क से सिद्ध </span>750<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम भैंस का घृत (घी) का सेवन करने से कामला में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात:काल दारुहल्दी स्वरस (</span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) या क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में मधु मिलाकर सेवन करने से पाण्डु तथा कामला रोग का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत् व प्लीहा वृद्धि- दारुहल्दी की मूल की छाल से निर्मित फाण्ट (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) को पीने से यकृत् तथा प्लीहा वृद्धि का उपशमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्रमेह-</strong> 10-30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली दारुहल्दी क्वाथ को मधु के साथ नियमित सेवन करने से प्रमेह रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पिष्टमेह</strong>- हल्दी और दारुहल्दी का क्वाथ बनाकर (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) मात्रा में पीने से पिष्टमेह में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मूत्रकृ च्छ्र- </strong>दारुहल्दी के चूर्ण को मधु के साथ सेवन करके अनुपान रूप में आँवले का रस पीने से पैत्तिक मूत्रकृ च्छ्र में शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजननसंस्थान रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वृद्धि</strong>- दारुहल्दी के कल्क (</span>2-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) को गोमूत्र के साथ सेवन करने से कफज वृद्धि रोग का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>उपदंश-</strong> रसौत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरीष त्वचा तथा हरीतकी के सूक्ष्म चूर्ण (</span>1-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) में मधु मिलाकर उपदंश जनित व्रण पर लेप लगाने से व्रण का शीघ्र रोपण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>असृग्दर-</strong> दाव्र्यादि क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में मधु मिलाकर अथवा रसांजन एवं चौलाई की जड़ के कल्क में मधु मिला कर चावल के धोवन के साथ पीने से सर्वदोषोत्पन्न असृग्दर का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्रदर रोग-</strong> दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भल्लातक तथा काला तिल से निर्मित क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में मधु मिलाकर पीने से प्रदर रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत एवं चौलाई की जड़ से निर्मित कल्क में मधु मिलाकर चावल के धोवन के साथ पीने से सभी दोषों से उत्पन्न प्रदर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर रोग तथा सभी उदर रोग-</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसांजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भल्लातक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्वमज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासा पत्र और चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन द्रव्यों से निर्मित क्वाथ में </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर पीने से गर्भाशयिक अन्त:शोथ जन्य प्रदर तथा सभी उदररोगों में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पूयमेह-</strong>  दारुहल्दी के तने की छाल के क्वाथ में हल्दी मिलाकर लगाने से पूयमेह में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रक्तप्रदर-</strong> रसौत को बकरी के दूध के साथ सेवन करने से रक्तप्रदर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रक्तार्श-</strong> रसौत को रातभर पानी में भिगोकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर घनीभूत करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें चतुर्थांश छाया में सुखाए हुए नीम के पत्तों का सूक्ष्म चूर्ण मिलाकर </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा. की गोलियां बना कर सेवन करने से अर्श में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दारुहल्दी की छाल के कल्क से सिद्ध तैल को लगाने से व्रण का शोधन तथा रोपण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी के कल्क (</span>2-4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) को गोमूत्र के अनुपान के साथ सेवन करने से कुष्ठ में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी के क्वाथ से निर्मित रसाञ्जन तथा इससे सिद्ध तेल तथा घृत का लेप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वर्तन तथा अवचूर्णन की तरह प्रयोग करने से कुष्ठ में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खैर तथा नीम की छाल के क्वाथ (</span>10-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली.) को नियमित रूप से पीने से सभी प्रकार के कुष्ठ में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रसौत से सिद्ध तेल तथा घृत का प्रयोग स्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रघर्षण तथा अवचूर्णन आदि के लिए करने से कुष्ठ का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>10-12<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम रसौत को </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> मास तक </span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. गोमूत्र में घोल कर पीने से तथा शरीर पर लेप करने से कुष्ठ में शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>नाड़ीव्रण-</strong> रसौत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पत्ते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निशोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजोवती और दन्ती से निर्मित कल्क का लेप करने से नाडीव्रण का शोधन होकर शीघ्र रोपण होता हैै।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>रोमसंजननार्थ-</strong> हाथी दाँत की भस्म तथा शुद्ध रसांजन का लेप करने से रोमसंजनन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>विसर्प- </strong>दारुहल्दी की छाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायविडंग तथा कम्पिल्लक के क्वाथ तथा कल्क से सिद्ध तेल का प्रयोग दाह एवं दाह युक्त विसर्पजन्य के रोपण के लिए हितकर होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>सिध्म-</strong> दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलीबीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरताल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदारु तथा पान के पत्ते को समभाग लेकर चौथाई भाग शंखचूर्ण मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल में पीसकर लेप करने से सिध्म रोग का शमन होने लगता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>व्रण-</strong> दारुहल्दी की मूल छाल को पीसकर लगाने से व्रण का रोपण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शोथ (सूजन)-</strong> दारुहल्दी की मूल कल्क में अ</span>$<span lang="hi" xml:lang="hi">फीम तथा सैंधव लवण मिलाकर लेप करने से शोथ का शमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मोटापा-</strong> मोटापे में रसांजन का प्रयोग करना श्रेष्ठ है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अरणी की छाल के क्वाथ के साथ </span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम रसांजन को दीर्घकाल तक सेवन करने से मोटापे का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाण्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली.) का सेवन करने से विषम ज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. कूष्माण्ड फ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगृहीत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहोपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>ग्रहबाधा (अहिपूतना)-</strong> पित्त तथा कफ दोष नाशक द्रव्यों से सिद्ध </span>15-25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. जल में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मधु तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम शुद्ध रसौत मिलाकर धात्री को पिलाने से तथा लेप बना कर शिशु के गुदा प्रदेश एवं व्रण पर लेप करने से शीघ्र रोग का निवारण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु को गुदपाक हो तो रसौत को जल या दूध में पीसकर गुदा में लेप करने से शीघ्र लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी एवं दारुहल्दी का विविध प्रयोग सर्पविष में श्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी आदि द्रव्यों से निर्मित गौराद्य घृत का प्रयोग लूताविष तथा अन्य कीटविष जन्य व्रणों की चिकित्सा में किया जाता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्तता</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जलीय सुरा सत् </span>(50%) (Aq.alcoholic (50%) extract) dh 200 mg/kg<span lang="hi" xml:lang="hi"> की </span>200 mg/kg<span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर भार मात्रा का अन्त: प्रयोग चूहों में मारक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बेरिन सल्फेट </span>(Berberinsulphate)<span lang="hi" xml:lang="hi"> की </span>24.3 mg/kg<span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर भार मात्रा का अन्त: प्रयोग चूहों में मारक होता है।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2174/netra--prajanan-sansthan-v-tvacha-rog-nivarak-ayurvrdic-ghatak-daruhaldi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2174/netra--prajanan-sansthan-v-tvacha-rog-nivarak-ayurvrdic-ghatak-daruhaldi</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Nov 2018 21:53:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/024.jpg"                         length="380416"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नेत्र, मुख,त्वचा एवं वक्ष रोगों में कारगर बादाम</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3189/almonds-are-effective-in-eye--mouth--skin-and-chest-diseases"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/425.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक नाम : </span>Prunus amygdalus Batsch <span lang="hi" xml:lang="hi">(प्रूनस एमिग्डेलस) </span>Syn-Prunus dulcis (Mill.) D.A. Webb Amygdalus communis Linn.; <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम : </span>Rosaceae <span lang="hi" xml:lang="hi">(रोसेसी)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम : </span>Almond <span lang="hi" xml:lang="hi">(एलमॉन्ड)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत : वाताद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाताम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातवैरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुफला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रोपमफल</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी : बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बदाम</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़िया : बादामो (</span>Badamo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्दू : बादाम शिरिन (</span>Badam Shirin<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंकणी : अमेन्ड (</span>Amendi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल : वडुम (</span>Badumai<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वादाम-कोट्टाइ (</span>Vadam kottai<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु : बादाममू (</span>Vadam kottai<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादामू (</span>Badamu<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली : बिलायती बादाम (</span>Bilati Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली : कागजी बादाम (</span>Kagzi Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम : बादामकोट्टा (</span>Badamkotta<span lang="hi" xml:lang="hi">)। अंग्रेजी : आल्मण्ड ट्री (</span>Almond Tree<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : लौज़ (</span>Lowz), <span lang="hi" xml:lang="hi">लूजालहुलु (</span>Lujaalhulu<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी : बादाम (</span>Badam<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाम मूलत: एशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरीया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की एवं ईरान के साथ-साथ विश्व में बलूचिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप एवं भूमध्यसागरीय भागों में कृषित किया जाता है। भारत में कश्मीर के शीतल स्थानों एवं पंजाब में ७००-२४०० मी की ऊँचाई पर इसकी कृषि की जाती है। बादाम की गिरी अत्यन्त पौष्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवर्धक तथा रुचिकर होती है। इसका प्रयोग मेवे के रूप में किया जाता है। चरक-संहिता एवं सुश्रुत-संहिता में अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिश्ता आदि अन्य मेवों के साथ इसका उल्लेख मिलता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य स्वरुप:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम लगभग 8 मी ऊँचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यमाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्णपाती वृक्ष होता है। इसकी काण्डत्वक् पाण्डुर बैंगनी भूरे वर्णी तथा झुर्रीदार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र सरल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकांतर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भालाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृंतयुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य भाग में मोटे तथा दोनों ओर पतले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों का रंग हरा तथा पुराने पत्रों का रंग स्वेताभ धूसर वर्ण का होता है। इसके पुष्प श्वेत वर्णी या हल्के रक्त वर्ण के लगभग वृंतहीन होते हैं। फल की प्रारम्भिक या अपक्व अवस्था के ऊपर का आवरण मखमली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमश एवं कोमल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ पकाने पर ऊपर का आवरण कठोर हो जाता है। परिपक्व अवस्था में यह आवरण फीके पीले रंग का कठोर तथा मोटा हो जाता है। फलों के अन्दर की गुठली झुर्रीदार एवं सूक्ष्म छिद्रों से युक्त तथा कठोर होती है। इसकी गिरी खुरदरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चपटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रभाग पर नुकीली तथा भूरे वर्ण के आवरण से आच्छादित होती है। इसका पुष्पकाल एवं फलकाल जनवरी से अक्टूबर तक होता है। यद्यपि बादाम का औषधीय प्रयोग चिकित्सक के परामर्श अनुसार करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर भी इसकी गिरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल त्वक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल व तेल प्रयोज्यांग होते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बीज तैल में मिरिस्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉमिटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टिएरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिक एवं लिनोलीक अम्ल पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त बादाम में अवाष्पशील तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोसाएनिक अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एमीगडेलीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रुनेसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉकोस्टरिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टीरॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईड्रोसाएनिक ग्लूकोसाईड एवं साएनोजेनेटिक ग्लाईकासाईड पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर बादाम में वाष्पशील तेल ग्लोबुलीन एवं एमेन्डीन नाम प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन ्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलीय तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज (कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉकोस्टरिन एवं सिटोस्टीरॉल पाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बीज कवच में कौमेरिक अम्ल</span>, n<span lang="hi" xml:lang="hi">- ओक्टाकोसेनॉल</span>, n<span lang="hi" xml:lang="hi">- ट्राईएकॉन्टेन</span>, β- <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टीरॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैटेचिन एवं एपीकैटेचिन पाया जाता है|</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/802.jpg" alt="80" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग विधि:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(22,145,121);" xml:lang="hi">शिरो रोग:</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>शिरोरोग</strong> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम आदि द्रव्यों से निर्मित महामयूर घृत (५ ग्राम) का प्रयोग करने से सिर से संबंधित बीमारियों में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>स्नायुविकार </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को सिरके के साथ पीसकर लगाने से स्नायु-विकारों का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वे बादाम को पीसकर सिर पर लेप करने से सिर के जुंये (लीखें) मर जाती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>नेत्राभिष्यंद </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 7 बादाम की गिरी को महीन पीसकर उसमें घृत तथा मिश्री 5-5 ग्राम मिलाकर प्रात: सायं सेवन करने से नेत्राभिष्यंद में लाभ होता  है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दंतरोग -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम के छिलकों को जलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म बनाकर दांतों पर रगड़ने से दंत विकारों का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>क्षतक्षीण </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम आदि द्रव्यों से निर्मित अमृतप्राशघृत (५ ग्राम) का सेवन करने से क्षतक्षीण में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>कास</strong> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम तेल का प्रयोग खांसी की चिकित्सा में विशेष रूप से किया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अरोचक -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को आधा दिन (१२ घण्टे) तक पानी में फुलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व पानी में ही उबाल कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर का छिलका उतारें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात चासनी में मिलाकर मुरब्बा बनाकर सेवन करने से अरुचि का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्रशूल -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को अंजीर के साथ पीसकर खिलाने से हल्का विरेचन होता है तथा आंतों की पीड़ा मिटती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन संबंधी रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वीर्यविकार </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम की गिरी को सेवन करने से वीर्य विकारों का शमन होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक विकार -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को पीसकर उसकी वर्ती बनाकर योनि में रखने से मासिक-धर्म के समय होने वाली पीड़ा का शमन होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नदोष -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong> </strong>भिगोकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिलका निकाली हुई 1 बादाम गिरी को 3 ग्राम मिश्री के साथ पीस लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें 1 ग्राम गिलोय सत्</span>, 3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम घृत तथा 2 ग्राम शहद मिलाकर प्रात:-सायं सेवन करने से स्वप्नदोष दूर हो जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">3 से 5 ग्राम बादाम चूर्ण को दूध में मिलाकर प्रात:-सायं सेवन करने से स्तन्य की वृद्धि होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूयमेह -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> छिलका रहित 7 बादाम की गिरी लेकर उसमें 1 ग्राम श्वेत चन्दन चूर्ण तथा समभाग मिश्री मिलायें और पीसकर दिन में तीन बार जल के साथ पीने से पूयमेह में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वातरक्त </strong>- बादाम आदि द्रव्यों से निर्मित जीवनीय घृत का सेवन करने से वातरक्त(गठिया) में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>झांई रोग</strong> - समभा ग सरसों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम वचा तथा सेंधानमक को पीसकर चेहरे पर लेप करने से झाईयां मिटती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>क्षत एवं त्वक् विस्फोट </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम के बीजों को पीसकर लेप करने से घाव तथा फोड़ों में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>चर्मरोग </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम को पीसकर लगाने से चर्मरोगों में लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>खुजली</strong> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कड़वे बादाम को पीसकर लगाने से खुजली मिटती है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानस रोग: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>हिस्टीरिया </strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बादाम के बीजों का नियमित सेवन करने से योषापस्मार (हिस्टीरिया रोग) में लाभ मिलता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्बल्य -</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य दौर्बल्य तथा शल्य कर्माेपरान्त होने वाले दौर्बल्य में 7 ग्राम भिगोए हुए बादाम</span>, 7<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अश्वगंधा</span>, 1/2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पिप्पली  तथा 1/2 ग्राम काली मिर्च को अच्छी तरह मिलाकर पीसकर उसमें दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत तथा शर्करा मिलाकर दिन में दो बार भोजन से पूर्व सेवन करने से लाभ होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम की गिरी (5-10 ग्राम) में मिश्री मिलाकर सेवन करने तथा बाद में दूध पीने से दौर्बल्य का शमन होता है तथा शरीर पुष्ट होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन वाजीकरण:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वाजीकरणार्थ -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5-10 बादाम की गिरी में 1 ग्राम सोंठ</span>, 20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम भुने चने</span>, 1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम काली मिर्च तथा 20 ग्राम मिश्री मिलाकर 5 से 10 ग्राम की मात्रा में प्रात:-सायं दूध के साथ सेवन करने से वाजीकरण संबंधी गुणों की वृद्धि होती है। वस्तुत: बादाम वह बनौषधि है जो आहार में स्वादवर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण में स्वास्थ्य वर्धक एवं शारीरिक व मानसिक शक्ति प्रदान करने वाला है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका हम सब सेवन करें और जीवन को विकार रहित बनायें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3189/almonds-are-effective-in-eye--mouth--skin-and-chest-diseases</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3189/almonds-are-effective-in-eye--mouth--skin-and-chest-diseases</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Dec 2015 21:55:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/425.jpg"                         length="183313"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नेत्र, मूत्रकृच्छ्र तथा त्वचा रोगों में लाभकारी 'ककड़ी’</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3057/-cucumber--beneficial-in-eye--urinary-tract-and-skin-diseases"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/26.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक नाम     :      </span>Cucumis melo var.utilissimus Duthie &amp; Fuller.</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम              :      </span>Cucurbitaceae</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम         :      </span>Snake cucumber</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत                :      एर्वारु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुकाण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहत्फल</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी                  :      ककड़ी</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उर्दू                     :      ककरी</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती             :      कांकड़ी</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़                 :      सौते</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुग                  :      दोसकाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्बुजा दोसा</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल                 :      वेल्लुरिक्कै</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली                :      काकुर</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी                :      ककड़ी</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम           :      कक्करीका</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी                 :      किस्साकदम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कसद</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी               :      ख्यार जॉब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्यार दराल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खीयाजर्द</span>;</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   भारतीय आयुर्वेद में औषधि वह जो रोगी में सतत् आरोग्य का विश्वास पैदा कर उसे रोग से निजात दिलाये। चूंकि शरीर का सीधा संबंध प्रकृति से है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: रोग भी प्रकृतिगत असंतुलन से ही पैदा होते हैं। ऐसे में औषधि प्रकृतिस्थ तत्वों से युक्त होनी चाहिए। इसके अतिरिक्त  यदि दवा के नाम पर किन्हीं रासायनिक तत्वों का प्रयोग शरीर पर करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो तत्काल न सही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी न कभी तो वह शरीर के साथ विद्रोही तेवर दिखायेगा ही। अक्षय आरोग्य के लिए आवश्यक है कि शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक रोग में प्रकृति के बीच से ही औषधि की खोज करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   औषधि के नाम पर परमात्मा के इस शरीर रूपी मंदिर के साथ हो रहे अत्याचार को समाप्त करने के लिए ही वनौषधियों पर पतंजलि आयुर्वेद द्वारा गहन अनुसंधान के पश्चात् रोग की प्रकृति के अनुसार उनके अनुपान का निर्धारण भी किया गया। उन्हीं निष्कर्षों के अनुरूप </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधियों में स्वास्थ्य</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंखला प्रस्तुत है। परिजन इन प्रयोगों को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद जड़ी-बूटी रहस्य</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक में विस्तार से पढ़ सकते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे अपनाकर हर कोई अक्षुण्य आरोग्य का स्वामी बन सकता है। इस अंक में प्रस्तुत है वनौषधि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span>’...</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुत संहिता में मूत्र रोगों के निवारणार्थ ककड़ी का प्रयोग बताया गया है। भारत में मुख्यत: उत्तर प्रदेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार तथा पंजाब आदि प्रान्तों में नदियों के किनारे इसकी खेती की जाती है। शीत प्रधान गुण होने से ककड़ी का सेवन अत्यधिक मात्रा में नहीं करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग-विधि:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रशूल-ककड़ी के ताजे फलों के टुकड़ों को नेत्र पर रखने से नेत्र शूल का शमन होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>वृक्क वस्ति रोग</strong></span>:</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रविकार-</span></strong>2-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम ककड़ी के बीजों को पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल में घोलकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक-रहित या हल्का नमक मिलाकर सेवन करने से मूत्रकृच्छ्र (दर्द सहित मूत्र त्याग) में लाभदायक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.   <span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मूत्रकृच्छ्र-</strong>ककड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा तथा कुसुम्भ के बीजों को पीसकर </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण में </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम वासा पत्र कल्क तथा </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली द्राक्षा-स्वरस मिलाकर अथवा शीतकषाय (हिम) बनाकर पीने से सभी प्रकार के मूत्रकृच्छ्रों में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">3.   </span>2-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम ककड़ी-बीज चूर्ण में मुलेठी तथा देवदारु का सार भाग मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल के धोवन के अनुपान के साथ सेवन करने से पैत्तिक मूत्रकृ च्छ्र में लाभ मिलता हैै।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">4.   <strong>मूत्रदोष-</strong>ककड़ी के </span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कल्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस (</span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) अथवा बीज चूर्ण (</span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) को प्रात:काल दूध के साथ पीने से मूत्रदोषों में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">5.   <strong>मूत्रघात- </strong>ककड़ी बीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी तथा दारुहल्दी की छाल को पीसकर उसका कल्क बना लें</span>, 5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कल्क को  चावल के धोवन के साथ पीने से पित्तज मूत्रघात (मूत्र न बनना) में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">6.   समभाग नरसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाणभेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्भ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी बीज तथा विजयसार के चूर्ण में आठ गुना दूध तथा बत्तीस गुना जल मिलाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध शेष रहने तक पकायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर दूध में चौथाई भाग घी मिलाकर पीने से मूत्रघात </span>(<span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र न बनना) शीघ्र ठीक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">7.  <strong>पथरी- </strong>ककड़ी के </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम बीजों को पीसें उसमें </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिश्री मिलाकर </span>50<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली जल में घोलकर पिलाने से पथरी में अत्यन्त लाभ मिलता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">8. <strong> मूत्रदाह- </strong>ककड़ी के </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम बीजों को जल के साथ पीसकर उसमें </span>65<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा यवक्षार मिलाकर पिलाने से मूत्र की जलन मिटती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">9.   त्रिफला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी (खीरा) के बीज तथा सैंधवनमक को समान मात्रा में लेकर चूर्ण बना लें (</span>1-2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण को) गर्म जल के साथ पिलाने से मूत्रकृच्छ्र ठीक होता है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/26.jpg" alt="26" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजननसंस्थान रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भिणी शूल- </span></strong>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कर्कटी मूल को </span>100<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली दुग्ध में पका-छानकर पीने से गर्भिणी स्त्री के शूल का शमन होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.  <span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>विपादिका- </strong>पोई-शाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कारु तथा ककड़ी के क्षार जल में तिल के तेल को पका कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें सेंधानमक डालकर मालिश करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों का फटना शीघ्र ठीक हो              जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">युवान पिड़िका-ककड़ी फल स्वरस को मुंह पर लगाने से कील</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहासे आदि दूर होते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी को पीस कर चेहरे पर लगाने से चेहरे का रंग निखरता है। </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>जून</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3057/-cucumber--beneficial-in-eye--urinary-tract-and-skin-diseases</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3057/-cucumber--beneficial-in-eye--urinary-tract-and-skin-diseases</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jun 2015 21:51:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/26.jpg"                         length="535586"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        