<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3785/%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%A5%E0%A4%B5%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%A8" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>नस्य कर्म अथवा शिरोविरेचन - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/3785/rss</link>
                <description>नस्य कर्म अथवा शिरोविरेचन RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>पंचकर्म चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चकर्म शब्द से ही इसका अर्थ स्पष्ट है कि ये पाँच प्रकार के विशेष कर्म हैं। ये शरीर से मलों व दोषों को बाहर निकालते हैं। पंचकर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा आयुर्वेदीय चिकित्सा का एक अत्यन्त महत्त्वपूण अंग हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि कई बार अनेक प्रकार की औषधियों का सेवन करने पर भी रोग बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार आक्रमण करते रहते हैं। इन रोगों से बचाव व इनके उन्मूलन के लिए शरीर के मलों व दोषों को बाहर निकालने वाली </span><span lang="hi" xml:lang="hi">((</span>Eliminition Therapy) <span lang="hi" xml:lang="hi">जो संशोधन की चिकित्सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Method<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे ही पंचकर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा कहा जाता है। पंचकर्म</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1809/panchkarm-chikitsa"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-07/01.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चकर्म शब्द से ही इसका अर्थ स्पष्ट है कि ये पाँच प्रकार के विशेष कर्म हैं। ये शरीर से मलों व दोषों को बाहर निकालते हैं। पंचकर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा आयुर्वेदीय चिकित्सा का एक अत्यन्त महत्त्वपूण अंग हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि कई बार अनेक प्रकार की औषधियों का सेवन करने पर भी रोग बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार आक्रमण करते रहते हैं। इन रोगों से बचाव व इनके उन्मूलन के लिए शरीर के मलों व दोषों को बाहर निकालने वाली </span><span lang="hi" xml:lang="hi">((</span>Eliminition Therapy) <span lang="hi" xml:lang="hi">जो संशोधन की चिकित्सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Method<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे ही पंचकर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा कहा जाता है। पंचकर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा से पूर्व जिन कर्मों को किया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें पूर्वकर्म कहा जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वकर्म के अन्तर्गत संशमन एवं संशोधन चिकित्सा की जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें स्नेहन और स्वेदन का विशेष महत्व है। ये पाँच कर्म निम्नलिखित है</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Emetic therapy)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.    <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Purgative therapy)</h5>
<h5 style="text-align:justify;">3.    <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Inhalation therapy or Errhine<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4.    <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवासन वस्ति </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>A type of enema<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5.    <span lang="hi" xml:lang="hi">निरूह वस्ति </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Another type of enema<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत आदि कुछ विद्वानों ने नस्य के स्थान पर </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तमोक्षण</span>’ (<span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Blood letting therapy) <span lang="hi" xml:lang="hi">को पंचकर्म में गिना है। इन सभी प्रकार के कर्मों को करने से पहले यह देखना आवश्यक होता है कि रोगी शारीरिक और मानसिक दृष्टि से उसके योग्य है भी या नहीं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा लाभ के स्थान पर हानि हो सकती है। पंचकर्म से पहले जो कुछ तैयारी की जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वकर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा बाद में जो कुछ सावधानी व पथ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य का ध्यान रखना होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात् कर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा जाता है। रोगी के अनुसार विशेष प्रकार की औषधियों का चयन करके ही विशेष विधि </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>l<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का प्रयोग किया जाता है। अब आगे इन पाँचों कर्मों का संक्षिप्त विवरण दिया जा रहा है।</span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ के निर्हरण अर्थात् बाहर निकालने के लिए </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Elimination<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Emesis<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त के निर्हरण के लिए विरेचन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Purgation<span lang="hi" xml:lang="hi">)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वात के निर्हरण के लिए एनिमा या बस्ति </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवासन और आस्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में कोमलता व मृदुता </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Tenderness<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाने के लिए स्वेदन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Fomentation<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-07/47.jpg" alt="47"></img></span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस चिकित्सा में उल्टी या वमन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Vomiting<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाने वाली औषधियों का प्रयोग करके आमाशय की शुद्धि की जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे वमन कर्म कहते हैं। इस चिकित्सा का प्रयोग अधिक गर्मी व अधिक सर्दी के समय को छोड़कर करने का विधान है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन कर्म उन व्यक्तियों के लिए उपयोगी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो कफज और पित्तज रोगों से पीडि़त हैं। इन रोगों के अन्तर्गत खाँसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफज ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जी मिचलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख न लगना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टाँसिल्स </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">गलशुण्डी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ताल्पता </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष का प्रभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर के निचले अंगों से रक्तस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ एवं अन्य चर्मरोग </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प आदि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँठे व गिल्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक की हड्डी का बढऩा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्ररोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहणी रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिनिद्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्द्रा </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Drowsiness<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में किसी अंग की वृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्गी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्माद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतले दस्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान का बहना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी बढऩा व इससे उत्पन्न रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट प्रतिश्याय </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइनस</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा नाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तालु व होंठ का पकना आदि हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब आँतों में स्थित मल पदार्थ को गुदा द्वार से बाहर निकालने के लिए औषधियों का प्रयोग किया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो इस क्रिया को विरेचन कहते हैं। यह एक महत्त्वपूर्ण संशोधन </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Purgation<span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म है। इसका प्रयोग सामान्यत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद्</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु में किया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु यदि रोग गम्भीर हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो किसी भी ऋतु में इसका प्रयोग किया जा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में शुद्धि लाने के लिए तो विरेचन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया का प्रयोग किया ही जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके अतिरिक्त पित्त का प्रकोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा पचा अथवा बिल्कुल ना पचा भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से उत्पन्न रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफारा और कुष्ठ जैसे भयंकर चर्म रोगों को दूर करने के लिए भी विरेचन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म का प्रयोग किया जाता है। इसके सम्यक् प्रयोग से इन्द्रियों में शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि में ताजगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचकाग्नि में वृद्धि तथा रक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रस आदि धातुओं और शारीरिक बल में स्थिरता आती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य कर्म अथवा शिरोविरेचन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक व गले के रोगों में जो चिकित्सा नाक द्वारा ली जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह नस्य अथवा शिरोविरेचन कहलाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य शिर से कफ आदि दोषों को बाहर निकालता है। इसके लिए तीक्ष्ण प्रभाव वाले तेलों अथवा तीक्ष्ण औषधियों के रस या क्वाथ से पकाए गए तेलों का प्रयोग किया जाता है। इसके अतिरिक्त औषधियों के रस या चूण्र् ा का प्रयोग भी किया जाता है। नस्य का प्रयोग कफज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊध्र्वजत्रु </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गला व सिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के रोगों में एवं शिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरक्षय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीनस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्गी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ जैसे भंयकर चर्मरोग व अरुचि में किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवासन बस्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस चिकित्सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म में गुदामार्ग द्वारा औषधि प्रविष्ट कराई जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे बस्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म कहते हैं। जिस बस्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म में केवल घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल आदि स्नेह द्रव्यों अथवा क्वाथ आदि के साथ अधिक मात्रा में स्नेह पदार्थों का प्रयोग किया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवासन</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहन बस्ति</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके प्रयोग से कोष्ठ की शुद्धि के साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ स्निग्धता और स्थानीय कोमलता भी आती है। अनुवासन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति से शरीर में पुष्टता आती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य व आयु में वृद्धि तथा रंग में निखार आता है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-07/28.jpg" alt="28"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निरूह बस्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस बस्ति कर्म में कोष्ठ की शुद्धि के लिए औषधियों के क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध और तेल का प्रयोग किया जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे निरूह बस्ति कहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि यह बस्ति शरीर में वात आदि दोषों और धातुओं को सम स्थिति में स्थापित करने में सहायक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे आस्थापन बस्ति भी कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वातज रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदावर्त </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु का ऊध्र्व गमन</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम ज्वर </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट में अफारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रशय में पथरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लपित्त </span><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span>Hyperacidity), <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दाग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र में रुकावट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त प्रदर तथा कब्ज जैसे रोगों से पीडि़त व्यक्ति को निरूह बस्ति देनी चाहिए। </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2019</category>
                                            <category>अगस्त-सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1809/panchkarm-chikitsa</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1809/panchkarm-chikitsa</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Aug 2019 21:36:02 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-07/01.jpg"                         length="149409"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        