<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3666/%E0%A4%A6%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95-12-%E0%A4%A6%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%94%E0%A4%B0-8-%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%A0%E0%A4%95" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>दैनिक जीवन में किये जाने वाले पारंपरिक 12 दण्ड और 8 बैठक - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3666/rss</link>
                <description>दैनिक जीवन में किये जाने वाले पारंपरिक 12 दण्ड और 8 बैठक RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>दैनिक जीवन में किये जाने वाले पारंपरिक 12 दण्ड और 8 बैठक</title>
                                    <description>
                        <![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100.026%;border-width:1px;background-color:#e67e23;border-color:#E67E23;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8555%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(230,126,35);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रतवर्ष के मनीषियों द्वारा प्रदत्त </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड और बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर को स्वस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर व आकर्षक बनाने की सुनियोजित पारम्परिक व्यायाम पद्धति है। दण्ड से स</span><span lang="hi" xml:lang="hi"></span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण शरीर एवं मन प्रभावित होकर पुष्ट और सन्तुलित बनता है एवं बैठकों से व्यक्तित्व में सुदृढ़ता आती है। विशेषकर पैर सम्बन्धी सभी विकार और रोग ठीक होते हैं। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए रोजमर्रा की दिनचर्या में सम्मिलित ये व्यायाम व्यक्ति को स्फूर्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजगी और निरोगता प्रदान करने वाले कहे गये हैं। लेख के माध्यम से आइये समझें इनकी क्रियाविधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डासन</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">01 - साधारण दण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t1.jpg" alt="t1" /></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों के पंजों</span></h5>...]]>
                    </description>
                
                                    <content:encoded>
                        <![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1766/dainik-jivan-me-kiye-jane-wale-paramparik-12-dand-aur-8-baithak"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-07/t14.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100.026%;border-width:1px;background-color:#e67e23;border-color:#E67E23;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8555%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(230,126,35);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रतवर्ष के मनीषियों द्वारा प्रदत्त </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड और बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर को स्वस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर व आकर्षक बनाने की सुनियोजित पारम्परिक व्यायाम पद्धति है। दण्ड से स</span><span lang="hi" xml:lang="hi"></span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण शरीर एवं मन प्रभावित होकर पुष्ट और सन्तुलित बनता है एवं बैठकों से व्यक्तित्व में सुदृढ़ता आती है। विशेषकर पैर सम्बन्धी सभी विकार और रोग ठीक होते हैं। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए रोजमर्रा की दिनचर्या में सम्मिलित ये व्यायाम व्यक्ति को स्फूर्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजगी और निरोगता प्रदान करने वाले कहे गये हैं। लेख के माध्यम से आइये समझें इनकी क्रियाविधि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डासन</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">01 - साधारण दण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t1.jpg" alt="t1"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों के पंजों और हथेलियों के सहारे नितम्बों को ऊपर उठाकर दृष्टि सामने रखना दण्ड स्थिति है। फिर कोहनियाँ मोड़कर श्वास लेते हुए हथेलियों व पैर के पंजों पर नीचे दण्ड के समान सीधा हो जाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात् सर्प की भाँति सिर व छाती को उठायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास छोड़कर नितम्बों को ऊपर उठाते हुए प्रारम्भिक अवस्था में वापिस आयें। इसे साधारण दण्ड भी कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">02 - राममूर्तिदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t2.jpg" alt="t2"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);" xml:lang="hi">विधि </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);">-</span></strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डस्थिति </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वतासन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से श्वास भरते हुए कोहनियाँ इस प्रकार मोड़ें कि वे पसलियों से लगी रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती को धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे नीचे की तरफ  लायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर सर्प की भाँति सिर व छाती को ऊपर उठायें। तत्पश्चात् पंजों और हथेलियों के सहारे श्वास छोड़ते हुए ठीक पूर्व की भाँति ही दण्डस्थिति में वापिस आ जायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह एक आवृत्ति हुई। इसे राममूर्ति दण्ड कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">03 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्षविकासकदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t3.jpg" alt="t3"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे वक्ष विकास दण्ड भी कहते हैं। दण्डस्थिति में हथेलियों को अन्दर की ओर मोड़कर अर्थात् कन्धों के नीचे अंगुलियाँ एक दूसरे के सामने रखते हुए कमर झुकाकर शरीर को सीधा करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि सामने रखकर श्वास छोड़ते हुए कोहनियों को बाहर की ओर मोड़ते हुये नीचे तथा श्वास लेते हुए कोहनियों को सीधा करते हुए ऊपर उठें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">04 - हनुमान दण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t4.jpg" alt="t4"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डस्थिति में श्वास छोड़ते हुए एक पैर के पंजे को उसी हाथ के बगल में बाहर रखकर हथेलियों पर शरीर का भार देते हुए नीचे जायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे से अपने सिर व छाती को भुजंगासन की तरह उठायें </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नितम्ब अधिक से अधिक नीचे ही रहें</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु जमीन को न छुयें। फिर पंजे को श्वास लेते हुए प्रारम्भिक दण्डस्थिति में वापिस ले जायें। ठीक यही क्रिया दूसरी तरफ  से करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारी से बिना रुके इस क्रिया को वेगात्मक रूप से करते रहें। इसमें हनुमान दण्ड की स्थिति बनती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">05 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वृश्चिकदण्ड </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t5.jpg" alt="t5"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डस्थिति में आकर श्वास लेते हुए एक पैर को बिना घुटना मोड़े आकाश की ओर उठाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहनियाँ मोड़कर छाती को नीचे लायें </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर का पूरा भार दोनों हथेलियों और दूसरे पैर के पंजे पर स्थिर रहेगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर उठे हुए पैर को वापस जमीन पर लाने के बाद दृष्टि सामने की ओर रखते हुए सिर व छाती को भुजंगासन की तरह उठायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास छोड़कर नितम्ब ऊपर उठाते हुए प्रारम्भिक दण्डस्थिति में वापिस आयें। दूसरे पैर से भी ठीक इसी प्रकार वेगात्मक रूप से क्रिया दोहरायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">06 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वृश्चिकदण्ड </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t6.jpg" alt="t6"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डस्थिति में होकर श्वास भरते हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक पैर को बिना घुटना मोड़े आकाश की ओर सीधा करके आगे से कोहनियों को मोड़कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्षस्थल को अधिक से अधिक नीचे ले जायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर ऊपर उठे हुये पैर के पंजे को घुटना मोड़ते हुये विपरीत कमर की तरफ  जमीन पर रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर मुड़े हुए पैर को वापिस ले जाकर हथेलियों पर भुजंगासन लगायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास छोड़ते हुए प्रारम्भिक दण्डस्थिति की ओर वापस लौटें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">07 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पाश्र्वदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t7.jpg" alt="t7"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डस्थिति में श्वास भरते हुए एक पैर को उदर के नीचे से कलाइयों के पास से विपरीत ओर सीधा करके फैलायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे से दोनों कोहनियों को मोड़कर वक्ष को नीचे लायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर इसी स्थिति में हथेलियों पर सिर व छाती को भुजंगासन की तरह ऊपर उठायें। फिर श्वास छोड़कर मुड़े हुए पैर को वापिस लायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक दण्ड स्थिति में आकर पुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे पैर से अ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"></span><span lang="hi" xml:lang="hi">यास करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">08 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चक्रदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t8.jpg" alt="t8"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों हथेलियों को जमीन पर रखकर दोनों हाथों के बीच में एक पैर के घुटने को मोड़कर उसके पंजे पर बैठें तथा दूसरे पैर को बराबर में सीधा करके फैलाकर रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास लेकर फैले हुए पैर को सामने से लाकर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों हाथों को बारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारी से उठाते हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र की भाँति घुमाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उछलते हुए दोनों पैरों को पीछे एक साथ रखकर हथेलियों व पंजों पर दण्ड के समान शरीर सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर हथेलियों पर भुजंगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात् श्वास छोड़ते हुए उछलकर दूसरे पैर पर प्रारम्भिक दण्डस्थिति के समान बैठकर क्रिया दोहरायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">09</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पलटदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t9.jpg" alt="t9"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डासन में स्थित होकर पहले एक बार श्वासों के साथ साधारण दण्ड लगायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास लेते हुए दोनों पैरों को एक साथ वेगात्मक रूप से उछालकर हाथों के बीच से उठाकर निकालते हुए अधिक से अधिक आगे की ओर लायें</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">पेट व वक्ष का हिस्सा ऊपर की ओर खिंचा हुआ रहेगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। तत्पश्चात् श्वास छोड़ते हुए बिना रुके दोनों पैरों को हाथों के मध्य से उठाकर निकालते हुए पूर्व की स्थिति में लाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हथेलियों व पंजों पर दण्ड के समान सीधा होकर सामने से ऊपर उठते हुए भुजंगासन लगायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर वापिस दण्ड स्थिति में आये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शेरदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t10.jpg" alt="t10"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों हथेलियों को जमीन पर रखकर पंजों के बल बैठें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने कोहनियों के बाहर की ओर हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि सामने रखकर दोनों पैरों को श्वास भरकर एक साथ उछालते हुए आसमान की ओर ले जाकर सीधा करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों हथेलियों पर पूरे शरीर के भार का सन्तुलन बनाते हुए</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे कोहनियाँ मोड़ते हुए पैरों को नीचे लाकर हथेलियों पर भुजंगासन बनायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास छोड़ते हुए दोनों पैर को उछालकर प्रारम्भिक स्थिति में वापिस आये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">11</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सर्पदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t11.jpg" alt="t11"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड स्थिति से कोहनियाँ मोड़कर हथेलियों व पंजों पर शरीर को दण्डवत् सीधा करने के पश्चात् सर्प की भाँति तीन बार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास लेते</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ते हुए कोहनियों को इस प्रकार सीधा करें व मोड़ें कि सिर्फ  वक्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल ही ऊपर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे हो सके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नितम्ब नीचे रहेंगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर दण्डस्थिति में वापिस आयें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">12</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिश्रदण्ड</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/t12.jpg" alt="t12"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंजों व हथेलियों के सहारे बैठकर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान रहे कोहनियाँ घुटने के अन्दर रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास लेते हुए पैरों को उछलकर पीछे ले जाकर गत्यात्मक रूप में कोहनियों के सहारे छाती को नीचे करने के बाद भुजंगासन की भाँति थोड़ा ऊपर लायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात् श्वास छोड़कर उछलते हुए दोनों पैरों को प्रारम्भिक स्थिति में आगे लाकर बैठें। इसी को बिना रुके वेगात्मक रूप से लगातार करना मिश्रदण्ड है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साधारण अद्र्ध बैठक</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/0810.jpg" alt="08"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दोनों हथेलियों को कमर पर रखकर पैरों में कन्धों जितना फासला करके खड़े होकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास छोड़ते हुए पैरों को घुटनों से मोड़कर आधी बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे की कुर्सी पर बैठते हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास लेते हुए वापस आना </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण अद्र्ध बैठक</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साधारण पूर्ण बैठक</span></span></strong></h5>
<p><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/288.jpg" alt="28"></img></span></span></strong></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा खड़ा होकर श्वास छोड़ते हुए मुट्ठियाँ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कसकर बन्द करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों को जमीन के समानान्तर करते हुए नीचे बैठना </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर व गर्दन सीधी रखने का प्रयास करें</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास छोड़ते हुए हाथों को प्रारम्भिक स्थिति में वापिस लाकर खड़े होना </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण पूर्ण बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता है। इस क्रिया को श्वास का क्रम ध्यान में रखते हुए वेगात्मक रूप से करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राममूर्ति बैठक</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/298.jpg" alt="29"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सीधा खड़े होकर श्वास छोड़ते हुए </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूठा अन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मु</span>_<span lang="hi" xml:lang="hi">ियाँ बन्द</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों को जमीन के समान्तर फैलाना </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास रुका हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे पंजों के बल नीचे जाना तत्पश्चात् श्वास भरते हुए धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे हाथों को वापस लाते हुए सीधे खड़े हो जाना </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">राममूर्ति बैठक</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता है। इस क्रिया को भी वेगात्मक रूप से करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पहलवान बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/309.jpg" alt="30"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सीधे खड़े होकर श्वास छोड़ते हुए सामने की ओर २</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३ फीट दूर तक उछलकर</span>, मिट्ठी<span lang="hi" xml:lang="hi"> बन्द हाथों को जमीन के समानान्तर करते हुए बैठना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास भरते हुए प्रारम्भिक स्थिति में उछलकर वापिस आकर खड़ा होना </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पहलवान बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता है। इस क्रिया का बारम्बार वेगात्मक रूप से अभ्यास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पहलवान बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/317.jpg" alt="31"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्वास भरकर हाथों को हिलाते हुए पैरों को घुटनों से मोड़कर पंजों पर एक ही स्थान पर वेगात्मक रूप से तीन बार उछलने का अ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"></span><span lang="hi" xml:lang="hi">यास करना चाहिए। फिर श्वास लेते हुए प्रारम्भिक स्थि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ति में वापिस खड़े हो जाना चाहिए। इस प्रकार की जाने वाली क्रिया </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पहलवान बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हनुमान् बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/1012.jpg" alt="10"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong> </strong></span>दोनों पैरों में अधिक से अधिक अन्तर करके खड़े होकर दोनों हाथ सामने जमीन के समानान्तर फैलायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास छोड़ते हुए एक ओर घुटना मोड़कर उसी पैर के पञ्जे पर कमर सीधी रखते हुए बैठें </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नितम्ब एड़ी से लग जायेंगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास लेते हुए मध्य में आयें। दूसरी ओर से भी इस क्रिया को वेगात्मक रूप से करें। इस प्रकार की क्रिया </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान् बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हनुमान् बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/1112.jpg" alt="11"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पैरों में अधिक से अधिक फासला रखते हुए दोनों हथेलियों को कमर पर रखकर सीधे खड़े हो जायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात् एक तरफ  के पञ्जे की ओर शरीर को घुमाकर श्वास छोड़ते हुए उस ओर का घुटना मोड़कर पञ्जे पर बैठे </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर को अधिक से अधिक सीधा रखने का प्रयास करें तथा पीछे वाले पैर का घुटना सीधा व पंजा खड़ा रहेगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर श्वास लेते हुए वापिस आयें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी प्रकार दूसरी तरफ से करें। उपर्युक्तविधि से की जाने वाली क्रिया </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान् बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हनुमान् बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<p><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/328.jpg" alt="32"></img></span></strong></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(224,62,45);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दोनों पैरों में यथासम्भव अधिक से अधिक फासला रखकर खड़े हो जायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर दोनों हाथों के अंगूठे बाहर कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुट्ठी बन्द करके बगल से हाथों को लाकर अंगूठों को कन्धों पर रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात् श्वास छोड़ते हुए एक ओर का घुटना मोड़कर पञ्जे पर कमर को सीधा रखते हुए बैठें </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे कि कुल्हें से एड़ी लग जाये</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास भरते हुए मध्य में आयें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस क्रिया को वेगात्मक रूप से बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार दोनों तरफ  से करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्तविधि से की जाने वाली क्रिया </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान् बैठक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती है।</span></h5>]]>
                    </content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2019</category>
                                            <category>जुलाई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1766/dainik-jivan-me-kiye-jane-wale-paramparik-12-dand-aur-8-baithak</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1766/dainik-jivan-me-kiye-jane-wale-paramparik-12-dand-aur-8-baithak</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jul 2019 21:40:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-07/t14.jpg"                         length="76161"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator>
                        <![CDATA[योग संदेश विभाग]]>
                    </dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        