<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/44/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>योग - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/44/rss</link>
                <description>योग RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>योग, आयुर्वेद, संस्कृति व रोगी सेवा में पतंजलि एक प्रयास है</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong> </strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3528/patanjali-is-an-effort-in-yoga--ayurveda--culture-and-patient-care"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/yogaayurveda_hero2.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्सित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झौंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदार्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किमौषधिनिषेवणै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">                             पथ्येऽसति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदार्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किमौषधिनिषेवणै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्यजीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1/10)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इहलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गच्छामि।</span> </strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गच्छामि।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गच्छामि।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षुण्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नदियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झरने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्ट्रूमेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगाढ़ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-10</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्ट्रूमेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्ट्रूमेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्हाट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हाट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताबें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनर्थक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवनति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धकेलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जुलाई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3528/patanjali-is-an-effort-in-yoga--ayurveda--culture-and-patient-care</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3528/patanjali-is-an-effort-in-yoga--ayurveda--culture-and-patient-care</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jul 2024 15:56:32 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/yogaayurveda_hero2.jpg"                         length="120428"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग, आयुर्वेद व कृषि क्षेत्र में पतंजलि की भूमिका व भागीदारी</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2708/yog--ayurved--v-krishi-kshetra-me-patanjali-ki-bhumika-va-bhagidari"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-12/42.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहली बार वर्ष </span>2003<span lang="hi" xml:lang="hi"> में  योग-आयुर्वेद के परिणामों को लेकर हमने हरिद्वार में बहुत बड़ा योग शिविर प्रारंभ किया। जिस समय योग शिविर चल रहा था उस समय पीजीआई चंडीगढ़ की डॉक्टरों की पूरी टीम से हम संपर्क में थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका नेतृत्व डॉ. गुप्ता जी करते थे। उन्होंने वह सारे पूर्व और पश्चात के परिणामों को मापा और परिणामों को देखकर वह स्वयं विस्मित और अचंभित थे। उन्होंने कहा कि हमने कभी सोचा नहीं था कि योग से इस प्रकार के परिणाम प्राप्त होंगे।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आज आयुर्वेद को लेकर एडवांस टेक्नोलॉजी की बात करते हैं तो बहुत यह बात कम अटपटी सी लगती है पर एक समय था जब यह सब बातें करना भी एक अजूबा था। लगभग २००२-२००३ में परम श्रद्धेय स्वामी जी के नेतृत्व में पतंजलि ने जब योग की बात कही तो लोगों ने कहा कि योग से क्या होता है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि आपने देखा होगा कि आज भी टीवी पर बहुत सारे लोग आते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले से पात्र तय रखते हैं और उनसे तयशुदा प्रतिक्रियाएं ली जाती हैं। वह परिणाम नहीं विज्ञापन होता है। स्वामी जी ने योग और आयुर्वेद की विधा को जिस रूप में प्रारंभ किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब लोगों ने आकर के टेलीविजन पर यह कहना शुरू किया कि मुझे यह बीमारी थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह परेशानी थी किन्तु अब मैं ठीक हो गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग करने से मुझे लाभ हुआ तो लोगों ने एकदम इस बात को स्वीकार नहीं किया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग को लेकर फैली भ्रांतियाँ तथा अविश्वास</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग को लेकर लोगों को विश्वास कम और अविश्वास ज्यादा था कि यह कोई नया हथकंडा है। यह कोई नया बाबा है जिसने अपने चेलों-चपाटों को तैयार करके उनसे कहलवाता है कि हमें लाभ हुआ है। उस समय बड़ा प्रश्न खड़ा किया गया क्योंकि उस समय किसी ने नहीं कहा कि योग-आयुर्वेद अपने आप में संपूर्ण चिकित्सा पद्धति है या योग से भयानक-भयानक बीमारियां ठीक हो सकती हैं। आज सबको विश्वास हो गया। जो योग नहीं करता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह भी मानता है कि योग करने से बीमारियाँ ठीक होती हैं। तब तो ऐसा जमाना था कि योग करने वाला भी नहीं मानता था कि योग करने से बीमारी ठीक होती है। क्योंकि उसने ढ़ंग से योग किया नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस विधा से किसी ने सिखाया ही नहीं। तब पहली बार इस धरा पर पूरे विश्व में किसी ने पूरे डंके की चोट पर यह उद्घोषणा की कि योग-आयुर्वेद से बीमारियां समूल नष्ट होती हैं तो दुनिया के लिए एक नई चीज के साथ-साथ में चुनौति भी थी। योग और आयुर्वेद को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके परिणामों को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी क्षमता को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी शक्ति के साथ में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी उदात्ता और ऊर्जा के साथ कभी किसी ने दुनिया के सामने नहीं रखा था। उसका भी दुष्परिणाम तथा चुनौतियाँ हमारे ऊपर आना स्वाभाविक ही था। लोगों ने विभिन्न तरह के प्रश्न उठाए। बहुत तरह की चुनौतियां दी गई। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग को स्थापित करने के लिए परीक्षाएँ व चुनौतियाँ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम इस बात को कहते हैं तो प्रसन्नता होती है कि पहली बार वर्ष </span>2003<span lang="hi" xml:lang="hi"> में योग-आयुर्वेद के परिणामों को लेकर हमने हरिद्वार में बहुत बड़ा योग शिविर प्रारंभ किया। जिस समय योग शिविर चल रहा था उस समय पीजीआई चंडीगढ़ की डॉक्टरों की पूरी टीम से हम संपर्क में थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका नेतृत्व डॉ. गुप्ता जी करते थे। उन्होंने वह सारे पूर्व और पश्चात के परिणामों को मापा और परिणामों को देखकर वह स्वयं विस्मित और अचंभित थे। उन्होंने कहा कि हमने कभी सोचा नहीं था कि योग से इस प्रकार के परिणाम प्राप्त होंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके बाद एक और बड़ा शिविर प्रेमनगर आश्रम में हुआ जिसमें डॉक्टरों की टीम ने डॉ. भल्ला को शिविर में प्रतिभागी बनाकर भेजा। वो श्वास रोगी थे तथा सोरबिटेट की गोली आहार के रूप में लेते थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टरों की टीम ने डॉ. भल्ला से कहा कि तुम बाबा के शिविर में जाकर देख लो। वैसे भी तुम चलने-फिरने की स्थिति तो हो नहीं। या तो तुम भगवान को प्यारे हो जाओगे नहीं तो कुछ तो होगा ही। डॉ. भल्ला ने अपने विषय में नहीं बताया और एक शिविरार्थी की तरह शिविर में भाग लिया। शिविर में स्वास्थ्य लाभ ले रहे थे और उन्हें आराम हो रहा था। चौथे दिन वो अपने आप को रोक नहीं पाए और स्वयं आकर बताया कि स्वामी जी मैं आया नहीं हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे भेजा गया है। हमारे पास वह सारी रिकॉर्डिंग हैं। तो न जाने कितनी जासूसियाँ हुई होंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना जाने कितने प्रत्यक्ष और परोक्ष रूप में परीक्षाएं ली गई होंगी। किन्तु सत्यमेव जयते नानृतम्।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल योगा-डे निर्विवाद रूप से श्रद्धेय स्वामी जी के तप और पुरुषार्थ का परिणाम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद को पुनर्स्थापित करने के लिए पतंजलि एक उदाहरण है। उस समय योग की कितनी संस्थाएँ थीं। कितने योग शिक्षक थे। आज हर गली में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर नुक्कड़ पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर गांव में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर कस्बे में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी दुनिया के एक-एक कोने में पतंजलि तथा आदरणीय प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी जी के प्रयासों से इंटरनेशनल योगा-डे के रूप में आज योग की स्वीकार्यता मिली है। तो उसके पीछे उसके मूल में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी जड़ में कोई है तो निर्विवाद रूप से कह सकते हैं कि वह श्रद्धेय स्वामी जी का तप और पुरुषार्थ का परिणाम है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">2006 में आयुर्वेद की पुनर्स्थापना का संकल्प</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब बात करें आयुर्वेद की तो वर्ष 2006 में हमने आयुर्वेद को पूरे विश्व में पुन: प्रतिष्ठित करने के लिए पतंजलि योगपीठ की स्थापना की। हमने आँकलन किया कि एविडेंस बेस्ड मेडिसिन सिस्टम का न होना आयुर्वेद की वैश्विक स्तर पर ख्याति न होने में एक बड़ा कारण था। आयुर्वेद का प्रमाण व तथ्य हमारे शास्त्रों में है परंतु दुर्भाग्य से हमारे शास्त्रों का कथन दुनिया में प्रमाण नहीं माना जाता। वह हमारे लिए तो प्रमाण है परंतु दुनिया के लिए वह प्रमाण नहीं है। दुनिया को दुनिया की भाषा में समझाने के लिए हमने वैज्ञानिक मापदण्ड पर आयुर्वेद को कसौटी पर कसा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या थी आयुर्वेद को लेकर लोगों की मन:स्थिति</span>?</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय स्वामी जी के आदेश से हमने पहली बार बहुत एडवांस लेवल की पैथोलॉजी लैब पतंजलि में स्थापित की। यह देश का पहला ऐसा आयुर्वेदिक हॉस्पिटल बना जहाँ डायग्नोसिस पूरा मॉडर्न और उपचार विशुद्ध योग और आयुर्वेद से हो रहा है। उस समय पतंजलि के एडवांस हॉस्पिटल को देखकर बहुत सारे लोग खुशी व्यक्त करते थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर बहुत सारे लोगों के प्रश्न होते थे कि आयुर्वेद के लिए भी क्या इतने बड़े हॉस्पिटल की आवश्यकता है। इससे आप अंदाजा लगा सकते हैं कि उस समय आयुर्वेद को लेकर लोगों की मन:स्थिति क्या रही होगी। अब तो भारत सरकार के पुरुषार्थ से बहुत सारे आयुर्वेदिक अस्पताल खुल गए। अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर भी आयुर्वेद के लिए काम हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्टरनेटिव सिस्टम के लिए आज डब्ल्यू.एच.ओ. की शाखा भारत में स्थापित हो गई है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह उस समय की बात है जब आयुर्वेद रूपी विधा को कोई कंधे पर उठाकर चले तो सही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस अग्रणी भूमिका का नेतृत्व करे तो सही। उस समय पतंजलि ने उन कार्यों को किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन प्रतिष्ठानों अनुसंधानों तथा उदाहरणों को पूरी दुनिया के सामने प्रस्तुत किया और उसका परिणाम है कि सरकार ने भी पूरा साथ दिया। सरकार भी अपने स्तर पर काम कर रही है। अनेक संस्थाएं खुल रही हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों आयुर्वेदिक कॉलेज खुल रहे हैं। इसमें कुछ लोगों की सोच व्यवसायिक हो सकता है पर व्यावसायिक सोच वालों के लिए भी कहीं ना कहीं उस विधा में दम दिखाई देता है तो लोग प्रवृत्त होते हैं। क्योंकि हमारी सोच व्यवसायिक नहीं थी तो हमने आयुर्वेद की पुन: स्थापना के लिए आर्थिक नुकसान भी सहा। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों को मिला अपने उत्पाद का उचित मूल्य</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष </span>2004-2005<span lang="hi" xml:lang="hi"> की बात है की जब शामली का एक किसान हमारे पास आया तथा स्वामी जी से कहने लगा कि आँवले की लागत भी पूरी नहीं मिल रही है। १५ बिघा जमीन पर लगे आंवले के सारे पेड़ काटने वाले हैं। उस समय आंवले के इतने उत्पाद बाजार में नहीं थे। हम भी आंवले का प्रयोग थोड़ा बहुत मुरब्बा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा बहुत चूर्ण-चटनी में ही करते थे। थोड़ा-बहुत सुखाकर त्रिफला चूर्ण बनाते थे या थोड़ा च्यवनप्राश में प्रयुक्त होता था। पूज्य स्वामी जी ने एक क्षण भी न गवाएं किसान से कहा कि ऐसा करो सारा आंवला हमें लाकर दे दो। तब हमने बड़े-बड़े मिक्सर और निचोड़ने के लिए मशीन मंगाई। चार-पांच मशीनें लगाकर जूस निकालने का काम शुरू किया गया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर आंवला स्वरस की मांग बढ़ी तो पता किया कि पंजाब में पंजाब एग्रो लिमिटेड भारत सरकार का फूड प्रोसेसिंग यूनिट लगा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां से जूस निकल सकता है। हमने ट्रक भर-भर कर सारा आंवला जूस निकालने से लिए भेज दिया। और हमारा सारा आंवला खत्म हो गया। फिर पता चला कि दक्षिण भारत में आंवले का सीजन पहले शुरू हो जाता है। फिर हमने उत्तर भारत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण भारत और देश के अनेक राज्यों से आंवला लिया जिसके परिणाम स्वरूप एक साल में ही आंवले का मूल्य दो गुना हो गया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे इस बात को कहते हुए प्रसन्नता है कि आंवले का ताजा स्वरस भी बाजार में बिक सकता है इस कांसेप्ट को सर्वप्रथम पतंजलि ने ही दिया। आज कम से कम </span>500<span lang="hi" xml:lang="hi"> से ज्यादा छोटे-बड़े उद्योग हैं जो आंवला स्वरस बेचते हैं। यह एक संन्यासी के पुरुषार्थ और उसके रिस्क उठाने के कारण हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज आयुर्वेद इस रूप में धीरे-धीरे लोगों के दिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग और जेहन में घुसने लगा है कि प्रतिदिन उपभोग के लिए लोग आयुर्वेद को अपनाने लगे हैं। एलोवेरा जूस की बात करें तो हमको याद है एक समय एमवे का एलोवेरा जूस 1300 रुपए लीटर आया करता था और उस समय भारत की कम्पनियाँ एलोवेरा जूस बेचा ही नहीं करती थी। फिर हमने पतंजलि के माध्यम से १५० रुपए लीटर एलोवेरा जूस उपलब्ध कराया। कुछ </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल के अंदर ही वो 1300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपए लीटर वाला ऐलोवेरा जूस </span>300<span lang="hi" xml:lang="hi"> का हो गया और लागत मूल्य बढ़ने के कारण हमारा डेढ़ सौ वाला हमने </span>200<span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपए लीटर किया। यानी कि पतंजलि आयुर्वेद की मात्र पुन: स्थापना ही नहीं कि अपितु आयुर्वेद के नाम पर जो मार्केट में लूट मचा रखी थी या जो लोगों ने एक भ्रम फैला रखा था उसको भी समाप्त करने का काम पतंजलि के द्वारा किया गया। पतंजलि के प्रयासों का ही परिणाम है कि आज जड़ी-बूटी के रूप में हर घर में कहीं ना कहीं किसी ना किसी रूप में आयुर्वेद के पौधे एलोवेरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेमन ग्रास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी आदि के रूप में लगे मिलेंगे। इसका श्रेय भी इस पतंजलि योगपीठ हो जाता है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक चिकित्सा को मिला वैज्ञानिक आधार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक चिकित्सा की बात आई तो डेंटल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑप्थेल्मोलॉजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ई.एन.टी. आदि सारे साधन हमने उपलब्ध कराए। आयुर्वेद के सिद्धांत में वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ सबसे महत्वपूर्ण हैं। ये सिद्धांत हमारी ताकत हैं। दुनिया में कोई विधा नहीं है जिसमें इतना वृहद् वर्णन हो। किन्तु देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति के अनुसार उन विधाओं को अनुसंधानपरक स्थापित करने का पहला प्रयास भी पतंजलि के द्वारा ही किया गया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ई.एम.आर. सिस्टम पतंजलि की बड़ी ताकत</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि एक ऐसी संस्थान है जहां आयुर्वेद चिकित्सा में </span>5000<span lang="hi" xml:lang="hi"> से ज्यादा सेंटर हैं जो ई.एम.आर. सिस्टम से जुड़े हैं। हमारे पास अनुसंधान के लिए रोगियों का विस्तृत डॉटा है जिसे हम अनुभव के आधार पर समय-समय पर करेक्ट करते रहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि का जो ई.एम.आर. सिस्टम है वह सिस्टम पूरे देश के हमारे हर चिकित्सालय के साथ जुड़ा हुआ है। हमने आयुष मंत्रालय में इस बात के लिए भी निवेदन किया था कि हम लागत मूल्य पर यह सेवा देने को तैयार है क्योंकि हम आई.टी. के क्षेत्र में भी काम कर रहे हैं। यह ई.एम.आर. सिस्टम इतना एडवांस है कि पूरे हिंदुस्तान से रोगी कब आए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें क्या औषधियां दी गई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या परीक्षण कराए गए। इस डॉटा से हमको रिसर्च में मदद मिलेगी। एक साल में एक करोड़ से ज्यादा पेशेंट का रिसर्च डाटा हमारे पास अवेलेबल है। आज यह सामर्थ पतंजलि के पास है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद में अभी जो टॉप लेवल की इंटरनेशनल एविडेंस बेस्ड रिसर्च पेपर की बात करें तो लगभग </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> दर्जन से ज्यादा टॉप लेवल के रिसर्च पेपर इंटरनेशनल जरनल्स में छप चुके हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी तरह से पूरे डिजिटाइजेशन का काम हो या डॉटा रखने की काम हो पतंजलि सबसे अग्रणी संस्था है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>सर्वे भवंतु सुखिन: सर्वे संतु निरामया</strong></span> इस कथन को सार्थक करने के लिए और लोगों को निरामय बनाने के लिए पतंजलि की भावनाएं हैं। आइए हम सब योग-आयुर्वेद से जुड़ें और अपने जीवन को ठीक करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जून</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2708/yog--ayurved--v-krishi-kshetra-me-patanjali-ki-bhumika-va-bhagidari</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2708/yog--ayurved--v-krishi-kshetra-me-patanjali-ki-bhumika-va-bhagidari</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Jun 2023 21:57:21 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-12/42.jpg"                         length="23627"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>चर्म रोग (फोड़ा)</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">   </span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. नागेन्द्र </span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">’<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-indent:0.5in;line-height:normal;margin:0in 0in 2pt 3.5in;text-align:right;" align="center"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">निर्देशक व चिकित्सा प्रभारी - </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-indent:0.5in;line-height:normal;margin:0in 0in 2pt 3.5in;text-align:right;" align="center"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग-ग्राम</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/pimple.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E03E2D;border-color:#E03E2D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(224,62,45);">
<h5><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका तन तथा मन स्वच्छ एवं स्वस्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक शक्ति शक्तिशाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके रोमकूपों के अंदर फोड़ा पैदा करने वाले जीवाणु प्रवेश नहीं करते हैं। पहले से जीवनीशक्ति प्रबल होने से त्वचा पर पल रहे कीटाणु बाल भी बाँका नहीं कर पाते हैं। अत: इन कीटाणुओं के पनपने एवं भोजन के लिए शरीर में संचित गन्दगी एवं मृत जैव पदार्थ आवश्यक है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय: रोम कूपों की जड़ों में प्रारम्भ में तीव्र रूप से लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श से दर्द तथा राई के दाने से लेकर मटर के बराबर सूजन वाली ग्रंथि बन जाती है। सूजन धीरे-धीरे बैठ जाती है या बढक़र काफी पीड़ादायक बन जाती है। चार-पाँच दिनों में उसमें मवाद पड़ जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा फट जाती है। उसमें से सड़ा भाग रक्त मिश्रित मवाद तथा कील के रूप में निकल जाता है। जब तक कील नहीं निकलता है तब तक घाव सूखता नहीं है। धीरे-धीरे घाव रोहण अंकुरों से भर जाता है। शरीर के किसी भी स्थान पर फोड़ा हो सकता है। किसी समय एक या कभी-कभी एक साथ बहुत सारे अथवा महीनों तक नये-नये फोड़े निकलते रहते हैं। सामान्यत: फोड़े मृदु: किन्तु कष्ट साध्य रोग है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु असाध्य नहीं है। जब ये होठ पर होते हैं तो सेप्टीसिमिया के कारण अकाल मृत्यु का कारण बनते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब शरीर दूषित विजातीय पदार्थों से विषाक्त हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस स्थिति में रोम कूपों में स्टेफलोकोकस एल्वस स्टेफीलोकोकस ओरियस तथा स्टेफ्रलोकोकस साइट्स सक्रिय फोड़े की नींव डालते हैं। बाद में अन्य कीटाणु स्टेफ्रलोकोकस पायोजेनिन ऑरियस तेजी से बढक़र घाव को उग्र बनाते हैं। बालों के टूटने से त्वचा के अंदर गड्ढ़े बन जाते हैं जिसमें बैक्टीरियम स्टेफ्रलेकोकस ओरियस अंदर प्रवेश कर फोड़ा पैदा करते हैं। जिनका तन तथा मन स्वच्छ एवं स्वस्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक शक्ति शक्तिशाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके रोमकूपों के अंदर फोड़ा पैदा करने वाले जीवाणु प्रवेश नहीं करते हैं। पहले से जीवनीशक्ति प्रबल होने से त्वचा पर पल रहे कीटाणु बाल भी बाँका नहीं कर पाते हैं। अत: इन कीटाणुओं के पनपने एवं भोजन के लिए शरीर में संचित गन्दगी एवं मृत जैव पदार्थ आवश्यक है। मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों में सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा की अस्वच्छता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े तथा यकृत की खराबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूलता से ग्रस्त रोगियों जिनकी देह में दूषित पदार्थ काफी मात्र में होते है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें ही फोड़े की शिकायत ज्यादा पायी जाती है। फोड़ा स्थानीय रोग न होकर सारे शरीर की विषाक्रान्तता का लक्षण मात्रा है। शरीर विषाक्रांत होने पर पेशाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाखाना तथा पसीने से दूषित वस्त्रों का सम्पर्क त्वचा के किसी भी अंग में होने से नये फोड़े हो जाते हैं। जिस अंग में दूषित पदार्थों की अधिकता के कारण प्रतिरोधक क्षमता दबी-कुचली होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ पर एक से अधिक फोड़े उठ जाते हैं। ये फोड़े नितम्ब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाल तथा नाक कहीं भी हो सकते हैं। ये फोड़े अत्यन्त कष्ट कारक होते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट फोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहरवाद या कार्बंकल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य फोड़े में एक मुँह होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु दुष्ट फोड़े में एक से अधिक मुँह होते हैं। यह त्वचा के नीचे तक फैला रहता है। दुष्ट फोड़ा पीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा तथा माथे पर होता है। त्वचा के पास शल्क पैदा हो जाते हैं। शरीर के किसी भी भाग में दुष्ट फोड़ा हो सकता है। जहाँ भी दुष्ट फोड़ा निकलने को होता है। वहाँ की त्वचा सर्वप्रथम लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त एवं गर्म हो जाती है। सुर्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श में दर्द तथा सूजन चारों तरफ  के तन्तुओं में फैलती है। रोगी ज्वर तथा काफी कमजोरी महसूस करता है। नाड़ी तीव्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु क्षीण चलती है। पाँच-छ: दिन के अंदर कई छोटे-छोटे मुँह बन जाते हैं। उनमें मवाद भर जाता है। एक डेढ़ सप्ताह में वहाँ के तन्तु संक्रमित होकर नष्ट हो जाते हैं। उसके चारों तरफ एक बड़ा सा चक्रपैदा हो जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य फोड़े की तरह दुष्ट फोड़े का मुख्य कारण बैक्टीरियम स्टेफ्रलोकोकस पायोजेनीस ऑरियस ही है। जिस व्यक्ति के शरीर में दूषित विजातीय पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूड़ा-करकट का जमघट सहनीय सीमा से अत्यधिक हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून अम्लीय तथा प्रदूषित हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक क्षमता अत्यन्त निर्बल एवं क्षीण हो जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके शरीर में दुष्ट फोड़े का जन्म होता है। मधुमेह से ग्रस्त रोगियों में दुष्ट फोड़े ज्यादा होते हैं। दुष्ट फोड़े होते ही रक्त तथा मूत्र में शर्करा की जाँच अवश्य करायें। दुष्ट फोड़े की आयुर्वेद में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह पिण्डिकायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के नाम से चर्चा की गई है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य घाव:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर के किसी भी हिस्से में मवादयुक्त फोड़ा-फुंसी तथा पिंड रचना को घाव कहते हैं। फोड़े की तरह यह सुर्ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त एवं दर्द वाला होता है। कब्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित सांस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद जिह्वा आदि लक्षण दिखते हैं। धीरे-धीरे आक्रांत त्वचा पतली होकर फट जाती है। पीले रंग का मवाद बाहर निकल जाता है। इस मवाद के संक्रमण से अन्य जगहों पर भी फोड़ा-फुंसी तथा घाव हो सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिस अंग की प्रतिरोध क्षमता कम हो जाती है तथा साफ-सफाई की अभाव में वहाँ कीटाणुओं का आक्रमण बढ़ जाता है। फलत: फोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसी तथा घाव होता है। स्टेफिलोकोकी नामक कीटाणु के कारण फोड़े-फुंसी होते है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु कभी-कभी टु्यबरकल आर्गेनिज्म के कारण भी फोड़ा या घाव होता देखा गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शैय्या घषर्ण बेड प्रेशर अल्सर:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटनाग्रस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकवाग्रस्त एवं कुछ ऐसे असाध्य शारीरिक एवं मानसिक रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें हमेशा बिस्तर पर पड़े-पड़े शेष जीवन बिताना पड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी स्थिति में पड़े रहने से उनके अस्थि वाले हिस्से में जैसे- नितम्ब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंधे के पीछे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्फ  तथा कोहनी पर बार-बार बिस्तर की रगड़ एवं दबाव से घाव हो जाता हैं। इसे ही शैय्या उष्णव्रण या शैय्या घर्षण व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तर दाब व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर अल्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेडसोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेसुबिटस तथा प्रेशर अल्सर शैय्या व्रण कहते हैं। रोगी का बिस्तर सिकुडऩे नहीं पायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर पर रोटी या भोजन का कोई टुकड़ा नहीं हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करवट दिलाते रहें। प्रतिदिन नीम के पानी का स्पंज बाथ स्नान करायें। बेड पेन का प्रयोग अत्यन्त सावधानी से करें। समयान्तराल पर करवट बदलने में सहायता करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1991</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बात है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">140</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कि.ग्रा. के रोगी एस.एम.एस. अस्पताल जयपुर से डिस्चार्ज होकर मेरे पास भर्ती रहे। नितम्ब पर भयंकर बेडसोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर अल्सर हो गया था। डेढ़ इंच तक घाव के अन्दर गड्ढ़ा हो गया था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें नीम के पत्ते को गाय के घी में भूनकर बारीक पीसकर उस नीम मलहम की ड्रेसिंग करना प्रारम्भ किया। प्राकृतिक आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसोपवास तथा हल्का उपचार से कमाल का असर हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">25</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">80</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फीसदी तक लाभ हो गया। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">35-40</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में घाव साफ हो गया तथा कुछ दिन रहकर स्वस्थ होकर गये। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घमौरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी की चुभती दाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सारे शरीर की स्वेद ग्रंथियों में सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन एवं पीड़ा होती है। सरसों के दाने से भी छोटी नन्ही-नन्ही फुंसियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ तथा कन्धे पर होती है। गरमी तथा बरसात के दिनों में जब वातावरण में नमी ज्यादा होती है तो गर्मी एवं नमी के मिलन से त्वचा पर घमौरी का प्रकोप ज्यादा होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घमौरी में रोम कूप बंद हो जाते हैं। उसके अंदर गन्दगी जो पसीने के रूप में निकल जानी चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संचित होती रहती है। सीमा से अधिक होने पर शरीर उस गन्दगी को छोटे-छोटे व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घमौरी के रूप में बाहर निकालता है। पॉउडर आदि लगाकर इसे बंद नहीं करें। बच्चों तथा मोटे लोगों में घमौरी ज्यादा होती है। इसे मिलेरी भी कहते हैं। पसीने के कारण रोगाणुओं के संक्रमण से घमौरी उग्र रूप धारण कर लेता है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपायरी क्रीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद का पूरा नहीं होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज आदि कारणों से वसा ग्रंथियों से निकलने वाला स्राव रूक जाता है। त्वचा के नीचे इकठ्ठा होकर फुंसी पैदा करता है। बाद में सख्त होकर मुहासा बन जाते है। इसे एग्ने वल्गेरिस कहते है। इसमें मवाद पड़ जायें तो इसे कील-मुहांसा या पिम्पल कहते है। ये कई प्रकार के होते है :-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के या नेवस कॉमेडोनिकस-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस श्रेणी में ब्लैक हेड्स तथा हवाइट हेड्स आते है। इनका मुख्य कारण फाइब्रोब्लास्ट ग्रोथ फैक्टर-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रेसेप्टर में सोमेटिकम्यूटेशन होने से होते हैं। इसके उपचार की आवश्यकता नहीं होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम या पुस्टुल एक्ने में हल्की सूजन तथा हल्की मवाद भी जमा हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोडयूल्स एक्ने गंभीर किस्म का होता है। इसमें सूजन के साथ पीले रंग की मवाद भर जाती है। मवादयुक्त गांठों में जलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन तथा लालिमा होती है। इनको दबाने पर काला एवं सफेद पदार्थ निकलता है एवं छेद दिखता है। बार-बार दबाने से चेहरे पर धब्बे पड़ जाते हैं। जिससे किशोर कुंठित होकर तनाव के शिकार होते है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घमोरियों या प्रिकली हीट में शरीर को ठण्डा रखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना होने पर नीम के पानी का स्पंज बाथ एवं पानी में डिटॉल की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बून्दे डालकर स्नान करें। पसीना साफ करें। बर्फ के पानी से सेंक करें। सूती वस्त्र पहनें। ओट मील का उबटन लगाये। बेकिंग सोडा और पानी का पेस्ट भी लगा सकते हैं। एलोविरा जैल का प्रयोग करें। चंदन का भी प्रयोग दिया जा सकता है। सहजता से जो साधन उपलब्ध हो जाये प्रयोग करें।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक योग चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो मिनट ठण्डा क्रम से तीन बार देने के बाद मालिश करें। नीम के पत्ते उबले पानी का समशितोष्ण करके एनिमा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक लगातार दें। उपचार में नीम के पानी को गरम पैर स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी में गीली चादर लपेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी का भाप स्नान दें। स्थानीय फोड़े  पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट गरम </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट ठण्डा सेंक देने से तुरन्त लाभ मिलता है तथा वह शीघ्र पक जाता है। दबाने पर कील समेत मवाद निकल जाती है। दो-तीन दिनों तक घाव के चारों तरफ  नीम के पत्ते को पीसकर बांधते रहें। अतिशीघ्रता से घाव भर जाता है और आराम आ जाता है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार मे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर आदि का रसाहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलाहार तथा दो दिन सिर्फ पानी पर उपवास करायें। उपवास के दौरान पूर्ण विश्राम सर्वांग मालिश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी से एनिमा तथा स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम-विलोम प्रणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति क्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहृय प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामरी तथा उद्गीथ प्राणायाम करें। उपवास के बाद एक दिन गाजर या संतरे के रस पर रहे तत्पश्चात् भोजन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरोई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिचिड़ा आदि मौसम के अनुसार सब्जी तथा फल दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद एवं जड़ी-बूटी चिकित्सा-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिव्य कायाकल्प क्वाथ तथा दिव्य मुलेठी क्वाथ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200-200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिला लें। उनमें से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम लेकर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">400</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.ली. पानी में पकायें। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.ली बच जाने पर सुबह खाली पेट तथा सायं भोजन के एक घंटा पूर्व लें। दिव्य नीम घनवटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य गिलोय घनवटी तथा दिव्य इम्यूनोग्रीट की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1-1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वटी गुनगुने जल से लें। दिव्य हीलोम आइटमेन्ट का स्यानिक प्रयोग करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि न्यूटे्रल डेली एक्टिव दिन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैप्सूल सुबह-शाम गुनगुने जल से लें। व्रण प्रक्षालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण धूपन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण वस्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म चिकित्सा लें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार से बेहतर है बचाव-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भोजन में ज्यादा तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी ट्रान्सफैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड फैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेम्बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेसफूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फेक्शनरी फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समोसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कचौरी आदि तले हुए आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैफिनयुक्त एनर्जी ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम फलो के रस वाले आहार न लें। चिकनाई वाले कॉस्मेटिक प्रसाधन प्रयोग नहीं करें। बालों में ज्यादा तेल लगाने से बचें। कच्ची सब्जियों में गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया आदि का रस एवं सलाद बनाकर खायें। प्रतिदिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्लास जल पीयें। प्रात: काल नीबू पानी शहद लें। ताजी स्वच्छ हवा में आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम करें एवं भ्रमण करें। मुहॅासे के साथ छेड़छाड़ न करे। चेहरे को छूने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोडऩे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रगडऩे से परहेज करें। चेहरे को धोकर नीम के पानी की भाप लें तथा नीम के पत्तों को पीसकर उसका पेस्ट चेहरे पर लगायें। नीम पानी में भीगी मुल्तानी मिट्टी को मक्खन की तरह गूंदकर इसमें नीबू रस मिलाकर चेहरे पर लगायें। रात्रि को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चिरायता एवं कुटकी भीगो दें। सुबह उसे मंद आँच पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट तक उबाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा होने पर पी जायें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ युक्त सिस्टिक पिम्पल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोडयूल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेपुल्स आदि अनेक पिम्पल्स के रूप एवं आकार है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन से बचें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:48:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/pimple.jpg"                         length="71257"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि न्युट्रेला आर्गेनिक ओमेगा 3, 6, 7, 9</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. राम गुप्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. गौरव कुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. शैलेश भदौरिया<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">पतंजलि फूड्स लि.</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/41/oatanjali-neutrela-organic-omega"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/omega-550x550.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहायड्रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा(फैटीएसिड) एवं प्रोटीन किसी भी जीवन की प्राथमिक इकाइयाँ हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये शरीर में होने वाली सभी प्रकार की गतिविधियों के लिए आवश्यक है एवं शरीर में होने वाली रासायनिक क्रियाओं के लिए उत्तरदायी हैं। शरीर मुख्य रूप से इन्हीं से मिलकर निर्मित है। वसा सभी कोशिकाओं के प्रमुख घटकों में से एक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं शरीर में संश्लेषण के आधार पर वसाओं को आवश्यक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैर-आवश्यक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी एवं हानिकारक के आधार पर वर्गीकृत किया गया है। आवश्यक वसाओं के लिए शरीर भोज्य पदार्थों एवं अन्य भोज्य पूरकों पर निर्भर करता है। ओमेगा फैटी एसिड आवश्यक वसाओं का एक प्रकार है एवं शरीरमें लाभकारी वसा की तरह कार्य करता है। ओमेगा फैटी एसिड को मुख्यत: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3, 6, 7, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में मुख्य रूप से बांटा गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें मुख्य रूप से ओमेगा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुतायात मात्रा में उपयोग में लायी जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/fgdghfd.jpg" alt="fgdghfd"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के स्रोत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">α- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलेनिक एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एइको-सेपेंटेंनोइक एसिड एवं डोकोसाहेक्सानोइक एसिड से मिलकर बना हुआ ओमेगा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मुख्य रूप से एल्गी एवं कॉर्ड लीवर में मिलता है(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। जबकि अलसी के बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिबकथॉर्न के बीज एवं गूदा ओमेगा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3, 6, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के प्रमुख शाकाहारी स्त्रोत हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोग में प्रभावी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">19</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के पश्चात हृदय सम्बंधित बिमारियों में तेजी से बढ़ोत्तरी हुई है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी नॉन कम्युनिकेबल बिमारियों में हृदय रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त एवं इससे सम्बंधित बिमारियों (स्ट्रोक) के कारण होने वाली मृत्यु दर सबसे अधिक है (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-3)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। कई अध्ययनों में ये प्रकाशित हो चुका है कि ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> न सिर्फ स्ट्रोक को कम करने में सहायक है अपितु हृदयाघात से भी शरीर को सुरक्षा प्रदान करता है। अत: पतंजलि फूड्स लिमिटेड द्वारा मानव को स्वस्थ एवं संतुलित रखने को पतंजलि न्युट्रेला ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3,6,7</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को विकसित किया गया है जिसका प्रतिदिन उपयोग न केवल कोलेस्ट्रोल को नियंत्रित करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु हृदय सम्बन्धी रोगों से बचाने में आपकी सहायता करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार में उपलब्ध ज्यादातर ओमेगा एनिमल सोर्स से बने हुए हैं जबकि पतंजलि न्युट्रेला ओमेगा शत-प्रतिशत शाकाहारी एवं आर्गेनिक तत्वों जैसे फ्लैक्स सीड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑयल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेसमी आयल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिबकथॉर्न एवं विटामिन-ई का समायोजित मिश्रण है। ये कैप्सूल मानव की प्रतिदिन की ओमेगा की आवश्यकताओं को पूर्ण करके हमें स्वस्थ बनाये रखने में मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा की कमी से होने वाले रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         1.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल की बीमारी </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         2.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर इम्यूनिटी </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         3.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीरियड्स और प्रेग्रेंसी की मुश्किलें </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         4.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता और ध्यान में कमी </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         5.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी की समस्याएं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         6.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों की समस्या</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         7.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों का दर्द और अकडऩ</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         8.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों का झडऩा </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         9.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूखी त्वचा और त्वचा की अन्य समस्याएं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लाभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         1.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झुरियाँ मिटाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा को मुलायम बनाने को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा को हाइड्रेट रखने में ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुत                              फायदेमंद है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         2.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ अवस्था में शिशु और माँ को निरोगी बनाने के काम को करता है। इसके सेवन से शिशु के                  शरीर और मस्तिष्क का विकास ठीक से होता है ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         3.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हदय रोगों को दूर करने के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुत ही लाभदायक है। ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सेवन                             मेटाबॉल्जिम सिंड्रोम को ठीक करने में मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        4.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन घटाने और मोटापा दूर करने में ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सेवन काफी मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        5.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखो के रेटिना और दूसरी समस्याओं के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फायदेमंद होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        6.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाई ब्लडप्रेशर को कम करने में ओमेगा-३ मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        7.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में रोग प्रतिरोधक क्षमता को मजबूत बनाने के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जरूरी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       8.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकार दूर करने के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुत ही जरूरी है। इसकी कमी से भूलने की बीमारी जैसे अल्जाइमर हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        9.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर रोगो को रोकने में असरदायक है ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सेवन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       10.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर और अस्थमा में भी ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की जरूरत पड़ती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/ntrr.jpg" alt="ntrr"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तावित दैनिक खुराक/मात्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैप्सूल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) प्रतिदिन गुनगुने पानी के साथ सेवन करें</span></h5>
<h6 style="text-align:justify;"> </h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">References :</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  1-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and cholesterol/types-of-fat/</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  2-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.who.int/news/item/20-05-2022-world-health-statistics-2022</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  3-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.who.int/data/global-health-estimates</span></h6>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/41/oatanjali-neutrela-organic-omega</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/41/oatanjali-neutrela-organic-omega</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:47:27 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/omega-550x550.png"                         length="170858"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>दुधारू पशुओं के लिए पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास का अनुपम उपहार संवृद्धि (तरल कैल्शियम)</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. बी.आर.जे. माथुर<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पशु चिकित्सा सेवा प्रबन्धक</span><span lang="en-in" style="font-size:10pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास</span><span lang="en-in" style="font-size:10pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/cow.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष के पशुपालकों के बीच पतंजलि केल्शियम के नाम से लोकप्रिय पूरक पशु आहार (फीड सप्लीमेंट) संवृद्धि पशुओं को स्वस्थ एवं उत्पादनशील रखने के लिए बहुत महत्वपूर्ण उत्पाद है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश पशु पालक जानते हैं कि दुधारू पशुओं को स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक वृद्धि एवं उनके दूध उत्पादन को अधिकतम स्तर पर निरन्तर एवं दीर्घकाल तक बनाये रखने के लिए पशु के आहार में केल्शियम की समुचित मात्रा होनी आवश्यक है। इसलिए पशु पालक उनके पशुओं के आहार में हरा एवं सूखा चारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित पशु आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूनी व अनाज के अतिरिक्त पशु पूरक आहार के रुप में कैल्शियम किसी न किसी रूप में अवश्य देते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं के शारीरिक वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों की मजबूती एवं कार्यशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन चक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों के विकास एवं मजबूती तथा दुग्ध उत्पादन हेतु उनको कैल्शियम-फॉस्फोरस इत्यादि लवणों तथा विटामिन्स विशेषत: विटामिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">D-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की आवश्यकता रहती है। बच्चों की शारीरिक वृद्धि का आंकलन हड्डियों के विकास से ही अनुभव किया जाता है और इसके लिए कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">D-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की सबसे महत्वपूर्ण भूमिका रहती है। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर दूध में लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खनिज लवण होते हैं और इन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खनिज लवणों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कैल्शियम की उपस्थिति रहती है। अत: प्रति लीटर दूध के माध्यम से हम पशु के शरीर से २ ग्राम कैल्शियम प्राप्त करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति ने प्रत्येक माँ के उसके नवजात शिशु को पालने के लिए संम्पूर्ण संतुलित आहार उसके शारीरिक एवं मानसिक विकास हेतु दूध के रूप में प्रदान किया है। इसलिए मनुष्य अपनी माँ का दूध नहीं मिलने की अवस्था में एवं तंदुरुस्ती के लिए दुधारू पशुओं बकरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भैंस इत्यादि का दूध अपने आहार में सम्मिलित करता है। यह दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पनीर इत्यादि के रूप में लिया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य के दैनिक उपयोग में किसी न किसी रूप में दूध का उपयोग किया जाता है इसलिए वैज्ञानिक दुधारू पशुओं से उन्नत पोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन व प्रजनन के माध्यम से अधिकाधिक दूध उत्पादन के शोध में प्रयासरत हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार में विभिन्न कम्पनियों द्वारा पशु-पूरक आहार के रूप में कैल्शियम विपणन किया जाता है। अधिकांश यह तरल रूप में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर पैकिंग में बेचा जाता है। किन्तु इसके मूल्यों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर से लेकर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर का भारी अन्तर है। दूध बढ़ाने के क्लेम पर कैल्शियम के विक्रय में पशु पालकों से बहुत बड़ी ठगी की जाती है। अन्र्तराष्ट्रीय कम्पनियां जो कैल्शियम बेचती हैं उनके अधिकारियों/कर्मचारियों की बड़ी तनख्वाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े-बड़े विज्ञापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक पैकिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रय शृंखला-सी.एण्डएफ.ए.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर्स के भारी मुनाफे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशु चिकित्सकों को आकर्षक उपहार इत्यादि के रूप मे खूब खर्चा किया जाता है अत: उत्पादन मूल्य से कई गुना मूल्य पर बेचा जाता है जो निर्माता बहुत कम मूल्य </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200-300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर पशुपालक के घर आकर दे जाते हैं। वे बड़ी ठगाई करते हैं। वे कैल्शियम के नाम पर स्टार्च युक्त रंगीन मीठा पानी ही दे जाते हैं इससे पशु के शरीर में कैल्शियम की पूर्ति होने के बजाय अधिक कमी हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि का संवृद्धि कैल्शियम पूरक पशु आहार में वे सभी घटक विद्यमान हैं जो दुधारू व अन्य पशुओं में कैल्शियम एवं शक्ति की पूर्ति करने के लिए आवश्यक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/patanjali-sanvruddhi-calcium-1000x1000-.png" alt="patanjali-sanvruddhi-calcium-1000x1000-"></img></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह शरीर में सभी क्रियाएं सुचारू रूप से चलाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों के विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि एवं मजबूत बनाने के लिए दुग्ध उत्पादन के लिए गर्भावस्था में गर्भ में पल रहे शिशु के विकास के लिए बहुत ही महत्वपूर्ण एवं आवश्यक तत्व है। इसकी शरीर में कमी हो जाने पर निम्न रोग एवं गंभीर दुष्परिणाम हो जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों की वृद्धि एवं मजबूती अवरूद्ध हो जाती है जिसके फलस्वरूप छोटे बच्चों/बछड़ों की शारीरिक वृद्धि रुककर हड्डियां मुड़ जाती है इस रोग को रिकेट्स (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ricketes</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं। बड़ी उम्र में कैल्शियम के कारण हड्डियां कमजोर व खोखली हल्की हो जाती है जिसके फलस्वरूप मामूली चोट लगने अथवा कई बार शारीरिक भार के कारण हड्डियों में फ्रैक्चर हो जाता है। इस स्थिति को ऑस्टियोपोरोसिस (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Osteoporosis</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुधारू पशुओं के कैल्शियम की कमी के कारण दुग्ध उत्पादन की मात्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि तथा गुणवत्ता में कमी आ जाती है। कैल्शियम की समुचित मात्रा (प्रति लीटर दुग्ध उत्पादन के लिए </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कैल्शियम) उपलब्ध नहीं होने कारण पहले तो हड्डियों में संघारित कैल्शियम निकलना प्रारंभ हो जाता है और तत्पश्चात् दूध उत्पादन कम होता हुआ बन्द हो जाता है और पशु का शुष्क काल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Dry Period</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) बढ़ जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव के समय कैल्शियम की कमी के कारण प्रसव बहुत पीड़ादायक होकर सामान्य प्रसव नहीं होता है। गर्भाशय की मांसपेशियां आसक्त होने के फलस्वरूप प्रसव के लिए गर्भाशय का समुचित संकुचन संभव नहीं होता है और प्रसव सामान्य नहीं हो पाता है इस स्थिति को (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Utezinejneztia</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव के पश्चात् (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Post Partuzition) CA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की कमी के कारण सबसे महत्वपूर्ण व्याधि दुग्ध ज्वर (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Milk Fever</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) हो जाता है। पशु की मांसपेशियां कमजोर-आसक्त हो जाने के फलस्वरूप पशु खड़ा नहीं हो सकता। शारीरिक तापमान सामान्य से कम हो जाता है। पशु अपनी गर्दन पीछे की तरफ मोडक़र बैठ जाता है। मुँह से लार गिरने लगती है और पशु की शारीरिक क्रियाएं शिथिल होते हुए शून्य हो जाती हैं। अन्त में श्वसन क्रिया अवरूद्ध हो जाने अथवा हृदयगति रुक जाने के फलस्वरूप पशु की मृत्यु हो जाती है। ऐसी स्थिति  में रक्त में कैल्शियम की मात्रा अविलम्ब बढ़ाना अतिआवश्यक हो जाता है। इसके लिए पतंजलि ग्रामोद्योग द्वारा अविलम्ब कैल्शियम की आपूर्ति के लिए संवृद्धि जैल का निर्माण किया गया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि जैल में कैल्शियम </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tonic</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्थिति में होने के कारण रक्त में तुरंत कैल्शियम की सांद्रता इसको पिलाने से बढ़ जाती है। संवृद्धि जैल लम्बी गर्दन वाली नालनुमा प्लास्टिक की बोतल में उपलब्ध करवायी गई है ताकि इसी बोतल से पशु को आराम से पिलाया जा सके।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम की आपूर्ति के लिए संवृद्धि ही क्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि तरल पशुओं के लिए संतुलित शुद्ध शाकाहारी कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी-बूटीयुक्त होने के कारण पशु के शरीर में अधिकतम मात्रा में अवशोषित होकर कैल्शियम की पूर्ति करता है। कैल्शियम किसी भी रुप में अथवा किसी के साथ मिलाकर खिलाने से शरीर में कैल्शियम की आपूर्ति संभव नहीं है। कैल्शियम-फॉस्फोरस का एक निश्चित अनुपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का शरीर में संघारित होता है। अत: संवृद्धि में इसी अनुपात में कैल्शियम और फॉस्फोरस उपलब्ध है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे शरीर में कैल्शियम के साथ-साथ फॉस्फोरस की आपूर्ति हो सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो कैल्शियम के उपयोग हेतु आवश्यक है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम के शरीर में अवशोषण के लिए विटामिन-डी की उपस्थिति आवश्यक होती है। अत: इसका भी समुचित मात्रा में संवृद्धि में समावेश किया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि को अधिक उपयोगी बनाने के लिए इसमें विटामिन-ए एवं विटामिन-बी१२ का भी समावेश किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे पशु का प्रजनन चक्र नियमित रहता है। चर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दांत के स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग-प्रतिरोध क्षमता बढ़ाने में विटामिन-ए का महत्वपूर्ण स्थान है। विटामिन- बी१२ जोकि भोजन को ऊर्जा में परिवर्तित करने की क्रिया में आवश्यक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुधारु पशुओं में भोजन से दूध बनाने की प्रक्रिया में आवश्यक है। अत: इसका भी संवृद्धि में समावेश किया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि संवृद्धि तरल पतंजलि उत्पाद है तो इसमें महत्वपूर्ण जड़ी-बूटियां मिलाकर इसको दुधारु पशुओं के लिए और अधिक उपयोगी एवं गुणवत्तायुक्त बनाया गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिलिमेरीन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे मिल्क थिसल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Milk Thistile</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के रूप में जाना जाता है। दूध उत्पादन के लिए यह एक विश्वस्तरीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी-बूटी है। यह यकृत की क्रियाशीलता के लिए भी अमृत तुल्य है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुग्ध उत्पादन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य एवं जोड़ों को स्वस्थ रखने के लिए शतावरी एक जानी-मानी औषधि है। आयुर्विज्ञान के अनुसार शतावर शरीर में वात-पित्त को नियंत्रित रखती है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Leptadenia Reticulata</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के स्राव को बढ़ाता है। दूध उतारने की (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Let down of Milk</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) प्रक्रिया को जीवन्ती तीव्र करती है। जो पशु जितना जल्दी दूध उतारता है उसका दूध उत्पादन भी अधिक होता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइपर लोंगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह भूख और पाचन शक्ति बढ़ाने तथा दुग्ध उत्पादन बढ़ाने के लिए जानी मानी औषधि है। इस प्रकार हम देखते हैं कि पतंजलि संवृद्धि केवल कैल्शियमपूरक पशु आहार नहीं होकर दुधारु पशुओं एवं पशु पालकों की आर्थिक दशा सुधारने के लिए एक वरदान है। यह कैल्शियम के साथ-साथ फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन-ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेलिमेरीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइपर लोंगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम इत्यादि महत्वपूर्ण तत्वों से युक्त होने के कारण बाजार में उपलब्ध कैल्शियम से भिन्न एवं अधिक गुणवत्तायुक्त है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि तरल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1, 5, 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर के बहुउपयोगी जार में उपलब्ध करवाया जाता है। इसके अतिरिक्त संवृद्धि गोल्ड जिसमें कैल्शियम-फॉस्फोरस की मात्रा संवृद्धि तरल की अपेक्षा दो-गुनी से भी अधिक है। यह भी अधिक दूध देने वाले पशुओं के लिए उपलब्ध है। संवृद्धि जैल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. की नालनुमा बोतल में उपलब्ध करवाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास सभी उत्पादों को ओर अधिक गुणवत्तायुक्त उपयोगी एवं न्यूनतम मूल्यों पर पशु पालकों को उपलब्ध कराने के लिए कटिबद्ध है और इसके लिए सतत् प्रतत्नशील है।f</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:45:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/cow.jpg"                         length="249164"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>यही तो हमारे जीवन की परम प्यास है...</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#00b050;" xml:lang="hi">पंकज </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="en-in" style="font-size:10pt;color:#FF0000;" xml:lang="en-in">‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-size:10pt;color:#FF0000;" xml:lang="en-in">’<span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">दिव्य प्रकाशन</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/ved.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर एवं उत्तम विचारों से जीवन में संसार के सब सुखों को प्राप्त किया जा सकता है और सब धन-धान्य-ऐश्वर्य होते हुए भी यदि शरीर स्वस्थ नहीं है या विचार उत्तम नहीं हैं तो दु:खों का जमघट जीवन में लगे रहना कोई आश्चर्य की बात नहीं है। यह संसार ऐसे अनुभवों से भरा हुआ है। ऐसा नहीं है कि मनुष्य को इसका आभास नहीं है। परन्तु संस्कार व स्वभावों के दोषों के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान के कारण  सुख का मार्ग पता होते हुए भी अंधकार में हम अज्ञानी जिए जा रहे हैं। अन्धकार से प्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान से ज्ञान और अबोध से बोध की राह यदि हमें प्राप्त हो जाए तो जीवन में सदा बने रहने वाले शुभ का शुभारम्भ हमें प्राप्त हो सकता है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों की परम महान चेतना से अनुभूत हैं पांडुलिपियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों और ताडपत्रों में हस्तलिखित ऐसे कथन जिसे हमारे महान तपस्वी ऋषियों ने अपनी परम महान चेतना से अनुभूत किया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो जगत के किसी भी स्थान पर मनुष्य को सुख व आनंद प्रदान करने के लिए व्यावहारिक ज्ञान प्रदान करने में समर्थ है। यह हमारा परम सौभाग्य है कि ऐसी पाण्डुलियों (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Manuscripts) </span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का आशीर्वाद भारत की महान पुण्य धरा पर उपलब्ध है। महर्षि वाग्भट जी द्वारा रचित (अष्टांगहृदयम्) में आयुर्वेद के सम्पूर्ण विषय- कायचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शालाक्य आदि आठों अंगों का वर्णन है। उन्होंने अपने ग्रन्थ के विषय में स्वयं ही कहा है कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह ग्रन्थ शरीर रूपी आयुर्वेद के हृदय के समान है। जैसे- शरीर में हृदय की प्रधानता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी प्रकार आयुर्वेद वाङ्मय में  अष्टांगहृदयम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय के समान है। अपनी विशेषताओं के कारण यह ग्रन्थ अत्यंत लोकप्रिय हुआ। वैद्यराज सुषेणदेव द्वारा रचित (आयुर्वेद-महोदधि)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद विशेषज्ञ पण्डित रघुनाथ सूरी द्वारा रचित (भोजन कुतूहलम) इनमें आहार-द्रव्यों के गुण व स्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का विषद वर्णन किया गया है। प्रत्येक व्यक्ति को कैसा आहार-विहार अपनाना चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे वह रोगों से बचते हुए सदा स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान व प्रसन्न रह सके इसका वर्णन इसमें रोचक व सरल रूप में किया गया है। आचार्य रविगुप्त द्वारा रचित (सिद्धसार-संहिता) के स्वाध्याय से अल्प सामर्थ वाले व्यक्ति भी आयुर्वेद के सारतत्त्व को जान सके तथा वह स्वयं के स्वस्थ की रक्षा रखते हुए अन्यों के स्वास्थ्य की भी रक्षा कर सकें इस उद्देश्य से इस शास्त्र की रचना की गई। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">माधुक पण्डित द्वारा विरचित (हरमेखला) में कौतुहल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट शत्रु दमन चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंधशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन पाक विधि आदि रुचिकर विषय वर्णित है। आचार्य अमितप्रभ द्वारा रचित (योगशत-वैद्यवल्लभा) अगाध आयुर्वेद सागर में से प्राप्त अमृत को सरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्त एवं सम्पूर्ण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्लोकों में आयुर्वेद का सार समाहित करने का चमत्कारी प्रयास इस ग्रन्थ के रूप में देखने को मिलता है। बिन्दूभट्ट द्वारा रचित (बिन्दुसार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य वाल्मीक द्वारा रचित (कुमारामृतम)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महान आयुर्वेदज्ञ पंडित बोपदेव जी द्वारा रचित हृदयदीपक निघण्टु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि महापुरुषों ने मानव मात्र के कल्याण की पवन अभिलाषा के साथ विभिन्न शास्त्रों की रचना की। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों के ज्ञान को मिला पतंजलि में सम्मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ने किया दुर्लभ पांडुलिपियों का संरक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद व प्रकाशन</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे सैकड़ों प्राचीन शास्त्र जो यत्र-तत्र उपलब्ध थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन ग्रन्थों की मूल हस्तलिखित प्रतियों पांडुलिपियों का अन्वेषण कर उनके आधार का मूलपाठ का शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम संपादन व सुगम अनुवाद कर वर्तमान युग के आयुर्वेद महान पंडित आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के दिव्य आलोक में विद्वानगणों की टीम के द्वारा अद्वितीय कार्य किया गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों पर अनुसंधान कर पतंजलि कर रही जीवन रक्षक औषधियों निर्माण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे महान महर्षि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान आचार्य वैद्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों द्वारा अपने हाथों से लिखित एक लाख से अधिक पांडुलिपियों को देश के विभन्न स्थानों से दुर्दशा और जीर्ण-शीर्ण स्थिति में प्राप्त कर पतंजलि अनुसंधान केंद्र की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">350</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अधिक वैज्ञानिकों की टीम के द्वारा न केवल इन्हें सुरक्षित किया गया है अपितु ऋषियों द्वारा बताए गए मार्ग से मानव की जीवन रक्षक औषधियों का भी इसमें अनुसंधान एवं निर्माण कार्य चल रहा है। ऋषियों के महान ज्ञान को यदि भारत में कहीं सम्मान प्राप्त हो रहा है तो पतंजलि अनुसंधान केंद्र का नाम इसमें सबसे प्रथम आता है और न केवल सम्मान योगऋषि परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज की पावन प्रेरणा से ऋषियों के ज्ञान का गौरव ज्ञान भी पुस्तकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यों एवं शास्त्रों के माध्यम से दिव्य प्रकाशन की सेवा से हो रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन महान ग्रन्थों में दिए गए ज्ञान को हमें अपने जीवन में अवश्य अपनाना चाहिए। यह ग्रन्थ ही है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो हमें सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध एवं स्वस्थ-खुशहाल जीवन प्रदान कर सकते हैं। यही तो हमारे जीवन की परम प्यास है। सुख आखिर किसको प्रिय नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और प्रिय है तो हमें प्रयास तो करना ही चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन शास्त्रों का स्वाध्याय करने का। पतंजलि योगपीठ हरिद्वार से आपके द्वार पर साहित्य सेवा को उपलब्ध करवाने के लिए दिव्य प्रकाशन अपनी सेवा में तत्पर है। देश के लाखों परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय एवं महा-विद्यालय भी हमसे जुड़े हैं। आपका  भी हम हृदय से स्वागत करते हैं। आप भी हमारी वेबसाइट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">www.divyaprakashan.com</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7302732334</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7302732335</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से हमसे संपर्क कर हमें सेवा का अवसर प्रदान करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:44:30 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/ved.jpg"                         length="68529"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सुशिक्षित बच्चे-श्रेष्ठ नागरिक और राष्ट्र उत्थान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. चंद्र बहादुर थापा </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त एवं विधि सलाहकार- भारतीय शिक्षा बोर्ड एवं विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/46/sushikshit-bachche-shreshth-nagarik-aur-rashtra-utthan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/yg.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   कहा जाता है की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">NEP-2020</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पूर्व के भारतीय आधुनिक शिक्षा व्यवस्था के प्रवर्तक लार्ड मैकाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फरवरी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1835</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को ब्रिटिश संसद में दिये गए भाषण के कुछ अंश निम्नवत थे -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने भारत के हर छोर की यात्रा की है पर मैंने एक भी आदमी ऐसा नहीं देखा जो भीख माँगता हो या चोर हो। मैंने इस मुल्क में अपार सम्पदा देखी है। उच्च उदात्त मूल्यों को देखा है। इन योग्यता मूल्यों वाले भारतीयों को कोई कभी जीत नहीं सकता यह मैं मानता हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब तक कि हम इस मुल्क की रीढ़ ही ना तोड़ दें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और भारत की रीढ़ है उसकी आध्यात्मिक और साँस्कृतिक विरासत। इसलिए मैं यह प्रस्ताव करता हूँ कि भारत की पुरानी शिक्षा व्यवस्था को हम बदल दें। उसकी सँस्कृति को बदलें ताकि हर भारतीय यह सोचें कि जो भी विदेशी हैं वह बेहतर हैं। वे यह सोचने लगें कि अंग्रेजी भाषा महान् है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य देशी भाषाओं से। इससे वे अपना सम्मान खो बैठेंगे। अपनी देशज जातीय परम्पराओं को भूलने लगेंगे और फिर वे वैसे ही हो जाएँगे जैसा हम चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच एक आक्रान्त एवं पराजित राष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/st.jpg" alt="st"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    उपरोक्त भाषण के माध्यम से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1835</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थात् आज से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">187</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी ने </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुल्क की रीढ़ तोडऩे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की चुनौती दी और तोड़ता रहा। और हमने बेशर्मी से पहले न सही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 75</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष पूर्व उस शासनसत्ता से तथाकथित स्वतंत्रता पाने पर भी कुछ नहीं किया। विरोध के दिखावा कर समाज के अभिजात्य वर्ग बने रहे। अंग्रेजी भाषा को उच्च और सर्वोच्च न्यायलय की भाषा बनाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और अंग्रेजी भाषी को (सुपिरियर) मानते रहे। कान्वेंट शिक्षितों के आगे नतमस्तक होते रहे। चाहे दिखावा जैसे भी करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और किसी ने पिछले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7-8</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों में अपने को सुधारने के प्रयत्न स्वरूप </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय पारम्परिक ज्ञान समावेशी आधुनिक शिक्षा की अवधारणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाये तो विभिन्न बहानों से विरोध कर रहे- कहीं भाषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं अन्य बहानों से। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   और तो और देश के करदाता के पैसे से चलाये गए प्रतिष्ठित शैक्षिक संस्थानों आईआईटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आईआईएम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम्स इत्यादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में पढक़र निकले सर्वोत्तम युवा अमेरिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि की कम्पनियों जिन्होंने सनातन का मजाक उड़ाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि नौकरी करने में लालयित होते हैं। उनके उत्पाद को भारत में बेचने के लिए ये कम्पनियाँ इन्ही लोगों को भारत के राष्ट्रपति के वेतन से दसगुणा देकर नियुक्ति करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और हम गौरवान्वित अभिभूत होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या यह तथाकथित राष्ट्रप्रेमी भारतीयों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषेशत: सनातनियों के दोहरे चरित्र नहीं दिखाता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुशिक्षा के लक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    आजकल दुनिया की दृष्टि में शिक्षा का मुख्य लक्षण कोई अच्छी सी नौकरी कर सकना अथवा किसी अन्य बड़े समझे जाने वाले पेशे के द्वारा जीविकोपार्जन करना समझा जाता है। क्योंकि इन सभी कामों में लिखना-पढऩा अनिवार्य होता है इसलिए आजकल इन कामों में सफल होने वाले व्यक्ति ही शिक्षित समझे जाते हैं। इसीलिए प्रवेश से लेकर उत्तीर्ण होने तक की प्रक्रिया में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोचिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की बैशाखी अनिवार्य हो गयी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो कोचिंग नहीं गया वह तो अंधी दौड़ में सफल होने का स्वप्न भी नहीं देख सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु सनातन में तो प्रारम्भ में ही पढ़ाया जाता रहा है कि-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <strong> </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न अभिषेकों न संस्कार: सिंघस्य कियते वने। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमाजिर्तस्त्वस्य स्वयमेव मृगेंद्रता ।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong> </strong>सिंह (शेर) को जंगल का राजा बनने के लिए राज्याभिषेक समारोह की आवश्यकता नहीं होती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह अपने कार्यों तथा साहस से स्वयं राजा बनता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">             <strong><span style="color:rgb(186,55,42);">  </span></strong></span><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">विपत्सु वज्रधैर्याणां संग्रामे वज्रदेहिनाम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघो राष्ट्रविपत्काले सद्वज्रकवचायते।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> विपत्ति के समय पराकाष्ठा का धैर्य रखनेवाले को संग्राम के अवसर पर वज्र के सदृश दृढ़ देह वाले और राष्ट्र पर जब आपत्ति आती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब राष्ट्र को संगठित शक्ति ही उत्तम वज्र की तरह कवच बनकर बचाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <strong> </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अमंत्रमक्षरं नास्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्ति मूलमनौषधम्। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोग्य: पुरुषो नास्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योजकस्तत्र दुर्लभ:।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अर्थात्</strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोई भी अक्षर ऐसा नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे मंत्र नहीं बन सकता। ऐसी कोई वनस्पति नहीं जिससे औषधी नहीं बन सकती। कोई भी व्यक्ति का निरुपयोगी नहीं होता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल योजक (उपयोग जानने वाला) की आवश्यकता होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत की कथा है कि यक्षवेषधारी धर्मराज ने युधिष्ठिरजी से प्रश्न किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क: पन्था:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन सा मार्ग यथेष्ट है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस पर युधिष्ठिरजी का उत्तर था-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कोऽप्रतिष्ठ: श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् महाजनो येन गत: स: पन्था:।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> जीवन जीने के असली मार्ग के निर्धारण के लिए कोई सुस्थापित तर्क नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतियाँ (वेद-शास्त्र) भी भाँति-भाँति की बातें करती हैं। ऐसा कोई ऋषि/चिंतक नहीं है जिसके वचन प्रमाण कहे जा सकें। वास्तव में धर्म का मर्म तो गुहा (गुफा) में छिपा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानी बहुत गूढ़ है। ऐसे में समाज में श्रेष्ठ व्यक्ति जिस मार्ग को अपनाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही मार्ग अनुकरणीय है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल और पात्र के भेद से कभी कभी हम जिसको अधर्म समझते हैं वह वास्तव में धर्म होता है और जिसको हम धर्म समझते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह अधर्म होता है। श्रेष्ठ व्यक्ति कहने से यह मतलब नहीं है कि जिसने बहुत धन-संपदा अर्जित की हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या जो ऊँचे पद और अनेक अधिकारों से संपन्न हो। श्रेष्ठ वह है जो चरित्रवान् हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यनिष्ठ हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों के प्रति संवेदनशील हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश और समाज के हितों के प्रति समर्पित हो और सबसे बढक़र आत्मज्ञानी हो। आत्मज्ञानी व्यक्ति प्रत्येक जीव में ब्रह्म का दर्शन करते हैं। इसलिए वे किसी का अहित नहीं करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि वे परोपकार की भावना से ओतप्रोत होते हैं। ऐसे व्यक्ति के जीवन में महानता भरी होती है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यपाद आदिशंकराचार्य </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मज्ञानावलीमाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के श्लोक संख्या अष्टादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">— </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> </strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापर:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेन वेद्यं सच्छास्त्रम् इति वेदान्तडिण्डिम:।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्रह्म सत्य है। जगत् अर्थात् जगत के सभी नामरूप मिथ्या अर्थात् नाशवान हैं। जीव ही ब्रह्म है दूसरा नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् आत्मा एवं ब्रह्म मूलत: एक ही है। यह वेदान्त का उद्घोष है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे महाभारत शान्तिपर्व के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">187</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वें अध्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में इस प्रकार कहा गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">—</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्त: संयुक्त: प्राकृतैर्गुणै:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैरेव तु विनिर्मुक्त: परमात्मेत्युदाहृत:।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जब आत्मा प्रकृति में या संसार में बद्ध रहता है तब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे क्षेत्रज्ञ या जीवात्मा कहते हैं और वही प्राकृत गुणों से मुक्त होने पर परमात्मा कहलाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <span style="color:rgb(186,55,42);"> </span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसंपदा । </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो शुभ करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य रखता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन संपदा करता है और शत्रु बुद्धि का विनाश करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे दीप यानी दीपक की रोशनी को मैं नमन करता हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता: । </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफला: क्रिया:।। मनुस्मृति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3/56</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जहाँ स्त्रियों की पूजा होती है वहाँ देवता निवास करते हैं और जहाँ स्त्रियों की पूजा नही होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका सम्मान नही होता है वहाँ किये गये समस्त अच्छे कर्म निष्फल हो जाते हैं। यह सटीक समीक्षा है- बहू बेटियां एवं परिवार के सकल स्त्रियों के साथ अनादरयुक्त- तिरस्करणीय व्यवहार करने के अनिष्ट फल के बारे मे!</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिता:। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्तत:।। मनुस्मृति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3/58</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिन घरों में बहू-बेटियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक स्त्रियां निरादर-तिरस्कार के कारण दुखी रहकर शाप देती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् परिवार के नाश के भाव उनके मन में उपजते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे घर सहसा कृत्याओं के द्वारा बरबाद किये गये- से हो जाते हैं ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/yg.jpg" alt="yg"></img></h5>
<h4 style="text-align:left;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा के उपकरण और भारत के पिछडऩे के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   वैदिक सिद्धांत के अनुसार- परमेश्वर की इच्छा से ब्रह्माण्ड की रचना और जीवों की उत्पत्ति हुई। इसके बाद (ध्वनि) प्रकट हुआ। ध्वनि से (अक्षर) तथा अक्षरों से शब्द बने। शब्दों के योग को (वाक्य) कहा गया। इसके बाद पिता से पुत्र और गुरू से शिष्य तक विचारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मतों व जानकारियों का आदान-प्रदान होने लगा। भारतीय ऋषि-मुनियों ने सुनने की क्रिया को श्रुति और समझने को प्रक्रिया को स्मृति का नाम दिया। ज्ञान के प्रसार का यह तरीका असीमित तथा असुरक्षित था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके कारण मानव ने अपने पूर्वजों और गुरूजनों के श्रेष्ठ विचारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मतों व जानकारियों को लिपिबद्ध करने की आवश्यकता महसूस की। इसके लिए लिपि का आविष्कार किया तथा पत्थरों व वृक्षों की छालों पर खोदकर लिखने लगा। इस तकनीकी से भी विचारों को अधिक दिनों तक सुरक्षित रखना संभव नहीं था। इसके बाद लकड़ी को नुकिला छीलकर ताड़पत्रों और भोजपत्रों पर लिखने की प्रक्रिया प्रारंभ हुई। प्राचीन काल के अनेक ग्रंथ भोजपत्रों पर लिखे मिले हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   आधुनिक शिक्षा के उपकरण विशेषकर कागज और मुद्रण (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Printing</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) के भारत में आगमन अपेक्षाकृत देर से हुई। इतिहासकारों के अनुसार सबसे पहले कागज़ का आविष्कार चीन में हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">201</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई.पू. हान राजवंश के समय चीन के निवासी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्साई-लुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने कागज़ का आविष्कार किया। इस आविष्कार से पहले बाँस पर और रेशम के कपड़े पर लिखा जाता था। रेशम बहुत महँगा था और बाँस बहुत भारी इसलिए </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्साई-लुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के मन में आया कि कुछ ऐसा बनाया जाए जो हल्का और सस्ता हो। तब उसने भांग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहतूत के पत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़ की छाल तथा अन्य तरह के रेशों से कागज़ का निर्माण किया। उसके बाद कागज़ का इस्तेमाल सम्पूर्ण विश्व में होने लगा। कुछ इतिहासकारो का मत है कि कागज़ का पहला प्रयोग मिस्र में हुआ। यह पेपिरस एंटीकोरियम नामक घास द्वारा कागज़ बनाया गया जिसे पेपिरस या पेपिरी कहा जाता था। लेखक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकूसोड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ से पता चलता है कि ईशा से लगभग चौदह सौ वर्ष पूर्व मिस्र में पेपिरी का निर्माण हुआ। उसके बाद रोम के लोगों ने पेपिरी बनाई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    भारत में सबसे पहले कागज़ का निर्माण और प्रयोग सिन्धु सभ्यता के दौरान हुआ। आगे चलकर भारत में कागज़ बनाने का पहला कारखाना कश्मीर में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुलतान जैनुल आबिदीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (1417-1467</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई.) ने लगवाया। आधुनिक तकनीक पर आधारित कागज़ का सबसे पहला कारखाना हुगली नदी के तट पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1870</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कलकत्ता के निकट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक स्थान पर लगाया गया। इसके बाद टीटागढ़ (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1882</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1887), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगाधरी (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1925), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1933) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि जगहों में कागज़ बनाने के कारखाने लगाए गये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत: मुद्रण का अर्थ छपाई से है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो कागज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाट इत्यादि पर हो सकता है। डाकघरों में लिफाफों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टकार्डों व रजिस्टर्ड चिट्ठियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर लगने वाली मुहर को भी (मुद्रण) कहते हैं। प्रारंभिक युग में मुद्रण एक कला थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन आधुनिक युग में पूर्णतया तकनीकी आधारित हो गयी है। मुद्रण कला पत्रकारिता के क्षेत्र में पुष्पित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित तथा तकनीकी के रूप में परिवर्तीत हुई है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">105</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में चीनी नागरिक टस्-त्साई लून ने कपास और मलमल की सहायता से कागज बनाया। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">712</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में चीन में लकड़ी का ब्लाक की मदद से  निर्धारित एवं स्पष्ट ब्लाक प्रिंटिंग की शुरूआत हुई। चीन में ही सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">650</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में हीरक सूत्र नामक संसार की पहली मुद्र्रित पुस्तक प्रकाशित की गयी। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1041</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में चीन के पाई शेंग नामक व्यक्ति ने चीनी मिट्टी की मदद से अक्षरों को तैयार किया। इन अक्षरों को आधुनिक टाइपों का आदि रूप माना जा सकता है। चीन में ही दुनिया का पहला मुद्रण स्थापित हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें लकड़ी के टाइपों का प्रयोग किया गया था। टाइपों के ऊपर स्याही जैसे पदार्थ को पोतकर कागज के ऊपर दबाकर छपाई का काम किया जाता था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   यह कला यूरोप में चीन से गई अथवा वहां स्वतंत्र रूप से विकसित हुयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके संदर्भ में कोई अधिकारिक विवरण उपलब्ध नहीं है। एक अनुमान के मुताबिक कागज बनाने की कला चीन से अरब देशों में तथा वहां से यूरोप में पहुंची होगी। एक अन्य अनुमान के मुताबिक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं सदी के दौरान यूरोप में मुद्रण-कला का स्वतंत्र रूप से विकास हुआ। उस समय यूरोप में बड़े-बड़े चित्रकार होते थे। उनके चित्रों की स्वतंत्र प्रतिलिपियाँ तैयार करना कठिन कार्य था। इसे शीघ्रतापूर्वक नहीं किया जा सकता था। अत: लकड़ी अथवा धातु की चादरों पर चित्रों को उकेर कर ठप्पा बनाया जाने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस पर स्याही लगाकर पूर्वोक्त रीति से ठप्पे को दो तख्तों के बीच दबाकर उनके चित्रों की प्रतियां तैयार की जाती थी। इस तरह के अक्षरों की छपाई का काम आसान नहीं था। अक्षरों को उकेर कर उनके छप्पे तैयार करना बड़ा ही मुश्किल काम था। उसमें खर्च भी बहुत ज्यादा पड़ता था। फिर भी उसकी छपाई अच्छी नहीं होती थी। इन असुविधाओं ने जर्मनी के लरेंस जेंसजोन को छुट्टे टाइप बनाने की प्रेरणा दी। इन टाइपों का प्रयोग सर्वप्रथम सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1400</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में यूरोप में हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    जर्मनी के जॉन गुटेनबर्ग ने सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1440</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में ऐसे टाइपों का आविष्कार किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो बदल-बदलकर विभिन्न सामग्री को बहुसंख्या में मुद्रित कर सकता था। इस प्रकार के टाइपों को पुनरावर्तक छापे (रिपीटेबिल प्रिण्ट) के वर्ण कहते हैं। इसके फलस्वरूप बहुसंख्यक जनता तक बिना रूकावट के समाचार और मतों को पहुंचाने की सुविधा मिली। इस सुविधा को कायम रखने के लिए बराबर तत्पर रहने का उत्तरदायित्व लेखकों और पत्रकारों पर पड़ा। जॉन गुटेनबर्ग ने ही सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1454-55</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में दुनिया का पहला छापाखाना (प्रिंटिंग-प्रेस) लगाया तथा सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1456</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में बाइबिल की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतियों को प्रकाशित कर पेरिस भेजा। इस पुस्तक की मुद्रण तिथि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अगस्त </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1456</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निर्धारित की गई है। जॉन गुटेनबर्ग के छापाखाने से एक बार में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">600</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतियां तैयार की जा सकती थी। परिणामत: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">50-60</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों के अंदर यूरोप में करीब दो करोड़ पुस्तकें प्रिंट हो गयी थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   इस प्रकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रण कला जर्मनी से आरंभ होकर यूरोपीय देशों में फैल गयी। कोलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगजवर्ग बेसह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेनिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्टवर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेरिस आ दि में मुद्रण के प्रमुख केंद्र बने। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1475</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में सर विलियम केकस्टन के प्रयासों के चलते ब्रिटेन का पहला प्रेस स्थापित हुआ। ब्रिटेन में राजनैतिक और धार्मिक अशांति के कारण छापाखाने की सुविधा सरकार के नियंत्रण में थी। इसे स्वतंत्र रूप से स्थापित करने के लिए सरकार से विधिवत आज्ञा लेना बड़ा ही कठिन कार्य था। पुर्तगाल में इसकी शुरूआत सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1544</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   मुद्रण के इतिहास की पड़ताल से स्पष्ट है कि छापाखाने का विकास धार्मिक-क्रांति के दौर में हुआ। यह सुविधा मिलने के बाद धार्मिक ग्रंथ बड़े ही आसानी से जन-सामान्य तक पहुंचने लगे। इन धार्मिक ग्रंथों का विभिन्न देशों की भाषाओं में अनुवाद करके प्रकाशित होने लगे। पूर्तगाली धर्म प्रचार के लिए मुद्रण तकनीकी को सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1556</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में गोवा लाये और धर्मग्रंथों को प्रकाशित करने लगे। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1561</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में गोवा में प्रकाशित बाइबिल पुस्तक की एक प्रति आज भी न्यूयार्क लाइब्रेरी में सुरक्षित है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   इससे उत्साहित होकर भारतीयों ने भी अपने धर्मग्रंथों को प्रकाशित करने का साहस दिखलाया। भीम जी पारेख प्रथम भारतीय थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने दीव में सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1670</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में एक उद्योग के रूप में प्रेस शुरू की। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1638</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में पादरी जेसे ग्लोभरले ने एक छापाखाना जहाज में लादकर संयुक्त राज्य अमेरिका के लिए प्रस्थान किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु रास्ते में ही उसकी मृत्यु हो होने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके सहयोगी म्याश्यु और रिटेफेन डे ने उक्त छापाखाना (प्रिंटिंग-प्रेस) को स्थापित किया। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1798</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में लोहे के प्रेस का आविष्कार हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें एक लिवर के द्वारा अधिक संख्या में प्रतियां प्रकाशित करने की सुविधा थी। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1811</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. के आस-पास गोल घूमने वाले सिलेण्डर चलाने के लिए भाप की शक्ति का इस्तेमाल होने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे आजकल रोटरी प्रेस कहा जाता है। हालांकि इसका पूरी तरह से विकास सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1848</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. के आस-पास हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं सदी के अंत तक बिजली संचालित प्रेस का उपयोग होने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके चलते न्यूयार्क टाइम्स के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पेजों की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">96</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार प्रतियों का प्रकाशन एक घंटे में संभव हो सका। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1890</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में लिनोटाइप का आविष्कार हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें टाइपराइटर मशीन की तरह से अक्षरों के सेट करने की सुविधा थी। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1890</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. तक अमेरिका समेत कई देशों में रंग-बिरंगे ब्लॉक अखबार छपने लगे। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1900</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. तक बिजली संचालित रोटरी प्रेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोटाइप की सुविधा और रंग-बिरंगे चित्रों को छापने की सुविधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोटोग्राफी को छापने की व्यवस्था होने से सचित्र समाचार पत्र पाठको तक पहुंचने लगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    श्रुति और स्मृति द्वारा अपने प्राचीनतम साहित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र-शस्त्र कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल-ज्योतिष शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा शास्त्र जैसे आज के तथाकथित विज्ञान के धरोहर के भंडार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत  कागज और मुद्रण में लम्बे अन्तराल तक पिछड़ गया और इस्लाम व ईसाई पंथ प्रचारकों के अतिवादी पुरोहितों जिनको खलीफा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोप तथा उनके नीचे मुल्ला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौलाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डिनल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्कविशप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रदर इत्यादि के पदवी से स्थापित किया जाता था। शासन की सहायता से सनातन को मिटाने के लिए किस स्तर के योजना चलती थी उसका नमूना प्रारम्भ में उद्धृत लॉर्ड मैकाले के तथाकथित भाषण में है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में ग्यारहवीं शताब्दी से इस्लामी आक्रमण और शिक्षा व्यवस्था और शासन में अतिक्रमण और शास्त्रों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकालयों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा केंद्रों के साथ मंदिरों के ध्वस्तीकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्रहवीं शताब्दी के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1835</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लॉर्ड मैकाले चार्टर से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक के ब्रिटिश शासन के कारण पुरातन शिक्षा व्यवस्था रसातल में पहुँच गई। रही सही कसर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1977</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कट्टर इस्लामी शिक्षा मंत्रियों के संस्कृत और हिंदी और सनातन विरोधी शिक्षा नीति तथा उच्च अदालतों में अंग्रेजी और निचले अदालतों में अघोषित रूप से उर्दू के अनिवार्य प्रयोग ने भारत के पुरातन सनातन कृतियों को लगभग नष्ट ही कर दिया। फिर चलचित्र में सनातन देवी देवताओं के अपमान तथा समाज में सनातन पद्धति विरोधी आचार विचार ही आधुनिकता के प्रतिक माने जाने लगे जो अद्यतन जारी है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस प्रकार सनातनियों पर शासन व्यवस्था के प्रतिकूल व्यवहार से उत्पन्न असुरक्षा की भावना तथा सरकारी नौकरी को शान समझने की नौकर-मनोवृत्ति ने सनातनी संस्कार घर अथवा मंदिर तक या समुदाय तक सिमटते बच्चों और अभिभावकों में कुल-परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ तक की बीसवीं सदी के अंत तक आते-आते सरकारी स्कूल के प्रति वितृष्णा और कोचिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शार्ट नोट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्वेन्ट्स के प्रति आकर्षण बढ़ाया। शनै: शनै: भ्रष्टाचार भी अकल्पनीय रूप से बढ़ता गया। विधर्मियों के दुष्प्रचार और इतिहास के चयनात्मक प्रस्तुतीकरण ने सनातन जनमानस में अपने ही थाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि पर संदेह की स्थिति उत्पन्न करते हुए अपने पद्धति को अन्धविश्वास तक कहे जाने की घटनाएँ तथा परिस्थितियां पैदा की गयी। वेद वाक्य अथवा मन्त्रों को सुविधा अनुसार तोड़-मरोडक़र अथवा गलत अनुवाद कर प्रस्तुत किया गया। ऐसे करने वालों को ऊँचे पद अथवा मान-सम्मान दिया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा मंडन किया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन में नेतृत्व करने की आड़ में दिखाने के लिए जेल में रखकर सभी प्रकार के सुविधा दी गयी। हर संभव छल-प्रपंच रचा गया और अपने ही लोग पद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी शान-शौकत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौज-मस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदले की  भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो भी भगवद्गीता के सोलहवें अध्याय के चतुर्थ और छठवें से इक्कीसवें श्लोक तक के वर्णित संकेत हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब करते रहे और मातृभूमि और जनमानस असमंजस में उन्हीं को अपना तारणहार मानते रहे।   </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक क्रांतियां और पुनर्जागरण के आयाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   अट्ठारहवीं शताब्दी के उत्तरार्ध तथा उन्नीसवीं शताब्दी के पूर्वार्ध में कुछ पश्चिमी देशों के तकनीकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक एवं सांस्कृतिक स्थिति में काफी बड़ा बदलाव आया। इसे ही औद्योगिक क्रान्ति (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Industrial Revolution)</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के नाम से जाना जाता है। यह सिलसिला प्रारम्भ होकर पूरे विश्व में फैल गया। समष्टिकृत शब्दों में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल एवं वाष्प चालित मशीनीकृत उत्पादन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Mechanization</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) का संबंध प्रथम औद्योगिक क्रांति से है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि द्वितीय औद्योगिक क्रांति के तहत विद्युत शक्ति के सहयोग से बड़े पैमाने पर उत्पादन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Mass production</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) को संभव बनाया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल क्रांति (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Digitization</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) को तीसरी औद्योगिक क्रांति से जोड़ा जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि स्वचालित उत्पादन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Automation</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) के लिए आई.टी. और इलेक्ट्रॉनिक्स के प्रयोग का संबंध चौथी औद्योगिक क्रांति से है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   ठीक है भारत तीसरी औद्योगिक क्रांति तक विभिन्न कारणों से पिछड़ा रहा और पश्चिमी देशों पर निर्भर रहना पड़ा। अब चौथी क्रांति के समय में पुराने तकनीक के मशीन तथा पुस्तकालय चिप्स में परिवर्तित हो चुके हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कागज रहित कार्यालय (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Paperless office</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) की अवधारणा विश्वस्तर पर चल चुकी है। संयुक्त राष्ट्र संघ बनने के बाद आधिकारिक तौर पर राज्यों के क्षेत्र विस्तार के लिए लड़ाईयां अवैध हो गई हैं और विश्व के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">193</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सदस्य देश तथा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर्यवेक्षक राज्यों को मिलाकर एक वैश्विक परिवार बनाया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका सजीव उदाहरण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020-21</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">COVID-19</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महामारी में विश्व-एकजुटता ने दिखाया है तथा भारत द्वारा प्रस्तावित </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">21</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मई को योग दिवस को मिली विश्व स्वीकृति है। चौथी औद्योगिक क्रांति विश्व के लिए है और इसमें भारत के पारम्परिक ज्ञान और संस्कार पद्धति के सबलता साथ देवनागरी लिपि जो जैसे लिखा जाता है वैसे उच्चारण होने के कारण आईटी और इलेक्ट्रॉनिक्स में भाषाई स्वीकार्यता के उच्चतम संभावना के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत को विश्व नेतृत्व मिल सकता है बशर्ते भारत समय रहते सुशिक्षित बच्चों को आवश्यक सभी क्षेत्रों और विषयों में सबल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुयोग्य  विशेषज्ञ पर्यन्त अपने अपने क्षेत्र के योग्य मानव संसाधन स्वदेश के साथ साथ विश्व को भी दे सके।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  समयानुसार भारत सरकार भी इस लिए उचित कदम उठा रही है। भारत में राष्ट्रीय स्तर पर आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस कार्यक्रम की रूपरेखा बनाने के लिये नीति आयोग के उपाध्यक्ष की अध्यक्षता में एक समिति का गठन किया गया है जिसमें सरकार के प्रतिनिधियों के अलावा शिक्षाविदों तथा उद्योग जगत प्रतिनिधि भी शामिल होंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   वर्तमान बजट में सरकार ने फिफ्थ जनरेशन टेक्नोलॉजी स्टार्टअप के लिये </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">480</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिलियन डॉलर का प्रावधान किया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन लर्निंग इंटरनेट ऑफ थिंग्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी प्रिंटिंग और ब्लॉक चेन शामिल हैं। इसके अलावा सरकार आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोबोटिक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल मैन्युफैक्चरिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिग डाटा इंटेलिजेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रियल टाइम डाटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल मुद्रा (क्रिप्टो करेंसी की  प्रतिस्थापन) और क्वांटम कम्युनिकेशन के क्षेत्र में शोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव संसाधन और कौशल विकास को बढ़ावा देने की योजना को मूर्त रूप दे रही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  उपरोक्त अवधारणा को आधार देने के लिए राष्ट्रीय पाठ्यचर्या की रूपरेखा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2005 (NCF</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2005) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को भारतीय पारम्परिक ज्ञान समाहित आधुनिक शिक्षा में परिवर्तित करते हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय शिक्षा नीति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020 (NCF</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित  राष्ट्रीय पाठ्यचर्या की रूपरेखा निर्माण हेतु अधिदेश दस्तावेज (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Mandate Document</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) अप्रैल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2022</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में जारी किया गया है। परिवर्तित राष्ट्रीय पाठ्यचर्या रूपरेखा के अधिसूचित होते ही वास्तविक भारतीय पद्धति की आधुनिक शिक्षा प्रणाली लागू होगी और आबाल-वृद्ध अपने खोये हुए संस्कृति को प्राप्त करेंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   रोबोटिक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्चुअल रियल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लाउड टेक्नोलॉजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिग डेटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस तथा मशीन लर्निंग और अन्य प्रौद्योगिकियों के क्षेत्र में उल्लेखनीय प्रगति कर भारत में कृत्रिम बुद्धिमत्ता से देश में व्यवसाय करने के तरीके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य देखभाल के क्षेत्र में क्षमता बढ़ाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा में सुधार लाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों के लिये अभिनव शासन प्रणाली विकसित करने और देश की समग्र आर्थिक उत्पादकता में सुधार के लिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और विशेष रूप से देश के सामाजिक और समावेशी कल्याण के लिये नवाचारों में उपयोग किया जाएगा। गूगल के साथ नीति आयोग की साझेदारी से कई प्रशिक्षण पहलें शुरू होंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टार्टअप को समर्थन मिलेगा और पी.एच-डी. छात्रवृत्ति के माध्यम से ए.आई. अनुसंधान को बढ़ावा मिलेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   गूगल के सीईओ सुंदर पिचाई का कहना है कि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता के फायदे के लिये हमने आग और बिजली का इस्तेमाल तो करना सीख लिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर इसके बुरे पहलुओं से उबरना जरूरी है। इसी प्रकार आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस भी ऐसी ही तकनीक है और इसका इस्तेमाल कैंसर के इलाज में या जलवायु परिवर्तन से जुड़ी समस्याओं को दूर करने में भी किया जा सकता है। आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस का निर्माण हमारी सभ्यता के इतिहास की सबसे बड़ी घटनाओं में से है। लेकिन सच यह भी है कि यदि इसके जोखिम से बचने का तरीका नहीं ढूँढा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो इसके गंभीर परिणाम हो सकते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि तमाम लाभों के बावजूद आर्टिफिशियल इंजेलिजेंस के अपने खतरे हैं। कुल मिलाकर एक शक्तिशाली कृत्रिम बुद्धिमत्ता का उदय हमारे लिये फायदेमंद भी हो सकता है और नुकसानदेह भी। फिलहाल हम नहीं जानते कि इसका स्वरूप आगे क्या होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये इस संदर्भ में और ज्यादा शोध किये जाने की आवश्यकता है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त कथन की समाधान तो भारतीय शिक्षा पद्धति में सृष्टि काल से ही चली आ रही है </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <strong> <span style="color:rgb(186,55,42);">‘</span></strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया:। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दु:खभाग्भवेत। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति: शान्ति: शान्ति:।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी सुखी होवें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी रोगमुक्त रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी मंगलमय घटनाओं के साक्षी बनें और किसी को भी दु:ख का भागी न बनना पड़े। ऊँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   बच्चे न केवल शिक्षित अपितु सुशिक्षित हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए भारत सरकार द्वारा शिक्षा मंत्रालय के अंतर्गत स्वायत्तशाषी संस्था के माध्यम से सभी न्यायिक प्रक्रिया पूर्ण करते हुए भारतीय शिक्षा बोर्ड का गठन किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका प्रायोजक निकाय पतंजलि योगपीठ ट्रस्ट है (जो गुरुकुल पद्धति शिक्षित प्रशिक्षित युवाद्वय  योगऋषि स्वामी रामदेवजी महाराज और आयुर्वेद शिरोमणि आचार्य बालकृष्णजी महाराज के अथक प्रयास और उनके नेतृत्व में अनगिनत संख्या में विभिन्न क्षेत्र के विद्वानों व कर्मयोगियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाव्रतियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि के निरंतर सहयोग से विश्वव्यापी हो चुका है)। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">NEP</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आधारित पूर्व-प्राथमिक से उच्च माध्यमिक (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10+2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के बदले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5+3+3+4</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पद्धति) स्तर के कक्षाओं एवं विषयों के भारतीय पारम्परिक ज्ञान पद्धति समाहित आधुनिक शिक्षा एवं शिक्षण पद्धति अनुरूप तैयार पाठ्यचर्या आधारित पाठ्यपुस्तकों की सामग्री विकास कार्य मुद्रण व प्रकाशन स्तर पर पहुँच चुके हैं और अप्रैल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2023</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से इस बोर्ड से सम्बद्धता हेतु विद्यालय/संस्थान आवेदन कर सकेंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    इस प्रकार भारत में भारतीय शिक्षा बोर्ड द्वारा विकसित पाठ्यचर्या आधारित शिक्षण-प्रशिक्षण प्राप्त बच्चे अपने स्कूली शिक्षा के मध्य अथवा स्कूली शिक्षा के पश्चात् उच्च शिक्षा हेतु और किसी भी कार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि हेतु न केवल शिक्षित होंगे अपितु पूर्ण सुशिक्षित होकर अपने पूर्वजों के थाती के ध्वजवाहक बनते हुए विश्व में सनातन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत और भारतीयता का परचम लहरायेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो स्वाभाविकत: श्रेष्ठ नागरिक भी कहलायेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे राष्ट्र का उत्थान तो नि:संदेह होगा ही। अस्तु।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/46/sushikshit-bachche-shreshth-nagarik-aur-rashtra-utthan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/46/sushikshit-bachche-shreshth-nagarik-aur-rashtra-utthan</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:42:22 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/yg.jpg"                         length="317670"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि वैलनेस में निराश-हताश लोगों को मिली आशा की किरण</title>
                                    <description><![CDATA[<h6 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. अनुराग</span><span lang="en-in" style="line-height:115%;" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" style="line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> चिकित्सक- पतंजलि योगग्राम</span></span></h6>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/47/patanjali-wellness-the-ray-of-hope"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/pww1.jpg" alt=""></a><br /><h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#0e5510;border-color:#0E5510;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(14,85,16);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(236,240,241);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम विश्व के सबसे बड़े योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूप्रेशर चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ चिकित्सा का संस्थान है। पतंजलि योग पीठ द्वारा संचालित योगग्राम की भारतीय संस्कृति पर आधारित प्राकृतिक योग आयुर्वेद चिकित्सा त्रिवेणी का अनुपम आरोग्य तीर्थ स्थान है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें स्वास्थ्य प्राप्ति एवं रोग मुक्ति के लिए रोगी निरन्तर इस त्रिवेणी के संगम में स्नान हेतु नाना प्रकार के तीव्र जीर्ण साध्य-असाध्य एवं जटिल रोग हृदय रोग एस.एल.ई टाइपवन डाईबिटीज तथा र्यूमेटायड आर्थराइटिस जैसे अनेक आटोइम्यून डिजीज पार्किन्सन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटर न्यूरॉन डिजीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिमेंशिया आदि प्रोग्रेसिव न्यूरोलॉजिकल रोग दमा अल्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉयड महिला संबंधी रोगों तथा अन्य अनेक ज्ञात अज्ञात रोगों से ग्रस्त रोगी आ रहे हैं तथा स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख चैन शान्ति प्राप्त कर लौट रहे हैं। प्रतिदिन सुबह पूज्यपाद स्वामी जी महाराज का प्रेरणादायी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य प्रदायनी योग प्राकृतिक तथा आयुर्वेद तथा आधुनिक चिकित्सा पद्धति तथा पंतजलि रिसर्च संस्थान द्वारा किए जा रहे शोध कार्यों की विवेचना पूर्ण सम्बोधन एवं अमृत तुल्य आशीर्वचन स्वास्थ्य साधकों के लिए मृत संजीवनी का कार्य करता है। विश्व में अपने प्रकार के संस्थान में मानव जाति के लिए सदा स्वस्थ रहने तथा जीवन रूपान्तरण का महाप्रयोग एवं महाआरोग्य अनुष्ठान चल रहा है। विश्व में पतंजलि योगपीठ द्वारा राष्ट्रीय स्वास्थ्य रक्षण स्वास्थ्य सम्वद्र्धन एवं रोग निवारण का अद्वितीय कार्य हो रहा है। अब तक पतंजलि योगपीठ से करोड़ों रोगग्रस्त लोगों को स्वस्थ जीवन का अभयदान मिला है। ऐसा कार्य विश्व में स्वास्थ्य के क्षेत्र में अतुलनीय है। शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग एवं आयुर्वेद  में अनुसंधान के माध्यम से प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद चिकित्सा को सार्वभौम बनाने के लिए पतंजलि योगपीठ द्वारा जो कार्य हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो रहा है और होगा वह अद्वितीय है।</span></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वैलनेस में अस्थमा व चश्मा दोनों को किया विदा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूज्य मेरी उम्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">70</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष है। पिछले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल से मैं अस्थमा से पीडि़त था तथा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले ही मुझे चश्मा लग गया था। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं गाँव के स्कूल में बच्चों को प्रतिदिन योग कराता हूँ जिस कारण गाँव के लोगों ने मेरा नाम भी आपके नाम पर रामदेव ही रख दिया है। पतंजलि वैलनेस में आकर मुझे योग-प्राणायाम व प्राकृतिक चिकित्सा का अभुतपूर्व लाभ मिला है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी मुझे यहाँ आए मात्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन हुए हैं। मैं प्रतिदिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घण्टा शीर्षासन करता हूँ जिससे मेरी आँख की रोशनी बढ़ गई है तथा मैंने चश्मे को पूरी तरह विदा कर दिया है। पतंजलि वैलनेस के प्राकृतिक उपचार व योग-प्राणायाम से मेरा अस्थमा भी ठीक हो गया है। अनुलोम-विलोम के चमत्कारी परिणाम से मैंने श्वास रोग को भी विदा कर दिया है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी आपके दर्शन लाभ पाकर मैं कृतार्थ हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">70</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष की आयु में मैंने पूर्ण स्वस्थ शरीर व निरोगी काया को अनुभव किया है। अब मैं पूरी तरह स्वस्थ हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा आनन्दित जीवन जी रहा हूँ। यह सब आपके योग-प्राणायाम तथा समाज के प्रति नि:स्वार्थ सेवाभाव से ही सम्भव हो पाया है। आपको मेरा शत-शत प्रणाम। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमप्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहारनपुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग-आयुर्वेद से हुई संतान की प्राप्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी विवाह के बाद कई साल तक मुझे संतान सुख से वंचित रहना पड़ा। अनेकों उपाय किए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह-जगह डॉक्टरों को दिखाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई.यू.आई. तथा आई.वी.एफ. भी कराया पर कोई लाभ नहीं हुआ। डॉक्टरों ने भी हार मान ली थी। मुझे तनाव भी रहने लगा था। वर्ष </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2015</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में एक आशा के साथ मैं पतंजलि आई। यहाँ चिकित्सक की सलाह पर मैंने शिवलिंगी बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रजीवक आदि आयुर्वेदिक औषधियों का सेवन किया। साथ ही कुछ योग-आसनों का भी अभ्यास किया। दो माह बाद मेरे जीवन में मानो चमत्कार हो गया जब मुझे पता चला कि मैं गर्भवती हूँ। संतान प्राप्ति से मुझे माँ बनने का गौरव मिला। फिर बाद में मुझे दो बच्चे जुड़वा पैदा हुए। किन्तु दुर्भाग्य की बात यह है कि आई.यू.आई. तथा आई.वी.एफ. तकनीक ने मुझे बच्चों का सुख तो दिया नहीं दुष्परिणाम के रूप में कैंसर दे दिया। अब मैं पुन: पतंजलि की शरण में हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे पूर्ण विश्वास है कि पतंजलि में मैं कैंसर को भी परास्त कर दूँगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्टिकेरिया (शीत-पित्त) से मिला छुटकारा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4-5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल से आर्टिकेरिया (शीत-पित्त) से पीडि़त था जिससे मुझे बहुत तकलीफ रहती थी। खुजली के कारण मैं एक रात भी कहीं बाहर भी नहीं रहता था। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर मैंने आपके द्वारा बताए योग व प्राणायाम का अभ्यास किया। अनुलोम-विलोम व कपाभाति का मुझे विशेष लाभ हुआ। आपने एक कार्यक्रम में घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली मिर्च व खाण्ड का प्रयोग शीत-पित्त में लाभकारी बताया था जिसका मैंने प्रयोग अपने ऊपर किया। मैंने दो चम्मच शुद्ध घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3-5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> काली मिर्च तथा थोड़ी सी खाण्ड का प्रयोग शुरू किया जिसके मुझे सकारात्मक परिणाम प्राप्त हुए और अब मैं पूरी तरह ठीक हूँ। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके आशीर्वाद से आर्टिकेरिया नाम के कष्टकारी रोग से मुझे छुटकारा मिला। पूज्य स्वामी जी महाराज को कोटि-कोटि प्रणाम। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकांत तापरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकोला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पुराना अस्थमा अनुलोम-विलोम व श्वासारी गोल्ड से ठीक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी मेरी उम्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">52</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष है। मुझे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले अस्थमा ने अपनी गिरफ्त में ले लिया था। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बार अस्थमा के अटैक पड़ चुके हैं। जीवन से पूरी तरह निराश हो चुकी थी। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर मैंने आपको आस्था चैनल पर देखा और योग की शरण में आ गई। मैं प्रतिदिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घण्टे योग करती हूँ। जिसमें अनुलोम विलोम व कपालभाति से मुझे बहुत लाभ मिला है। श्वास रोगों में श्वासारी गोल्ड कैप्सूल से मुझे बहुत लाभ मिला है। मेरा अस्थमा अब पूरी तरह ठीक है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके साथ ही मुझे पैरों में दर्द रहता था। डॉक्टरों का कहना था कि जोड़ घिस गए हैं। फिर मैंने पतंजलि के चिकित्सक के परामर्श पर पीड़ानिल गोल्ड लेना शुरू किया जिससे पैरों का दर्द अब पूरी तरह ठीक है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा हिमोग्लोबिन भी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6-7</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम ही रहता था। प्रतिदिन योग-प्राणायाम से मेरा कायाकल्प हो गया तथा अब मेरा हिमोग्लोबिन बिना किसी दवा के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">16</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी निराश रोगियों को जीने की नई दिशा दिखाकर आप सही अर्थों में मानवता की सच्ची सेवा कर रहे हैं। आपको कोटि-कोटि वन्दन। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महेन्द्रगढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाणा</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वैलनेस में मात्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो वजन कम किया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथुरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश से आया हूँ। कुछ समय से मेरा वजन बढ़ता जा रहा था। मैंने वजन कम करने के तरीकों पर पढऩा शुरू किया। जल्दी वजन कम करने के कई आसान तरीके मुझे मिले किन्तु गहन अध्ययन करने पर उनके दुष्प्रभावों का भी पता चला। फिर मैंने प्राकृतिक तरीकों से वजन कम करने का मन बनाया और पतंजलि आ गया। अभी मुझे यहाँ आए मात्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन हुए हैं और मेरा लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो वजन कम भी हो गया है। जब मैं यहाँ आया तो मेरा वजन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">86.8</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो था जोकि अब </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">82.6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो रह गया है। यहाँ मैंने योग-प्राणायाम विशेष रूप से कपालभाति का अभ्यास किया। साथ ही कुछ प्राकृतिक चिकित्सा व पंचकर्म से मेरे शरीर से विषाक्त पदार्थ बाहर निकल गए। अब मैंने निश्चय किया है कि योग को अपनी दिनचर्या में शामिल करूंगा। प्रणाम </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मथुरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#ECCAFA;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<table style="border-collapse:collapse;width:100.134%;border-width:1px;background-color:#2DC26B;border-color:#2DC26B;" border="1"><colgroup><col style="width:99.866%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(45,194,107);">
<h4 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वैलनेस केंद्र हरिद्वार के संपर्क सूत्र </span></strong></h4>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम : +</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">91</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">89548-90120</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम् :</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> +91 74560-04599</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार :</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> +91  89548-90210</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><a title="https://patanjaliwellness.com/index.php" href="https://patanjaliwellness.com/index.php"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://patanjaliwellness.com/index.php</span></a></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:center;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>दिव्य अनुभूति</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/47/patanjali-wellness-the-ray-of-hope</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/47/patanjali-wellness-the-ray-of-hope</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:41:50 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/pww1.jpg"                         length="227009"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मुम्बई में परम पूज्य स्वामी जी महाराज ने चार्टर्ड अकाउंटेंट्स संसथान (ICAI) ने जियो वर्ल्ड कन्वेंशन सेंटर मुंबई में 21वें वर्ल्ड कांग्रेस ऑफ़ अकाउंटेंट्स (WCOA) में योगभ्यास एवं भारत की आर्थिक स्थिति मजबूत करने पर प्रकाश डाला </title>
                                    <description><![CDATA[<p><br /></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/64/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%88-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8--icai--%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%88-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-21%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%91%E0%A5%9E-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8--wcoa--%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%AC%E0%A5%82%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/62-3.jpg" alt=""></a><br /><p><br /></p><p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/62-4.jpg" alt="62-4"></img></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/64/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%88-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8--icai--%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%88-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-21%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%91%E0%A5%9E-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8--wcoa--%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%AC%E0%A5%82%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/64/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%88-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8--icai--%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%88-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-21%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%91%E0%A5%9E-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8--wcoa--%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%AC%E0%A5%82%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 07:34:03 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/62-3.jpg"                         length="167334"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग, आयुर्वेद, नेचुरोपैथी से कैसे करें कोरोना का मुकाबला</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span>, 09 <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्रीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्सीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेनशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीवेन्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्प्लीकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/458/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97--%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6--%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/293.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span>, 09 <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्रीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्सीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेनशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीवेन्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्प्लीकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनवटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवनप्राश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यपेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्डर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> www.patanjaliayurved.net <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्टन</span> (25 <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगवाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइल्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोडरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीवियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोडरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीवियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेसेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीवियरटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैजुएल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमिक्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पलीकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑमिक्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलौपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> supress <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्टिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटायें</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करेला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉब्लम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्धता</span> W.H.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्टेनेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ट्रीग्रेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ट्रीग्रटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सस्टेनेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पलीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉल्यूशन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/78.jpg" alt="78"></img></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/458/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97--%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6--%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/458/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97--%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6--%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:19:56 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/293.jpg"                         length="385333"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग, आयुर्वेद एवं स्वदेशी के विरोधी आसुरी शक्तियों एवं षड्यंत्रकारियों को 'जवाब दें’</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राकेश कुमार</span>, <span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> केन्द्रीय प्रभारी</span>, <span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योग समिति</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1808/yog--ayurved-evm-swadeshi-ke-virodhi-aasuri-shaktiyon-evm-shadyantrakaron-ko-jabav-de"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-07/70.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रम पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी महाराज करोड़ों लोगों की आशा और विश्वास हैं तथा उन्होंने करोड़ों लोगों को जीवन दिया है। पूज्य आचार्य श्री का स्वास्थ्य किसी व्यक्ति द्वारा कुछ खिलाने से </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">फूड प्वाइज़न</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो अब पूर्णत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक है। कुछ आसुरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वामपंथी शक्तियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र पूर्वक योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी व भारतीय संस्कृति को बदनाम करने में लगी हुई हैं। लोग पूज्य आचार्य श्री के लिए सोशल मीडिया पर आपत्तिजनक कमेंट करते हैं यह भी हमने देख लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन हम भी उस मिट्टी के बने हैं कि चाहे जग बैरी हो जाए लेकिन हम सत्य पथ से डिग नहीं सकते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने कर्तव्य से पलायन नहीं कर सकते।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-07/68.jpg" alt="68"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ लोगों का काम ही यही है कि यह पतंजलि योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी और ऋषियों का कार्य न हो बस इसी में लगे रहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो हम आप लोगों से यही कहेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे लोग लाख षड्यंत्र करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको हिम्मत नहीं हारनी है और तमाम संघर्षों के बीच रहते हुए आपको आगे बढऩा है। आप भी हौसला रखना और हम भी हौसला रख कर आगे बढ़ते हैं। हो सकता है लोगों ने कितनी भी बुरी बातें कही हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन करोड़ों लोगों का आशीर्वाद पहले भी हमारे साथ था और हमेशा रहेगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम सब को भगवान् का प्रतिनिधि बनना है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम गुरु सत्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक संस्कृति के प्रतिनिधि हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम उसके उत्तराधिकारी हैं और हमें इसी मार्ग पर चलना है। हमने योग को कभी नहीं छोड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगीठ में एक दिन भी योग नहीं छूटा है। योग करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गौसेवा करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको हमने कभी नहीं छोड़ा है। लोगो को चिंता है की पूज्य आचार्य श्री को क्या हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो हम कहना चाहते हैं कि पूज्य आचार्य श्री पूर्ण स्वस्थ हैं लेकिन कुछ दुष्ट लोगों की सोच है कि पूज्य आचार्य श्री का इलाज क्यों करा रहे हो</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे भी लोग हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी ने कहा कि पूज्य आचार्य श्री का हार्ट फेल हो गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी ने कहा कि उनको ब्रेन हेमरेज हो गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी ने कहा उनके किडनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े सब फेल ही हो गए और पता नहीं लोगों ने कितनी घटिया बातें की। वो लोग इस देश के है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये कोई विधर्मी लोग नहीं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये अपने आपको हिन्दू कहने वाले लोग हैं। तो हम इनके सभी प्रश्नों के उत्तर देने के बाध्य नहीं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन एक बात कहना है कि बुरा सोचने वाले लाख बुरा सोचें लेकिन पूज्य आचार्य श्री पूर्ण स्वस्थ हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ असुर कौआ प्रवृति के लोग हैं जो अपनी काँव</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काँव करते रहते हैं लेकिन उससे हमारा कुछ नहीं बिगडऩे वाला है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई दुष्ट व्यक्ति खाने की चीज में कुछ नशीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीला मिलाकर खिला दें और सब लोग कहें पूज्य आचार्य श्री  बीमार हो गए ये सब गलत है। कोई लाख आलोचना करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई लाख योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों और पतंजलि की आलोचना करे कोई धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय की क्यों न आलोचना करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन प्रत्यक्ष को कोई नहीं नकार सकता। हमारे लाखों करोड़ों आलोचक हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह भी यह मानते हैं कि श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी महाराज के कारण करोड़ों लोगों का भला हुआ है।  शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा का कार्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती माँ से सेवा जैसे बहुत से कार्यों का दायित्व हमने लिया लिया हुआ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और करोड़ों सात्विक आत्माओं के आशीषों से हम आगे बढ़ेंगे जिससे देवत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य की प्रतिष्ठा होगी और यह योगधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म आगे बढ़ता रहेगा।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-07/69.jpg" alt="69"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल मीडिया पर ऐसे बहुत से असुरगैंगों के लोग सक्रिय हैं। जिनको इसी बात से दिक्कत है कि पूज्य आचार्य जी स्वस्थ क्यों हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सकुशल क्यों हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने मंसूबे पाले थे। पूज्य आचार्य जी को कुछ हो जाए। पूज्य आचार्य श्री स्वस्थ हो गए हैं और आश्रम में वापस आ गए हैं। ऐसे असुरगैंग के लोगों को उन्हीं की भाषा में मुँह तोड़ उत्तर दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">'<span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ दिनों पहले सोशल मीडिया में असुरगैंगों ने षड्यंत्र पूर्वक खबर फैलाई कि पूज्य स्वामी जी महाराज घुटने के ऑपरेशन के लिए जर्मनी गये हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि पूज्य स्वामी जी महाराज का कभी कोई ऑपरेशन नहीं हुआ। जिस दिन खब़्ार फैलाई उस दिन पूज्य स्वामी जी महाराज ने आस्था पर स्वयं योगाभ्यास करवाया था। बाद में सभी प्रमुख मीडिया संस्थानों यथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्चक्क न्यूज के वायरल सच</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक भास्कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आजतक के फैक्ट चैक के अन्तर्गत जब जाँच की तो इसको पूरी तरह फर्जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी न्यूज पाया।</span>‘</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">याद रखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र की हानि दुष्टों की दुष्टता से कम सज्जन व्यक्तियों की उदासीनता से अधिक होती है। अत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल मीडिया या कहीं पर कोई अनावश्यक भ्रम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामक खबर फैलाता है तो हम उसका पुरजोर उत्तर दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक जानकारी के लिए निरन्तर पूज्य स्वामी जी महाराज व पूज्य आचार्य श्री के फेस बुक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्वीटर</span><span lang="hi" xml:lang="hi">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूट्यूब अकाउण्ट से जुड़ें। किसी भी प्रकार के बहकावे व षड्यंत्र के शिकार न बनें। पूज्य आचार्य श्री पूर्ण स्वस्थ हैं तथा आश्रम में अपनी निरन्तर राष्ट्रसेवा में लगे हुए हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण सोशल मीडिया लिंक </span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">www.facebook.com/swami.ramdev</h5>
<h5 style="text-align:justify;">www.facebook.com/AcharyaBalkrishanJi</h5>
<h5 style="text-align:justify;">twitter.com/yogrishiramdev</h5>
<h5 style="text-align:justify;">twitter.com/Ach_Balkrishna</h5>
<h5 style="text-align:justify;">www.youtube.com/user/TheBHARATSWABHIMAN</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><a href="https://www.youtube.com/user/acharyabalkrisha">www.youtube.com/user/acharyabalkrisha</a></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100.026%;border-width:1px;background-color:#fbeeb8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8555%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्यपि मैं पतंजलि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव और बालकृष्ण इत्यादि के बारे में उतना ही जानता हूँ जितना कि अखबार या सर्वसुलभ पत्रिकाओं में छपा होगा। यह भी स्पष्ट कर दूँ कि न ही मैं व्योमकेश बक्शी हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न ही शर्लाक होम्स और हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न ही जेम्स बॉण्ड या अजीत डोभाल। तो मेरे पास ज्ञान सीमित है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी तरह अथाह नहीं कि मैं दिवंगत हो गए अरुण जेटली को अपशब्द कहूँ या अस्पताल में भर्ती बालकृष्ण के बारे में अपना गूढ़ ज्ञान उगलूँ। एक सत्य और स्पष्ट कर दूँ कि मेरा उपरोक्त व्यक्तियों या संस्था से भी उतना ही प्रगाढ़ नाता है जितना कि आपका अमेरिका के राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रंप और रूस के राष्ट्रपति ब्लादिमीर पुतिन से है। तथापि मैं आपसे यह प्रश्न पूछना चाहता हूँ कि रामदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण या पतंजलि ने आपका क्या लूटा है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कब आपको कट्टे की नोक पर एटीएम ले जाकर आपके सारे पैसे छीन लिए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यातव्य होना चाहिए आपको कि यह जो </span>21<span lang="hi" xml:lang="hi"> जून को पूरा विश्व </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व योग दिवस</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">मना रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें रामदेव की भूमिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रयान छोडऩे में आपकी भूमिका के ठीक करोड़ों गुना अधिक है। यदि मैं सरल तथा अपनी भाषा में कहूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो विश्व योग दिवस का सर्वाधिक श्रेय रामदेव को ही जाता है। यदि रामदेव और बालकृष्ण आपकी परिभाषा के अनुसार </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे योगी</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते तो ही आप उनका सम्मान करते</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक भी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप सही स्थान पर हैं परन्तु</span>, '<span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा योगी</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">आप किसको मानते हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी रामकृष्ण को</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने काली माता के साक्षात् दर्शन कर लिए थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो विवेकानंद के गुरु थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु वे कैंसर की वजह से असमय मरे। विवेकानंद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महान् योगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु हमारी उम्र में मर गए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मदर टेरेसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको कि </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सैंट</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">की पदवी भी दी गई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो ईशू के नाम पर छूकर सबको ठीक कर देती थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो भी अपने आखिरी दिनों में अस्पताल में तड़प तड़प कर मरी। स्वयं को छूकर स्वयं को स्वस्थ क्यों नहीं कर लिया</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो मेरा प्रश्न केवल इतना ही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कि आचार्य बालकृष्ण से इतनी शत्रुता क्यों</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या उपरोक्त महाविभूतियों की तरह इन्होंने स्वयं को गॉड घोषित किया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या इन्होंने कहा कि मैं तुम्हें छू कर तुम्हारा दु</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख हर लूँगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या इन्होंने भभूत और ताबीज बांटे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">होश में आइये</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि ये व्यापारी ही हैं तो भी इन्होंने आपको धोखा नहीं दिया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेयर एंड लवली से आप गोरे हो गए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं न</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो फिर यदि आपको पतंजलि से फायदा नहीं हुआ तो भाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव कैसे दोषी हुआ</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि उसके उत्पाद से आप </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे गोरे नहीं हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो इस बात का शुक्र मनाइए कि केमिकल की वजह से </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">चर्मरोग</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का शिकार भी नहीं हुए। उसने भारत का पैसा भारत के लोगों की सहायता से भारत में ही रोका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि पसेरी भर भी बुद्धि है आपमें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो आप यह समझ जायेंगे। रामदेव की वजह से आप आयुर्वेद का </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना आरम्भ किये हैं। हर बात पर विरोध तथा ज्ञान की उलटी आवश्यक नहीं बंधू</span><span lang="hi" xml:lang="hi">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि अतिबुद्धिमानी कौआ अंत में गुह ही खाता है। आचार्य जी करोड़ों लोगों की आशा और विश्वास हैं और उन्होंने करोड़ों लोगों को जीवन दिया है। आचार्य जी ठीक नहीं हैं फिर भी लोग आचार्य जी के लिए सोशल मीडिया पर भद्दे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भद्दे कमेंट करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह भी हमने देख लिया। लेकिन हम भी उस मिट्टी के बने हैं की चाहे जग बैरी हो जाए लेकिन हम सत्य पथ से डिग नहीं सकते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने कर्तव्य से पलायन नहीं कर सकते।</span><span lang="hi" xml:lang="hi">        </span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span><span lang="hi" xml:lang="hi">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल मीडिया</span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:right;" align="right"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2019</category>
                                            <category>अगस्त-सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1808/yog--ayurved-evm-swadeshi-ke-virodhi-aasuri-shaktiyon-evm-shadyantrakaron-ko-jabav-de</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1808/yog--ayurved-evm-swadeshi-ke-virodhi-aasuri-shaktiyon-evm-shadyantrakaron-ko-jabav-de</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Aug 2019 21:37:36 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-07/70.jpg"                         length="58641"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग, आयुर्वेद एवं स्वदेशी क्रान्ति के बाद देश में शिक्षा की क्रान्ति के लिए एक जनांदोलन खड़ा करेगा पतंजलि</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">01. भारतीय शिक्षा बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा में एक नई क्रान्ति</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा में एक नई क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१८३५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में मैकाले ने इंडियन एजुकेशन एक्ट बनवाकर एक बहुत बड़े षड्यन्त्र के तहत भारतीय ज्ञान परम्परा और गुरुकुलीय वैदिक शिक्षा पद्धति को खत्म किया। मैकाले के इस विद्या अपराध या शिक्षा के क्षेत्र में जो पाप पिछले लगभग २०० वर्षों से चल रहा है और हमें अपनी जड़ों से दूर करके वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत एवं पुराणादि की मूल्यनिष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक एवं वैज्ञानिक शिक्षा-दीक्षा एवं सनातन संस्कारों से वंचित कर दिया था</span>; </h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1608/yog-ayurved-evm-swadesi-kranti-ker-bad-desh-me-shiksha-kranti"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/193.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">01. भारतीय शिक्षा बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा में एक नई क्रान्ति</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा में एक नई क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१८३५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में मैकाले ने इंडियन एजुकेशन एक्ट बनवाकर एक बहुत बड़े षड्यन्त्र के तहत भारतीय ज्ञान परम्परा और गुरुकुलीय वैदिक शिक्षा पद्धति को खत्म किया। मैकाले के इस विद्या अपराध या शिक्षा के क्षेत्र में जो पाप पिछले लगभग २०० वर्षों से चल रहा है और हमें अपनी जड़ों से दूर करके वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत एवं पुराणादि की मूल्यनिष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक एवं वैज्ञानिक शिक्षा-दीक्षा एवं सनातन संस्कारों से वंचित कर दिया था</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अब विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प्यूटर एवं अन्य श्रेष्ठतम आधुनिक शिक्षा के साथ वैदिक आध्यात्मिक शिक्षा का समावेश करके भारतीय शिक्षा बोर्ड के द्वारा शिक्षा के भारतीयकरण या स्वदेशीकरण का एक ऐतिहासिक कार्य प्रारंभ हो गया है। भारत का प्रत्येक अभिभावक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माता-पिता यह चाहता है कि उसके बच्चे को श्रेष्ठतम आधुनिक वैज्ञानिक शिक्षा मिलने के साथ श्रेष्ठतम संस्कार मिलें। अपने देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति एवं गौरवशाली इतिहास के बारे में सही जानकारी मिले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह कार्य अब पतंजलि आप सबके आशीर्वाद एवं सहयोग से करेगा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>02. <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार एवं विचार की भूमिका</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन में हम सफल-असफल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे-बुरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी-दु:खी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर-गरीब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवादी या आतंकवादी जो कुछ भी होते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें सबसे बड़ी भूमिका बचपन से मिले शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार व विचार की होती है। शिक्षा आधार है हमारी नई पीढ़ी का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नए भारत के भविष्य का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे दिशा एवं दशा का। हम भारत को विश्व का श्रेष्ठ एवं सर्वाधिक शक्तिशाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र बनाना चाहते हैं तो वह शिक्षा के परिवर्तन से ही होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था परिवर्तन का आधार भी शिक्षा में परिवर्तन ही है। सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक क्षेत्र से लेकर शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि एवं अनुसंधानादि समाज जीवन के हर क्षेत्र में जो कुछ भी आज हो रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा या बुरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका आधार शिक्षा आधारित संस्कार एवं विचार ही हैं। शिक्षा की दिशा सही होने से देश सभी दिशाओं से सब प्रकार से उन्नत होगा और भारत भारतीयता के संस्कारों व विचारों के साथ समृद्धि का शिखर आरोहण पाएगा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">3. एक आह्वान -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश की युवा शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा जीवन एक अमूल्य निधि है। हमें जीवन को समग्रता से देखते हुए इसकी दिशा तय करनी चाहिए कि जीवन की सर्वश्रेष्ठ उपयोगिता क्या हो सकती है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि पिछले २४ वर्षों से धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति व स्वाभिमान के लिए प्रयासरत है। परम श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की दिव्य प्रेरणाओं से सेवा का यह कार्य आज तक जितना आगे बढ़ पाया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें सम्पूर्ण देशवासियों की महत्त्वपूर्ण भूमिका है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक कार्य को अनवरत आगे बढ़ाने के लिए योग्य व्यक्तियों की जरूरत होती है। आज तक किसी भी राष्ट्र की उन्नति का मुख्य कारण इतिहास में अंकित हुआ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह है युवाओं की दिशा और शिक्षा के क्षेत्र में किया गया मुख्य बदलाव और यदि किसी देश का पतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति या सभ्यता का पतन भी देखा गया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह शिक्षा में आई गिरावट के कारण ही देखा गया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे देश की महान् संस्कृति व सभ्यता करोड़ों वर्षों से अनवरत रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और इसका मुख्य कारण हमारी गुरुकुलीय शिक्षा व्यवस्था है। वर्तमान के परिपे्रक्ष्य में यदि देखें तो देश को सर्वाधिक आवश्यकता शिक्षा के क्षेत्र में मौलिक कार्य करते हुए आधुनिक शिक्षा के साथ-साथ हमारी परम्परागत शिक्षा को प्रदान करना है। इसके लिए महत्त्वपूर्ण कार्य पतंजलि योगपीठ द्वारा शुरू हुआ है। आज देश  में एक हर्ष का विषय है कि पतंजलि इस दिशा में प्रामाणिक कार्य कर रहा है। श्रद्धेय स्वामी जी महाराज इस कार्य को सर्वाधिक प्राथमिकता देते हुए अधिक से अधिक संसाधन जुटाने का भगीरथ प्रयास कर रहे हैं। इसी के तहत जरूरत है ऐसे अमर हुतात्माओं की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म व संस्कृति के लिए सर्वात्म न्यौछावर करने की क्षमता रखने वाले क्रान्तिकारियों की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो आजीवन इस राष्ट्रधर्म का पालन करने का हौंसला रखते हों।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म व दर्शन का प्रचार हमारा परम दायित्व है। संस्कृत को जानने के लिए गुरुकुल में रहकर अध्ययन की आवश्यकता है। यह सत्य है कि गुरुकुल में धन की आवश्यकता होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन केवल धन होना किसी भी दृष्टि से पर्याप्त नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन के साथ-साथ वैदिक धर्म ध्वजा को आगे ले जाने के लिए संकल्पित व समर्पित आत्माओं की जरूरत है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो संस्कृत व्याकरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद-वेदांगों का अध्ययन कर राष्ट्रसेवा का कार्य करेंगे। ऐसे सैकड़ों भाई-बहन माँ भारती की आजीवन सेवा का व्रत लेकर वैदिक गुरुकुलम् व वैदिक कन्या गुरुकुलम् में पूर्ण निष्ठा एवं श्रद्धापूर्वक अध्ययन-अध्यापन कर रहे हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे सभी क्रान्तिकारी शहीदों ने अपने महान् जीवन के अन्तिम क्षणों में यह इच्छा व्यक्त की थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कि वे पुन: इसी धरती पर जन्म लेंगे और माँ भारती की बलिवेदी पर तब तक न्यौछावर होते रहेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब तक माँ भारती की इन जंजीरों या बेडिय़ों को नष्ट नहीं किया जाएगा। आज देश मेें आप ही के मध्य वे क्रान्तिकारी मौजूद हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज हमारा देश प्रगति कर रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों की तरह भौतिक उन्नति भी कर रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन इन सबके बीच भारत की पहचान व गौरव धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म व संस्कृति भी अनवरत रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए सैकड़ों योग्य भाई-बहनों की जरूरत है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो इस क्षेत्र में अपनी प्रतिभा का परिचय देकर माँ भारती की सच्ची सेवा करना चाहते हैं। इसके लिए वैदिक गुरुकुलम् एवं वैदिक कन्या गुरुकुलम् में प्रवेश हेतु रामनवमी के पावन अवसर पर पतंजलि योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार में विशेष शिविर का आयोजन किया जा रहा है। भले ही आपने इससे पहले किसी भी क्षेत्र में अध्ययन किया हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">या सेवा दे रहे हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र सेवा के इस यज्ञ में आहुति के लिए आप सादर आमंत्रित हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2019</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1608/yog-ayurved-evm-swadesi-kranti-ker-bad-desh-me-shiksha-kranti</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1608/yog-ayurved-evm-swadesi-kranti-ker-bad-desh-me-shiksha-kranti</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Mar 2019 21:58:50 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/193.jpg"                         length="149429"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        