<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/4075/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AE" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>प्राणायाम - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/4075/rss</link>
                <description>प्राणायाम RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>कैसे होता है प्राणायाम से पाप का नाश</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्य विजयपाल प्रचेता</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतञ्जलि योगपीठ</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2025/kaise-hota-hai-pranayam-se-paap-ka-nash"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/68.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   स्मृ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तियों (धर्मशात्रों) में पापनाश के लिए प्रायश्चित्त का विधान किया है। वहाँ एक बात सामान्यरूप से पाई जाती है कि प्राय: सभी पापों के विविध प्रायश्चित्तों के साथ एक प्रायश्चित्त प्राणायाम करना भी बताया जाता है। प्रायश्चित्त का अभिप्राय है कि पाप हो जाने पर पछतावा करते हुए तप करने का निश्चय करते हुए कोई विशिष्ट तप करे। ऐसा करने से व्यक्ति पाप से दूर हो जाता है। जैसा कि मनुस्मृति में कहा है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायो नाम तप: प्रोत्तं चित्तं निश्चय उच्यते।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तपोनिश्चयसंयुत्तं प्रायश्चित्तमिति स्मृतम्।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">                                                   (मनुस्मृति-11-5)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय का अर्थ तप है और चित्त का अर्थ- निश्चय। पाप हो जाने पर पाप की वासना को तथा उसके संस्कार को नष्ट करना आवश्यक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे पाप की पुनरावृत्ति न हो। इस प्रकार के निश्चय के साथ तप करना ही प्रायश्चित्त है। विविध पापों के प्रायश्चित्त के प्रसंग में धर्मशास्त्रकारों ने प्राणायाम को एक मुख्य प्रायश्चित्त बताया है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये। (याज्ञवल्क्यस्मृति-3.305)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका भाव है कि सभी पापों को दूर करने के लिए 100 प्राणायाम करने चाहिए। इससे यह स्पष्ट है कि धर्मशास्त्रकारों की दृष्टि में प्राणायाम एक पापनाशक साधन है तथा यह सभी पापों को दूर करने के लिए एक सामान्य प्रायश्चित्त है। इसके पीछे कारण यह है कि पाप मन की विकृति से होता है और प्राणायाम मन की विकृति को दूर करता है। न केवल धर्मशास्त्रकारों की दृष्टि में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगशास्त्रियों की दृष्टि में भी प्राणायाम को पाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्मष व अशुद्धि का नाशक माना जाता है। जैसा कि योगसूत्र के व्यासभाष्य में उद्धृत पञ्चशिखाचार्य के इस वचन से स्पष्ट है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तपो न परं प्राणायामात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ततो विशुद्धिर्मलानां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप्तिश्च ज्ञानस्य।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">(योगसूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यासभाष्य- 2.52)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका अर्थ है- प्राणायाम से बढ़कर कोई तप नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे मलों की शुद्धि व ज्ञान (विवेक) की वृद्धि होती है। प्राणायाम एक शारीरिक क्रिया है। इससे पापनाश कैसे होता है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">यह विचार का विषय है। हमारे प्राचीन ऋषियों ने इस विषय में गहन चिन्तन व अनुभव किया है। उनके अनुभूत वचन इस विषय में हमारा मार्गदर्शन करते हैं कि प्राणायाम एक तप है। इसके करने से शरीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाँ व मन तपते हैं तथा उनके विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चञ्चलता व कल्मष नष्ट हो जाते हैं। यह तथ्य मनुस्मृति में निम्न शब्दों में कहा गया है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मला:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषा: प्राणस्य निग्रहात्।। (मनु.-6.70)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे अग्नि में तपाने से सुवर्ण आदि धातुओं के मल जल जाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी प्रकार प्राणायाम से मन व इन्द्रियों के दोष जल जाते हैं। इससे स्पष्ट है कि प्राणायाम से मन के विकार काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ आदि व विषयासक्ति क्षीण हो जाती है तथा प्राणायाम का अभ्यासी व्यक्ति जितेन्द्रिय होकर पापमुक्त जीवन जीता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता में हम इस तथ्य का और भी अधिक व विशद विवेचन पाते हैं कि प्राणायाम से पाप नष्ट हो जाते हैं। अर्जुन श्रीकृष्ण से पूछते हैं-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुष:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अनिच्छन्नपि वाष्र्णेय बलादिव नियोजित:।।  (गीता-3-36)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे भगवन्! किससे प्रेरित होकर यह पुरुष पाप करता है। व्यक्ति न चाहता हुआ भी किसके द्वारा हठपूर्वक पाप में प्रवृत्त कर दिया जाता है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुन के इस प्रश्न का उत्तर देते हुए कहते हैं कि-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भव:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्।। (गीता-3.37)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे अर्जुन! रजोगुण से उत्पन्न होने वाला यह जो काम और क्रोध है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही वह वैरी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो अनिच्छुक पुरुष को भी पाप में प्रवृत्त कर देता है। यह काम महाशन अर्थात् कभी न तृप्त होने वाला है। यह असीम है। कामनाओं की बाधा होते ही तुरन्त उत्पन्न होने वाला जो क्रोध है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह साक्षात् महापाप रूप है। क्रोध को महापाप कहने का अभिप्राय यह है कि क्रुद्धावस्था में विवेकहीन व्यक्ति बड़े से बड़ा पाप कर गुजरता है। उसका कारण क्रोध ही है। इसलिए महापाप का कारण होने से इसे प्रस्तुत श्लोक में साक्षात् महापाप ही कहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे स्पष्ट हुआ कि न चाहते हुए भी मनुष्य को पाप में लगाने वाला रजोगुणजन्य काम व क्रोध है। जब तक रजोगुण प्रबल रहता है तब तक काम व क्रोध भी मनुष्य को वशीभूत किये रहते हैं। इनसे मुक्त होने के लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप से बचने के लिए रजोगुणी प्रवृत्ति को क्षीण करना आवश्यक है। गीता में इसके लिए अन्य आध्यात्मिक उपायों के साथ प्राणायाम को एक महत्त्वपूर्ण उपाय के रूप में बताया है। वहाँ प्राणायाम को यज्ञ के रूप में प्रस्तुत करते हुए उक्त कल्मषों (मलों व पापों) का नाशक कहा गया है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणा:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अपरे नियताहारा: प्राणान् प्राणेषु जुह्वति।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषा:।। (गीता-4.29-30)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् नियताहार (आहार-विषयक संयम रखने वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय पर हित-मित भोजन करने वाले) साधक अपान में प्राण की आहुति देते हैं अर्थात् पूरक प्राणायाम (आभ्यन्तर वृत्ति) करते हैं तथा प्राण में अपान की आहुति देते हैं अर्थात् रेचक प्राणायाम (बाह्यवृत्ति) करते हैं। कुछ साधक बिना रेचन व पूरण के यथावस्थित प्राणापान की गति को रोक कर प्राणों की प्राणों में आहुति देते हैं अर्थात् स्तम्भवृत्ति प्राणायाम करते हैं। इस गीतावचन में स्पष्ट रूप से कहा गया है कि प्राणायाम एक ऐसा यज्ञ है जो कल्मषों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन व इन्द्रियों के विकारों को क्षीण कर देता है। इसका भाव यही है कि प्राणायाम से जब शरीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन व इन्द्रियों को तपाया जाता है तो इनके कल्मष जल जाते हैं। व्यक्ति रजोगुण के वश में न रहकर सत्त्वगुण प्रधान हो जाता है। इससे उसकी प्रवृत्ति पाप में न होकर पुण्यकर्मों में होती है। रजोगुण के क्षीण होने व सत्त्वगुण के बढऩे से उसके मन में एकाग्रता आ जाती है। एकाग्रता से ज्ञान प्रकट होता है और व्यक्ति उचित अनुचित का विवेक कर अनुचित को छोड़ देता है तथा उचित कार्यों में प्रवृत्त होता है। इस प्रकार प्राणायाम से बनी सात्त्विक वृत्ति मनुष्य को पापमुक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चरित्र व सन्मार्गगामी बना देती है। ऐसा व्यक्ति परिवार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज व राष्ट्र का परम हितकारी बन जाता है। इस प्रकार प्राणायाम व्यक्तिगत जीवन में शुचिता लाकर हमारे सामाजिक जीवन को भी उज्ज्वल करने का अमोघ साधन है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम से पापनाश की इस प्रक्रिया का समर्थन महर्षि पतञ्जलि द्वारा रचित योगसूत्र में भी किया गया है। वहाँ प्राणायाम का स्वरूप बताने के उपरान्त इसका लाभ बताते हुए महर्षि कहते हैं कि-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">तत: क्षीयते प्रकाशावरणम्। धारणासु च योग्यता मनस:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">(योगसूत्र-2.52-53)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका भाव है कि प्राणायाम करने से प्रकाश (ज्ञान) का आवरण (पर्दा) तमोगुण क्षीण हो जाता है अर्थात् जब प्राणायाम का अभ्यासी व्यक्ति अपने शरीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन व इन्द्रियों को प्राणायाम रूपी तप से तपाता है तो उसके मन का वह तमोगुण क्षीण हो जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने ज्ञान के ऊपर पर्दा डाल रखा था तथा मनुष्य को मूढता की स्थिति में रखा था। प्राणायाम का दूसरा लाभ बताते हुए महर्षि कहते हैं कि इससे धारणा में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिकाव में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता साधने में मन की योग्यता बनती है। इसका भाव है कि प्राणायामरूपी तप से शरीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन व इन्द्रियों को तपाने से वह रजोगुण रूपी दोष क्षीण हो जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो मन को चञ्चल बनाए रहता है। रजोगुण का लक्षण चञ्चलता एवं राग-द्वेष है- <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>चलञ्च रज: (सांख्यकारिका- 13)</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> (श्रीमद्भगवद्गीता-14.7)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रागद्वेषात्मकं रज:।</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> रागद्वेषौ रज: स्मृतम् (मनुस्मृति-12.27)</strong></span>। यह रजोगुण ही मन की धारणा (स्थिरता) नहीं बनने देता है।  महर्षि पतञ्जलि कहते हैं कि प्राणायाम से मन की धारणा (टिकाव) में योग्यता बन जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका सीधा सा अर्थ यही है कि प्राणायामरूपी तप से मन का रजोगुण क्षीण हो जाता है व मन में स्थिरता (एकाग्रता) की योग्यता आ जाती है। इससे पहले गीता के प्रमाण से कहा जा चुका है कि रजोगुण से उत्पन्न होने वाला काम व क्रोध मनुष्य को पाप में लगा देता है। उस रजोगुण का प्राणायाम से क्षीण होना महर्षि पतञ्जलि के वचन से भी प्रमाणित है। इस प्रकार यह स्पष्ट हुआ कि मनुष्य को पाप में लगाने वाला रजोगुण प्राणायाम से क्षीण होता है। रजोगुण के क्षीण होने से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे उत्पन्न होने वाले काम व क्रोध शिथिल पड़ जाते हैं। रजोगुण से होने वाली विषयासक्ति प्राणायाम के अभ्यास से दुर्बल होने लगती है और मनुष्य की प्रवृत्ति पाप से हटकर पुण्य में होने लगती है। अत: योगदर्शन के उक्त वचन भी गीताप्रोक्त उस तथ्य को पुष्ट करते हैं कि प्राणायाम द्वारा रजोगुण नष्ट होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा होने पर रजोगुणजन्य काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध नष्ट होते हैं। ये ही पाप के मूल हैं। इनके नष्ट होने से पाप नष्ट होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगदर्शन की साधनापद्धति के अनुसार प्राणायाम द्वारा तमोगुण व रजोगुण के क्षीण होने पर साधक की साधना में प्रगति होती है। उसका निर्मल ज्ञान बढ़ता है व मन का टिकाव होने लगता है। मन का यह टिकाव (एकाग्रता) ही आगे साधना में उन्नति का मूल आधार है। इसी से साधक आगे समाधि की उच्च स्थिति तक पहुँचता है। इस प्रकार यह एकाग्रता आध्यात्मिक पथ के पथिक के लिए आगे की उन्नति का मूल आधार है। प्राणायाम के अभ्यास से प्राप्त यह एकाग्रता व मन की निर्मलता लौकिक व्यक्ति के लिए भी बड़े काम की है। मनुष्य का इहलौकिक व पारलौकिक कल्याण मन की इसी एकाग्रता व निर्मलता पर निर्भर है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे सिद्ध करने के लिए प्राणायाम एक अमोघ उपाय है। चरकसंहिता में मन की इस एकाग्रता व निर्मलता को मन:समाधि नाम से बतलाते हुए इसे ही सारे कल्याणों का मूल कहा है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्रेत्य चेह च यच्छ्रेय: श्रेयो मोक्षे च यत्परम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मन:समाधौ तत्सर्वमायत्तं सर्वदेहिनाम्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">                                         <span style="color:rgb(0,0,0);">   </span></span></span></strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(0,0,0);"> (चरकसंहिता</span></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><span style="color:rgb(0,0,0);">, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सास्थान-24.52)</span></span></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका भाव यह है कि इस जन्म में तथा मरने के उपरान्त अगले जन्म में जो शुभ है एवं मोक्षरूपी जो शुभ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह सब मन की एकाग्रता पर ही निर्भर है। जिसका मन रजोगुणजन्य काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध आदि से व्याकुल न होकर एकाग्र व निष्कल्मष हो गया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह व्यक्ति ही इस जन्म में व अगले जन्म में शुभ व कल्याण को प्राप्त करता है। ऐसा व्यक्ति अन्तत: मोक्ष (मुक्ति) भी प्राप्त कर लेता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त वर्णन से यह स्पष्ट हो गया है कि यद्यपि प्राणायाम एक शारीरिक प्रक्रिया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु तपरूपी यह प्रक्रिया शास्त्रकारों के द्वारा बताई पूर्वोक्त रीति से पाप को नष्ट कर देती है। मन को निर्मल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पाप व एकाग्र बना देती है। प्राणायाम की इसी क्षमता के कारण धर्मशास्त्रकारों ने इसे पापों को दूर करने वाला एक उत्तम प्रायश्चित्त बताया है। हम यहाँ धर्मशास्त्रकारों के इस आशय के कुछ वचन प्रस्तुत कर रहे हैं-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अह्ना रात्र्या च यान् जन्तून् निहन्त्यज्ञानतो यति:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">                              तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं  प्राणायामान् षडाचरेत्।। (मनुस्मृति:- 6.69)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमणादि के समय अनजाने में रात-दिन में जो जन्तुओं की हिंसा हो जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके प्रायश्चित्त के लिए यति को स्नान करके छ: प्राणायाम करने चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">अथवा मुच्यते पापात् प्राणायामपरायण:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्राणायामैर्दहेत्सर्वं  शरीरे  यच्च पातकम्।। (अरुणस्मृति:- 121)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम करने वाला व्यक्ति पाप से मुक्त हो जाता है। प्राणायाम से मन का पाप और शरीर का मल जल जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">यथा हि वेगतो वह्नि: शुष्काद्र्रं दहतीन्धनम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्राणायामैस्तथा पापं शुष्काद्र्रं नात्र  संशय:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे तीव्र प्रज्ज्वलित अग्नि सूखे व गीले इन्धन को जला देती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी प्रकार प्राणायाम नये व पुराने पाप को नष्ट कर देता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापप्रणाशनम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">उपपातकजातानामनादिष्टस्य  चैव हि।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पापनाश के लिए 100 प्राणायाम करने चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा करने से सभी पापों का नाश हो जाता है। धर्मशास्त्रों में बताए उपपातक व अनिर्दिष्ट पातकों के लिए भी यही प्रायश्चित्त समझना चाहिए। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">गीताध्ययनशीलस्य प्राणायामपरस्य च।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">नैव सन्ति हि पापानि पूर्वजन्मकृतानि च।। (गीतामाहात्म्यम्)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गीताध्ययनशील व प्राणायामपरायण व्यक्ति के पाप नष्ट हो जाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे वे इस जन्म के हों या पूर्व जन्म के हों। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम की इस पापनाशक क्षमता का वर्णन मूलत: हमें वेदों में मिलता है। उसी के आधार पर शास्त्रकारों ने उपर्युक्त रीति से इसका विस्तार किया है। ऋग्वेद में कहा है-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">वृत्रस्य त्वा श्वसथादीषमाणा विश्वे देवा अजहुर्ये सखाय:।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मरुद्भिरिन्द्र सख्यं ते अस्त्वथेमा विश्वा: पृतना जयासि।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">(ऋग्वेद-8.96.7)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे आत्मन्! वृत्र (पाप) की हुंकार से भयभीत होते हुए जिन सब देवों (दिव्यगुणों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी प्रवृत्तियों) ने तुझे छोड़ दिया था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे समय में यदि तेरी मित्रता मरुद्गणों (प्राणों) से हो जाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो तू वृत्र (पाप) की इस सारी सेना को जीत सकता है। इस मन्त्र में स्पष्ट रूप से कहा गया है कि पाप के प्रबल होने पर सद्गुण मनुष्य को छोड़ जाते हैं। यदि मनुष्य प्राणों के साथ मित्रता कर ले अर्थात् प्राणायाम की साधना करे तो वह पाप की इस सारी सेना को जीत सकता है। इस प्रकार इस वेदमन्त्र में यह तथ्य स्पष्ट शब्दों में कहा गया है कि प्राणायाम पापनाशक साधन है। एक दूसरे वेदमन्त्र में भी यह तथ्य प्रतिपादित किया गया है- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवानां वशनीर्भवाति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">(ऋग्वेद-10.16.2)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् जब मनुष्य असुनीति (प्राणायाम) को साधता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह देवों (इन्द्रियों) का वशकत्र्ता स्वामी बन जाता है। उनका दास नहीं रहता। इससे भी यह सर्वथा स्पष्ट है कि प्राणायाम से इन्द्रियों की विषयासक्ति नष्ट हो जाती है तथा व्यक्ति जितेन्द्रिय एवं पापरहित हो जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय ऋषियों ने इस तथ्य को अति प्राचीनकाल में ही बहुत अच्छी तरह से जान लिया था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: उन्होंने प्राणायाम की क्रिया को प्रत्येक व्यक्ति के लिये अनिवार्यतया की जाने वाली सन्ध्याविधि में ही जोड़ दिया था। संसार में अन्य किसी भी धर्म की उपासना-पद्धति ऐसी नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें प्राणायाम किया जाता हो। वैदिक-सन्ध्या ही एक ऐसी उपासना-पद्धति है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें प्राणायाम मन्त्र है तथा प्राणायाम उसका अपरिहार्य अंग है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन की व्यग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी को दूर करने का भी यह सुपरीक्षित उपाय है। जब ऐसी अवस्था अनुभव करें तो धैयर्पूर्वक गहरे श्वास लेना शुरु कर दें। बाह्य व आभ्यन्तर प्राणायाम की 10-15 आवृत्ति करें। कुछ ही देर में आप देखेंगे कि मन की अशान्ति दूर हो रही है तथा मन शान्त व स्थिर होने लगा है। हमारे मन की चञ्चलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अशान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति व पाप को दूर करने वाला यह अचूक उपाय बहुत पहले ऋषि-मुनियों ने खोज लिया था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह आज भी उतना ही कारगर व प्रासंगिक है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2025/kaise-hota-hai-pranayam-se-paap-ka-nash</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2025/kaise-hota-hai-pranayam-se-paap-ka-nash</guid>
                <pubDate>Tue, 01 May 2018 21:41:37 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/68.jpg"                         length="151182"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अस्थमा लक्षण व उपचार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">डॉ. अरुण पाण्डे</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.1in;text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">विभागाध्यक्ष-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद हास्पिटल</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1975/asthama-upchar-aur-lakshan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-08/web-child-asthma-istock.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को मनोदैहिक रोग माना जाता है। वर्तमान समय में दमा के रोगियों की संख्या में तेजी से वृद्धि हो रही है। आयुर्वेद के अनुसार दमा का सबसे बड़ा कारण पेट की खराबी है। भोजन का समुचित रूप से पाचन न होने पर वह पक्वाशय में दूषित रस उत्पन्न कर श्वसन प्रणाली में बाधा उत्पन्न करता है। फलस्वरूप श्वास उखडऩे लगती है। इसी को दमा या अस्थमा कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार लगातार बने रहने वाले जुकाम तथा खाँसी आदि से भी दमा के लक्षण दिखाई देने लगते हैं। माता-पिता को दमा होने पर संतान को भी यह रोग होने की आशंका रहती है। कई बार वातावरण का प्रभाव एवं अन्य कई रोग भी दमा का कारण बन जाते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा के लक्षण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे के समय सांस लेने में कष्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती में भारीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट फूलना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे शरीर में बेचैनी एवं घबराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते समय सांस लेने में राहत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये सारे दमा के लक्षण हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा के रोगी को सर्वप्रथम अपने पेट और श्वास प्रणाली को साफ करने का उपाय करना चाहिए। इसके लिए उपवास सर्वोत्तम तरीका है। एक-दो दिन तक उपवास पर रहकर फिर क्रमश: रसाहार एवं फलाहार पर आना चाहिए। इसके बाद सामान्य भोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें चोकर सहित मोटे आटे की रोटी एवं लौकी की सब्जी ही लेनी चाहिए। उपवास के दिनों में प्रतिदिन गुनगुने पानी का एनिमा लेना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कटिस्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म पादस्नान तथा छाती की लपेट जैसे प्राकृतिक उपचार दमा के रोगियों को आशातित लाभ पहुँचाते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे की अवस्था में गर्म पादस्नान देने से तुरन्त लाभ होता है। ऐसे रोगियों का पेट साफ  रहना जरूरी है। ठंडे एवं गरिष्ठ भोजन से बचते हुए रात का भोजन बहुत हल्का लेना चाहिए। कोशिश यह रहे कि रात का भोजन सूर्यास्त से पहले ही ले लिया जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन के साथ पीने के लिए गुनगुना पानी प्रयोग में लाएँ। तंबाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पान-मसाला तथा जर्दा जैसे नशीले पदार्थ दमा के रोगियों को तत्काल छोड़ देने चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद का प्रयोग किया जा सकता है। दमा के रोगियों को प्रात:काल भ्रमण जरूर करना चाहिए। टहलते समय गहरे श्वास लेना उपयुक्त रहता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुल अवस्था में यदि कफ की मात्रा अधिक हो तो रोगियों को फौरन नमक मिले हुए गुनगुने पानी से कुञ्जर करना चाहिए। इससे कफ निकलकर तुरन्त और पर्याप्त आराम मिल जाता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन से करें उपचार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि आसन हो सकते हों तो इस रोग में ताड़ासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटिचक्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुरासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ट्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमुखासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धमत्स्येन्द्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्स्यासन तथा शवासन उपयोगी हैं। जैसे-जैसे शक्ति बढ़ती जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों को बर्दाश्त करने की क्षमता विकसित होती जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे-वैसे आसनों को बढ़ाएँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम में कपालभाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यभेदी का अभ्यास करें और आधे घंटे का शवासन अवश्य करें। शरीर को जितना शिथिल तथा शांत करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना जल्दी रोग दूर होगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात:काल खाली पेट कुञ्जर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल-नेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र नेति तथा वस्त्र धौति का अभ्यास करने से भी आराम मिलता है। लेकिन उपरोक्त सारी क्रियाएँ दमा के रोगी को किसी योग के विद्वान् व्यक्ति से सीख कर ही करनी चाहिए ताकि पर्याप्त लाभ मिल सके और कोई हानि न हो सके। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य-अपथ्य</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इस रोग में सबसे ज्यादा ध्यान आहार पर होना चाहिए। उपचार में तो थोड़ी-बहुत ढील हो सकती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर भोजन में नहीं। फेफड़े के रोग में कफ रहित आहार की व्यवस्था होनी चाहिए। कम से कम </span>5-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> महीने तक अनुकूल आहार लेना आवश्यक है। दही इस रोग में वर्जित है। आलू केवल सूप में सब्जियों के साथ डाल सकते हैं। अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिंडी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदे आदि की चीजें न खाएँ। केला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल तथा ठंडे पदार्थों का सेवन न करें। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल का रस (संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार आदि) सब्जी का सूप या सलाद और उबली सब्जी लें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू-शहद गर्म पानी के साथ लें। इच्छा हो तो इसके साथ भीगी हुई किशमिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर ले सकते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन में सब्जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चपाती (चोकर और साग वाली) तथा सलाद लें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रात में बंद कमरे में न सोएँ। मुँह और सिर ढक कर न सोएँ। शरीर पर जरूरत के अनुसार कपड़ा रखें। पाँव को गर्म रखें। दायीं या बायीं करवट अपनी सुविधानुसार सोएँ। बायीं करवट सोना अधिक सुविधाजनक होगा। </span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण श्वास रोग होने पर सुहागा का फूला और मुलहठी को अलग-अलग खरल कर या कूट-पीसकर कर मैदे की तरह बारीक चूर्ण (कपड़छन) बना लें। फिर इन दोनों औषधियों को बराबर वजन में मिलाकर किसी शीशी में रख लें। आधा ग्राम से एक ग्राम तक दवा दिन में दो-तीन बार शहद के साथ चाटें या गर्म जल के साथ लें। बच्चों के लिए एक रत्ती की मात्रा या आयु के अनुसार कुछ अधिक दें। एक साल से अधिक आयु वाले बच्चों के दमा रोग में प्रतिदिन तुलसी की पाँच पत्तियाँ खूब महीन पीसकर थोड़ी शहद के साथ प्रात:-सायं आवश्यकतानुसार तीन-चार सप्ताह तक चटाएँ। एक साल से कम उम्र वाले शिशु को तुलसी की पत्तियों का स्वरस दो बूंद शहद में मिलाकर दिन में दो बार चटाएँ। बच्चों के दमा के साथ-साथ उनके श्वसन-संस्थान के अनेक रोग जड़ से दूर हो जाते हैं। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी को रेत में भुनकर पीस लें। इस महीन चूर्ण को एक चम्मच गरम पानी से फाँके। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ के हरे पौधों का रस दो चम्मच नित्य पीएँ। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">चार चम्मच मेथी एक गिलास पानी में उबालें। फिर उसे छानकर पी जाएँ। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हर सिंगार की छाल का चूर्ण पान में रखकर खाने से दमा शीघ्र ही नष्ट हो जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी और अदरक का रस दोनों </span>3-3<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम की मात्रा में शहद के साथ लें। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग चार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काली मिर्च चार तथा तुलसी के चार पत्ते लेकर सबकी चटनी बनाकर नित्य खाएँ। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मुलहठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक चम्मच घी</span>, 5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिश्री और आधा चम्मच सेंधा नमक- सबको एक कप पानी में औटाकर सेवन करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद प्याज का रस दो चम्मच तथा शहद दो चम्मच- दोनों को मिलाकर पीएँ। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अडूसा और अदरक का रस- तीनों </span>5-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिलाकर तीन-तीन घंटे बाद कुछ दिनों तक पीएँ। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शलजम का रस एक कप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर का रस एक कप तथा पत्ता गोभी का रस एक कप- सभी को मिलाकर कुछ दिनों तक सेवन करें। दमा के रोगियों के लिए यह एक पौष्टिक औषधि है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्योदय से पूर्व उठकर शौच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नानादि के बाद उगते सूर्य के सामने बैठकर गहरे श्वास सहित </span>10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से </span>15 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार निम्न प्राणायाम करें- पहले श्वास फेफड़ों में भरें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना अधिक श्वास भर सकें उतना लाभदायक होगा। श्वास भरते समय मन में यह ध्यान करें कि मैं श्वास के साथ सूर्य की रोगनाशक किरणों को अन्दर भर रहा हूँ। फिर बहुत धीरे-धीरे श्वास बाहर निकालते हुए मन-ही-मन यह ध्यान करें कि मैं श्वास के छोडऩे के साथ-साथ रोग के कीटाणुओं को भी बाहर फेंक रहा हूँ। इस क्रिया में ध्यान देने योग्य बात यह है कि श्वास अंदर लेते वक्त नाक से जोर से गहरी श्वास लेनी है और छोड़ते समय बहुत धीरे-धीरे छोड़ें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे एक चक्र कहेंगे। इस प्रकार </span>10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से </span>15 <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र करने के बाद जब श्वास सामान्य हो जाए तब कलई किए हुए बर्तन में </span>24 <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे तक पानी में भिगोए हुए </span>3 <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर को उसी पानी में उबाल कर अंजीरों को खूब चबाकर खाएँ और उसका पानी भी पी जाएँ। इससे दमा रोग में विशेष रूप से लाभ होता है। यह क्रिया कुछ माह तक रोजाना करने से लाभ होता है। एक दिन करने से कोई लाभ नहीं होने वाला है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1975/asthama-upchar-aur-lakshan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1975/asthama-upchar-aur-lakshan</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Mar 2018 21:18:20 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-08/web-child-asthma-istock.jpg"                         length="104787"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अनुभूति आपकी</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">री उम्र 61 वर्ष है। मैं वर्ष 2004 में आपके शिविर के दौरान पतंजलि योगपीठ से जुड़ी और 2009 में आजीवन सदस्य बनी। यहाँ बिलासपुर में मैंने महिला योग समिति के साथ  योग कक्षाएं आरम्भ की। राजकिशोर नगर में मेरी कक्षा वर्ष 2009 से अनवरत चल रही है। मेरी बीमारी के दौरान दूसरी शिक्षिका उसे चला रही हैं। स्वामी जी के भारत स्वाभिमान आन्दोलन के समय रायपुर सभा में मुझे पुरुस्कृत भी किया गया। मुझे सियाटिका था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर से मैं </span>tail bone <span lang="hi" xml:lang="hi">पर गिर गई तो उसने अधिक भीषण रूप ले लिया। मैं उठ बैठ भी नहीं पा</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2955/anubhuti-apki"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-05/jtgfyjg1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">री उम्र 61 वर्ष है। मैं वर्ष 2004 में आपके शिविर के दौरान पतंजलि योगपीठ से जुड़ी और 2009 में आजीवन सदस्य बनी। यहाँ बिलासपुर में मैंने महिला योग समिति के साथ  योग कक्षाएं आरम्भ की। राजकिशोर नगर में मेरी कक्षा वर्ष 2009 से अनवरत चल रही है। मेरी बीमारी के दौरान दूसरी शिक्षिका उसे चला रही हैं। स्वामी जी के भारत स्वाभिमान आन्दोलन के समय रायपुर सभा में मुझे पुरुस्कृत भी किया गया। मुझे सियाटिका था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर से मैं </span>tail bone <span lang="hi" xml:lang="hi">पर गिर गई तो उसने अधिक भीषण रूप ले लिया। मैं उठ बैठ भी नहीं पा रही थी। बिलासपुर में अस्थि विशेषज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरो सर्जन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पाईन सर्जन को दिखाया। उन्होंने </span>M.R.I. <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा कर देखा और तुरन्त ऑप्रेशन बताया। मेरा और मेरे पतिदेव का आप दोनों में और योग में अटूट विश्वास होने के कारण मैंने ऑप्रेशन नहीं कराया। उन्होंने मुझे पतंजलि योगपीठ में वैद्य जी से परामर्श कर आपकी दवाईयां दिलाई। साथ ही मैंने बिस्तर में ही पड़े रहकर प्राणायाम करना प्रारम्भ किया और </span>Acupressure <span lang="hi" xml:lang="hi">भी किया। मैं ६ महीने तक इस प्रयोग के बाद चलने लायक हो गई। तब मुझे बहुत दु:ख होता था कि मैं पतंजलि की सेवा नहीं कर पा रही हूँ।  लेकिन स्वामी जी व आचार्यश्री मैं आपके योग और दवा से जल्दी ही पूर्ण स्वस्थ हो जाऊंगी। आपका आशीर्वाद मेरे साथ है। काफी आराम लग रहा है। ठीक होने के बाद योग कक्षाएं और बढ़ायेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा मन से संकल्प है। आपने योग-प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद को भारत व विश्वभर में शिखर पर पहुंचाया। मैं भी इस युगीन कार्य की भागीदार बन सकूँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी भाव से आपको शत्-शत् प्रणाम।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">भवदीया</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">उमा गोयल</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">बी-290</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राज किशोर नगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलासपुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छ.ग.</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>दिव्य अनुभूति</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2955/anubhuti-apki</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2955/anubhuti-apki</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Jan 2015 21:38:14 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-05/jtgfyjg1.jpg"                         length="111333"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        