<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/47/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>पतंजलि - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/47/rss</link>
                <description>पतंजलि RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>मुक्ता पिष्टी: पेट के अल्सर का रामबाण समाधान, Elsevier प्रकाशन के रिसर्च जर्नल में शोध प्रकाशित</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसतरंगिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्र्णेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span> (Pylorus-Ligation) <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> (Wistar rat model) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इंड्यूस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैप्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> (Pylorus Ligation-induced Peptic Ulcer) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हेबिटर्स</span> (Synthetic Proton-pump Inhibitors) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><a href="https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/%20pii/S0378874125000613">https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/ pii/S0378874125000613 </a></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनस्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:54:52 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य... </title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">लक्ष्य बड़ा चुनें</span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन में सदा बड़ा ध्येय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन या कत्र्तव्य बड़ा या महान् ही रखना चाहिए। छोटे उद्देश्यों के लिए जीना जीवन का अनादर या तिरस्कार है। मैंने धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धान्तिक व वैश्विक रूप से एक बहुत बड़ा गोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्गेट या परपज़ सैट किया हुआ है। मेरा लक्ष्य सभी दिशाओं से अपने देश को समर्थ बनाते हुए भारत को विश्व की महाशक्ति बनाना है। इस लक्ष्य प्राप्ति हेतु मुझे १८ घंटा प्रचंड पुरुषार्थ करके उससे अर्जित अर्थ को परमार्थ में लगाते हुए एक समर्थ</span>, </h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/53/shashwat-pragya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/swamiji.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">लक्ष्य बड़ा चुनें</span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन में सदा बड़ा ध्येय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन या कत्र्तव्य बड़ा या महान् ही रखना चाहिए। छोटे उद्देश्यों के लिए जीना जीवन का अनादर या तिरस्कार है। मैंने धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धान्तिक व वैश्विक रूप से एक बहुत बड़ा गोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्गेट या परपज़ सैट किया हुआ है। मेरा लक्ष्य सभी दिशाओं से अपने देश को समर्थ बनाते हुए भारत को विश्व की महाशक्ति बनाना है। इस लक्ष्य प्राप्ति हेतु मुझे १८ घंटा प्रचंड पुरुषार्थ करके उससे अर्जित अर्थ को परमार्थ में लगाते हुए एक समर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध व संस्कारवान् भारत का निर्माण करना है यद्यपि यह लक्ष्य कठिन है लेकिन असंभव नहीं। मेरी तरह सोचने वाले करोड़ों देशवासी इस ध्येय में मेरे साथ खड़े होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं और हम सब मिलकर इस गन्तव्य तक अवश्य पहुँचेंगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग क्रान्ति का दूसरा चरण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी के अन्त से कम से कम १/२ वर्ष निरन्तरता के साथ योगायुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी के साथ-साथ देश में स्वदेशी चिकित्सा की प्रतिष्ठा हेतु पतंजलि वैलनेस तथा भारतीय शिक्षा व्यवस्था की प्रतिष्ठापना हेतु भारतीय शिक्षा बोर्ड की राष्ट्रव्यापी मुहिम चलायेंगे और लक्ष्य होगा एक लाख से प्रारम्भ करके ५ लाख विद्यालयों को क्च.स्.क्च के साथ एफिलियेट सम्बद्ध करके देश में दिव्य व्यक्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य चरित्र व दिव्य नेतृत्व देने वाले युवाओं व नौजवानों की अजेय शक्ति खड़ी करना। इस उद्देश्य हेतु मुझे एक-एक राज्य में बहुत बड़े लाखों की संख्या वाले बड़े आयोजन करना है। प्रात: योग होगा तथा सायंकाल बहुत बड़े स्तर के कार्यक्रम होंगे। एक दिन शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक दिन संगीत व एक दिन सामूहिक दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य एवं आध्यात्म पर आधारित पर आधारित सनातन संस्कृति और गौरवानुभूति के लिए समर्पित रहेगा। इसकी पूरी रूप रेखा अगले शाश्वत प्रज्ञा में बतायेंगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म हेतु आवाहन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं सभी देशवासियों से जो स्वयं को रामकृष्ण व ऋषि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं या महान् पूर्वजों की संतान मानते हैं उन सबसे करबद्ध विनम्र प्रार्थना करता हँू कि आप एक से दो घंटा प्रतिदिन योग कक्षा चलाने हेतु समय अवश्य दें। मात्र इस एक कार्य से राष्ट्र ही नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे विश्व में योग एवं सनातन धर्म को बहुत बड़ी प्रतिष्ठा मिलेगी व आपको अनन्त पुण्य मिलेगा व विश्व का कल्याण होगा।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-08/jan-2023-1.jpg" alt="jan 2023 1" width="730" height="1054"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-08/jan-2023-2.jpg" alt="jan 2023 2" width="729" height="1083"></img></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/53/shashwat-pragya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/53/shashwat-pragya</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:59:58 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/swamiji.jpg"                         length="147671"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>चर्म रोग (फोड़ा)</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">   </span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. नागेन्द्र </span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">’<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-indent:0.5in;line-height:normal;margin:0in 0in 2pt 3.5in;text-align:right;" align="center"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">निर्देशक व चिकित्सा प्रभारी - </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-indent:0.5in;line-height:normal;margin:0in 0in 2pt 3.5in;text-align:right;" align="center"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग-ग्राम</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/pimple.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E03E2D;border-color:#E03E2D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(224,62,45);">
<h5><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका तन तथा मन स्वच्छ एवं स्वस्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक शक्ति शक्तिशाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके रोमकूपों के अंदर फोड़ा पैदा करने वाले जीवाणु प्रवेश नहीं करते हैं। पहले से जीवनीशक्ति प्रबल होने से त्वचा पर पल रहे कीटाणु बाल भी बाँका नहीं कर पाते हैं। अत: इन कीटाणुओं के पनपने एवं भोजन के लिए शरीर में संचित गन्दगी एवं मृत जैव पदार्थ आवश्यक है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय: रोम कूपों की जड़ों में प्रारम्भ में तीव्र रूप से लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श से दर्द तथा राई के दाने से लेकर मटर के बराबर सूजन वाली ग्रंथि बन जाती है। सूजन धीरे-धीरे बैठ जाती है या बढक़र काफी पीड़ादायक बन जाती है। चार-पाँच दिनों में उसमें मवाद पड़ जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा फट जाती है। उसमें से सड़ा भाग रक्त मिश्रित मवाद तथा कील के रूप में निकल जाता है। जब तक कील नहीं निकलता है तब तक घाव सूखता नहीं है। धीरे-धीरे घाव रोहण अंकुरों से भर जाता है। शरीर के किसी भी स्थान पर फोड़ा हो सकता है। किसी समय एक या कभी-कभी एक साथ बहुत सारे अथवा महीनों तक नये-नये फोड़े निकलते रहते हैं। सामान्यत: फोड़े मृदु: किन्तु कष्ट साध्य रोग है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु असाध्य नहीं है। जब ये होठ पर होते हैं तो सेप्टीसिमिया के कारण अकाल मृत्यु का कारण बनते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब शरीर दूषित विजातीय पदार्थों से विषाक्त हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस स्थिति में रोम कूपों में स्टेफलोकोकस एल्वस स्टेफीलोकोकस ओरियस तथा स्टेफ्रलोकोकस साइट्स सक्रिय फोड़े की नींव डालते हैं। बाद में अन्य कीटाणु स्टेफ्रलोकोकस पायोजेनिन ऑरियस तेजी से बढक़र घाव को उग्र बनाते हैं। बालों के टूटने से त्वचा के अंदर गड्ढ़े बन जाते हैं जिसमें बैक्टीरियम स्टेफ्रलेकोकस ओरियस अंदर प्रवेश कर फोड़ा पैदा करते हैं। जिनका तन तथा मन स्वच्छ एवं स्वस्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक शक्ति शक्तिशाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके रोमकूपों के अंदर फोड़ा पैदा करने वाले जीवाणु प्रवेश नहीं करते हैं। पहले से जीवनीशक्ति प्रबल होने से त्वचा पर पल रहे कीटाणु बाल भी बाँका नहीं कर पाते हैं। अत: इन कीटाणुओं के पनपने एवं भोजन के लिए शरीर में संचित गन्दगी एवं मृत जैव पदार्थ आवश्यक है। मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों में सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा की अस्वच्छता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े तथा यकृत की खराबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूलता से ग्रस्त रोगियों जिनकी देह में दूषित पदार्थ काफी मात्र में होते है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें ही फोड़े की शिकायत ज्यादा पायी जाती है। फोड़ा स्थानीय रोग न होकर सारे शरीर की विषाक्रान्तता का लक्षण मात्रा है। शरीर विषाक्रांत होने पर पेशाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाखाना तथा पसीने से दूषित वस्त्रों का सम्पर्क त्वचा के किसी भी अंग में होने से नये फोड़े हो जाते हैं। जिस अंग में दूषित पदार्थों की अधिकता के कारण प्रतिरोधक क्षमता दबी-कुचली होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ पर एक से अधिक फोड़े उठ जाते हैं। ये फोड़े नितम्ब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाल तथा नाक कहीं भी हो सकते हैं। ये फोड़े अत्यन्त कष्ट कारक होते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट फोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहरवाद या कार्बंकल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य फोड़े में एक मुँह होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु दुष्ट फोड़े में एक से अधिक मुँह होते हैं। यह त्वचा के नीचे तक फैला रहता है। दुष्ट फोड़ा पीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा तथा माथे पर होता है। त्वचा के पास शल्क पैदा हो जाते हैं। शरीर के किसी भी भाग में दुष्ट फोड़ा हो सकता है। जहाँ भी दुष्ट फोड़ा निकलने को होता है। वहाँ की त्वचा सर्वप्रथम लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त एवं गर्म हो जाती है। सुर्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श में दर्द तथा सूजन चारों तरफ  के तन्तुओं में फैलती है। रोगी ज्वर तथा काफी कमजोरी महसूस करता है। नाड़ी तीव्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु क्षीण चलती है। पाँच-छ: दिन के अंदर कई छोटे-छोटे मुँह बन जाते हैं। उनमें मवाद भर जाता है। एक डेढ़ सप्ताह में वहाँ के तन्तु संक्रमित होकर नष्ट हो जाते हैं। उसके चारों तरफ एक बड़ा सा चक्रपैदा हो जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य फोड़े की तरह दुष्ट फोड़े का मुख्य कारण बैक्टीरियम स्टेफ्रलोकोकस पायोजेनीस ऑरियस ही है। जिस व्यक्ति के शरीर में दूषित विजातीय पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूड़ा-करकट का जमघट सहनीय सीमा से अत्यधिक हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून अम्लीय तथा प्रदूषित हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक क्षमता अत्यन्त निर्बल एवं क्षीण हो जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके शरीर में दुष्ट फोड़े का जन्म होता है। मधुमेह से ग्रस्त रोगियों में दुष्ट फोड़े ज्यादा होते हैं। दुष्ट फोड़े होते ही रक्त तथा मूत्र में शर्करा की जाँच अवश्य करायें। दुष्ट फोड़े की आयुर्वेद में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह पिण्डिकायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के नाम से चर्चा की गई है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य घाव:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर के किसी भी हिस्से में मवादयुक्त फोड़ा-फुंसी तथा पिंड रचना को घाव कहते हैं। फोड़े की तरह यह सुर्ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त एवं दर्द वाला होता है। कब्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित सांस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद जिह्वा आदि लक्षण दिखते हैं। धीरे-धीरे आक्रांत त्वचा पतली होकर फट जाती है। पीले रंग का मवाद बाहर निकल जाता है। इस मवाद के संक्रमण से अन्य जगहों पर भी फोड़ा-फुंसी तथा घाव हो सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिस अंग की प्रतिरोध क्षमता कम हो जाती है तथा साफ-सफाई की अभाव में वहाँ कीटाणुओं का आक्रमण बढ़ जाता है। फलत: फोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसी तथा घाव होता है। स्टेफिलोकोकी नामक कीटाणु के कारण फोड़े-फुंसी होते है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु कभी-कभी टु्यबरकल आर्गेनिज्म के कारण भी फोड़ा या घाव होता देखा गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शैय्या घषर्ण बेड प्रेशर अल्सर:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटनाग्रस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकवाग्रस्त एवं कुछ ऐसे असाध्य शारीरिक एवं मानसिक रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें हमेशा बिस्तर पर पड़े-पड़े शेष जीवन बिताना पड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी स्थिति में पड़े रहने से उनके अस्थि वाले हिस्से में जैसे- नितम्ब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंधे के पीछे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्फ  तथा कोहनी पर बार-बार बिस्तर की रगड़ एवं दबाव से घाव हो जाता हैं। इसे ही शैय्या उष्णव्रण या शैय्या घर्षण व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तर दाब व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर अल्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेडसोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेसुबिटस तथा प्रेशर अल्सर शैय्या व्रण कहते हैं। रोगी का बिस्तर सिकुडऩे नहीं पायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर पर रोटी या भोजन का कोई टुकड़ा नहीं हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करवट दिलाते रहें। प्रतिदिन नीम के पानी का स्पंज बाथ स्नान करायें। बेड पेन का प्रयोग अत्यन्त सावधानी से करें। समयान्तराल पर करवट बदलने में सहायता करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1991</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बात है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">140</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कि.ग्रा. के रोगी एस.एम.एस. अस्पताल जयपुर से डिस्चार्ज होकर मेरे पास भर्ती रहे। नितम्ब पर भयंकर बेडसोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर अल्सर हो गया था। डेढ़ इंच तक घाव के अन्दर गड्ढ़ा हो गया था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें नीम के पत्ते को गाय के घी में भूनकर बारीक पीसकर उस नीम मलहम की ड्रेसिंग करना प्रारम्भ किया। प्राकृतिक आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसोपवास तथा हल्का उपचार से कमाल का असर हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">25</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">80</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फीसदी तक लाभ हो गया। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">35-40</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में घाव साफ हो गया तथा कुछ दिन रहकर स्वस्थ होकर गये। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घमौरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी की चुभती दाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सारे शरीर की स्वेद ग्रंथियों में सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन एवं पीड़ा होती है। सरसों के दाने से भी छोटी नन्ही-नन्ही फुंसियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ तथा कन्धे पर होती है। गरमी तथा बरसात के दिनों में जब वातावरण में नमी ज्यादा होती है तो गर्मी एवं नमी के मिलन से त्वचा पर घमौरी का प्रकोप ज्यादा होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घमौरी में रोम कूप बंद हो जाते हैं। उसके अंदर गन्दगी जो पसीने के रूप में निकल जानी चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संचित होती रहती है। सीमा से अधिक होने पर शरीर उस गन्दगी को छोटे-छोटे व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घमौरी के रूप में बाहर निकालता है। पॉउडर आदि लगाकर इसे बंद नहीं करें। बच्चों तथा मोटे लोगों में घमौरी ज्यादा होती है। इसे मिलेरी भी कहते हैं। पसीने के कारण रोगाणुओं के संक्रमण से घमौरी उग्र रूप धारण कर लेता है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपायरी क्रीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद का पूरा नहीं होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज आदि कारणों से वसा ग्रंथियों से निकलने वाला स्राव रूक जाता है। त्वचा के नीचे इकठ्ठा होकर फुंसी पैदा करता है। बाद में सख्त होकर मुहासा बन जाते है। इसे एग्ने वल्गेरिस कहते है। इसमें मवाद पड़ जायें तो इसे कील-मुहांसा या पिम्पल कहते है। ये कई प्रकार के होते है :-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के या नेवस कॉमेडोनिकस-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस श्रेणी में ब्लैक हेड्स तथा हवाइट हेड्स आते है। इनका मुख्य कारण फाइब्रोब्लास्ट ग्रोथ फैक्टर-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रेसेप्टर में सोमेटिकम्यूटेशन होने से होते हैं। इसके उपचार की आवश्यकता नहीं होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम या पुस्टुल एक्ने में हल्की सूजन तथा हल्की मवाद भी जमा हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोडयूल्स एक्ने गंभीर किस्म का होता है। इसमें सूजन के साथ पीले रंग की मवाद भर जाती है। मवादयुक्त गांठों में जलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन तथा लालिमा होती है। इनको दबाने पर काला एवं सफेद पदार्थ निकलता है एवं छेद दिखता है। बार-बार दबाने से चेहरे पर धब्बे पड़ जाते हैं। जिससे किशोर कुंठित होकर तनाव के शिकार होते है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घमोरियों या प्रिकली हीट में शरीर को ठण्डा रखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना होने पर नीम के पानी का स्पंज बाथ एवं पानी में डिटॉल की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बून्दे डालकर स्नान करें। पसीना साफ करें। बर्फ के पानी से सेंक करें। सूती वस्त्र पहनें। ओट मील का उबटन लगाये। बेकिंग सोडा और पानी का पेस्ट भी लगा सकते हैं। एलोविरा जैल का प्रयोग करें। चंदन का भी प्रयोग दिया जा सकता है। सहजता से जो साधन उपलब्ध हो जाये प्रयोग करें।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक योग चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो मिनट ठण्डा क्रम से तीन बार देने के बाद मालिश करें। नीम के पत्ते उबले पानी का समशितोष्ण करके एनिमा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक लगातार दें। उपचार में नीम के पानी को गरम पैर स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी में गीली चादर लपेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी का भाप स्नान दें। स्थानीय फोड़े  पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट गरम </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट ठण्डा सेंक देने से तुरन्त लाभ मिलता है तथा वह शीघ्र पक जाता है। दबाने पर कील समेत मवाद निकल जाती है। दो-तीन दिनों तक घाव के चारों तरफ  नीम के पत्ते को पीसकर बांधते रहें। अतिशीघ्रता से घाव भर जाता है और आराम आ जाता है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार मे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर आदि का रसाहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलाहार तथा दो दिन सिर्फ पानी पर उपवास करायें। उपवास के दौरान पूर्ण विश्राम सर्वांग मालिश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी से एनिमा तथा स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम-विलोम प्रणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति क्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहृय प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामरी तथा उद्गीथ प्राणायाम करें। उपवास के बाद एक दिन गाजर या संतरे के रस पर रहे तत्पश्चात् भोजन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरोई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिचिड़ा आदि मौसम के अनुसार सब्जी तथा फल दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद एवं जड़ी-बूटी चिकित्सा-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिव्य कायाकल्प क्वाथ तथा दिव्य मुलेठी क्वाथ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200-200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिला लें। उनमें से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम लेकर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">400</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.ली. पानी में पकायें। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.ली बच जाने पर सुबह खाली पेट तथा सायं भोजन के एक घंटा पूर्व लें। दिव्य नीम घनवटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य गिलोय घनवटी तथा दिव्य इम्यूनोग्रीट की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1-1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वटी गुनगुने जल से लें। दिव्य हीलोम आइटमेन्ट का स्यानिक प्रयोग करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि न्यूटे्रल डेली एक्टिव दिन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैप्सूल सुबह-शाम गुनगुने जल से लें। व्रण प्रक्षालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण धूपन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण वस्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म चिकित्सा लें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार से बेहतर है बचाव-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भोजन में ज्यादा तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी ट्रान्सफैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड फैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेम्बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेसफूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फेक्शनरी फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समोसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कचौरी आदि तले हुए आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैफिनयुक्त एनर्जी ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम फलो के रस वाले आहार न लें। चिकनाई वाले कॉस्मेटिक प्रसाधन प्रयोग नहीं करें। बालों में ज्यादा तेल लगाने से बचें। कच्ची सब्जियों में गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया आदि का रस एवं सलाद बनाकर खायें। प्रतिदिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्लास जल पीयें। प्रात: काल नीबू पानी शहद लें। ताजी स्वच्छ हवा में आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम करें एवं भ्रमण करें। मुहॅासे के साथ छेड़छाड़ न करे। चेहरे को छूने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोडऩे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रगडऩे से परहेज करें। चेहरे को धोकर नीम के पानी की भाप लें तथा नीम के पत्तों को पीसकर उसका पेस्ट चेहरे पर लगायें। नीम पानी में भीगी मुल्तानी मिट्टी को मक्खन की तरह गूंदकर इसमें नीबू रस मिलाकर चेहरे पर लगायें। रात्रि को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चिरायता एवं कुटकी भीगो दें। सुबह उसे मंद आँच पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट तक उबाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा होने पर पी जायें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ युक्त सिस्टिक पिम्पल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोडयूल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेपुल्स आदि अनेक पिम्पल्स के रूप एवं आकार है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन से बचें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:48:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/pimple.jpg"                         length="71257"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>दुधारू पशुओं के लिए पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास का अनुपम उपहार संवृद्धि (तरल कैल्शियम)</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. बी.आर.जे. माथुर<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पशु चिकित्सा सेवा प्रबन्धक</span><span lang="en-in" style="font-size:10pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास</span><span lang="en-in" style="font-size:10pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/cow.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष के पशुपालकों के बीच पतंजलि केल्शियम के नाम से लोकप्रिय पूरक पशु आहार (फीड सप्लीमेंट) संवृद्धि पशुओं को स्वस्थ एवं उत्पादनशील रखने के लिए बहुत महत्वपूर्ण उत्पाद है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश पशु पालक जानते हैं कि दुधारू पशुओं को स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक वृद्धि एवं उनके दूध उत्पादन को अधिकतम स्तर पर निरन्तर एवं दीर्घकाल तक बनाये रखने के लिए पशु के आहार में केल्शियम की समुचित मात्रा होनी आवश्यक है। इसलिए पशु पालक उनके पशुओं के आहार में हरा एवं सूखा चारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित पशु आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूनी व अनाज के अतिरिक्त पशु पूरक आहार के रुप में कैल्शियम किसी न किसी रूप में अवश्य देते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं के शारीरिक वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों की मजबूती एवं कार्यशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन चक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों के विकास एवं मजबूती तथा दुग्ध उत्पादन हेतु उनको कैल्शियम-फॉस्फोरस इत्यादि लवणों तथा विटामिन्स विशेषत: विटामिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">D-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की आवश्यकता रहती है। बच्चों की शारीरिक वृद्धि का आंकलन हड्डियों के विकास से ही अनुभव किया जाता है और इसके लिए कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">D-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की सबसे महत्वपूर्ण भूमिका रहती है। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर दूध में लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खनिज लवण होते हैं और इन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खनिज लवणों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कैल्शियम की उपस्थिति रहती है। अत: प्रति लीटर दूध के माध्यम से हम पशु के शरीर से २ ग्राम कैल्शियम प्राप्त करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति ने प्रत्येक माँ के उसके नवजात शिशु को पालने के लिए संम्पूर्ण संतुलित आहार उसके शारीरिक एवं मानसिक विकास हेतु दूध के रूप में प्रदान किया है। इसलिए मनुष्य अपनी माँ का दूध नहीं मिलने की अवस्था में एवं तंदुरुस्ती के लिए दुधारू पशुओं बकरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भैंस इत्यादि का दूध अपने आहार में सम्मिलित करता है। यह दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पनीर इत्यादि के रूप में लिया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य के दैनिक उपयोग में किसी न किसी रूप में दूध का उपयोग किया जाता है इसलिए वैज्ञानिक दुधारू पशुओं से उन्नत पोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन व प्रजनन के माध्यम से अधिकाधिक दूध उत्पादन के शोध में प्रयासरत हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार में विभिन्न कम्पनियों द्वारा पशु-पूरक आहार के रूप में कैल्शियम विपणन किया जाता है। अधिकांश यह तरल रूप में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर पैकिंग में बेचा जाता है। किन्तु इसके मूल्यों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर से लेकर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर का भारी अन्तर है। दूध बढ़ाने के क्लेम पर कैल्शियम के विक्रय में पशु पालकों से बहुत बड़ी ठगी की जाती है। अन्र्तराष्ट्रीय कम्पनियां जो कैल्शियम बेचती हैं उनके अधिकारियों/कर्मचारियों की बड़ी तनख्वाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े-बड़े विज्ञापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक पैकिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रय शृंखला-सी.एण्डएफ.ए.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर्स के भारी मुनाफे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशु चिकित्सकों को आकर्षक उपहार इत्यादि के रूप मे खूब खर्चा किया जाता है अत: उत्पादन मूल्य से कई गुना मूल्य पर बेचा जाता है जो निर्माता बहुत कम मूल्य </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200-300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर पशुपालक के घर आकर दे जाते हैं। वे बड़ी ठगाई करते हैं। वे कैल्शियम के नाम पर स्टार्च युक्त रंगीन मीठा पानी ही दे जाते हैं इससे पशु के शरीर में कैल्शियम की पूर्ति होने के बजाय अधिक कमी हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि का संवृद्धि कैल्शियम पूरक पशु आहार में वे सभी घटक विद्यमान हैं जो दुधारू व अन्य पशुओं में कैल्शियम एवं शक्ति की पूर्ति करने के लिए आवश्यक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/patanjali-sanvruddhi-calcium-1000x1000-.png" alt="patanjali-sanvruddhi-calcium-1000x1000-"></img></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह शरीर में सभी क्रियाएं सुचारू रूप से चलाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों के विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि एवं मजबूत बनाने के लिए दुग्ध उत्पादन के लिए गर्भावस्था में गर्भ में पल रहे शिशु के विकास के लिए बहुत ही महत्वपूर्ण एवं आवश्यक तत्व है। इसकी शरीर में कमी हो जाने पर निम्न रोग एवं गंभीर दुष्परिणाम हो जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों की वृद्धि एवं मजबूती अवरूद्ध हो जाती है जिसके फलस्वरूप छोटे बच्चों/बछड़ों की शारीरिक वृद्धि रुककर हड्डियां मुड़ जाती है इस रोग को रिकेट्स (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ricketes</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं। बड़ी उम्र में कैल्शियम के कारण हड्डियां कमजोर व खोखली हल्की हो जाती है जिसके फलस्वरूप मामूली चोट लगने अथवा कई बार शारीरिक भार के कारण हड्डियों में फ्रैक्चर हो जाता है। इस स्थिति को ऑस्टियोपोरोसिस (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Osteoporosis</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुधारू पशुओं के कैल्शियम की कमी के कारण दुग्ध उत्पादन की मात्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि तथा गुणवत्ता में कमी आ जाती है। कैल्शियम की समुचित मात्रा (प्रति लीटर दुग्ध उत्पादन के लिए </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कैल्शियम) उपलब्ध नहीं होने कारण पहले तो हड्डियों में संघारित कैल्शियम निकलना प्रारंभ हो जाता है और तत्पश्चात् दूध उत्पादन कम होता हुआ बन्द हो जाता है और पशु का शुष्क काल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Dry Period</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) बढ़ जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव के समय कैल्शियम की कमी के कारण प्रसव बहुत पीड़ादायक होकर सामान्य प्रसव नहीं होता है। गर्भाशय की मांसपेशियां आसक्त होने के फलस्वरूप प्रसव के लिए गर्भाशय का समुचित संकुचन संभव नहीं होता है और प्रसव सामान्य नहीं हो पाता है इस स्थिति को (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Utezinejneztia</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव के पश्चात् (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Post Partuzition) CA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की कमी के कारण सबसे महत्वपूर्ण व्याधि दुग्ध ज्वर (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Milk Fever</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) हो जाता है। पशु की मांसपेशियां कमजोर-आसक्त हो जाने के फलस्वरूप पशु खड़ा नहीं हो सकता। शारीरिक तापमान सामान्य से कम हो जाता है। पशु अपनी गर्दन पीछे की तरफ मोडक़र बैठ जाता है। मुँह से लार गिरने लगती है और पशु की शारीरिक क्रियाएं शिथिल होते हुए शून्य हो जाती हैं। अन्त में श्वसन क्रिया अवरूद्ध हो जाने अथवा हृदयगति रुक जाने के फलस्वरूप पशु की मृत्यु हो जाती है। ऐसी स्थिति  में रक्त में कैल्शियम की मात्रा अविलम्ब बढ़ाना अतिआवश्यक हो जाता है। इसके लिए पतंजलि ग्रामोद्योग द्वारा अविलम्ब कैल्शियम की आपूर्ति के लिए संवृद्धि जैल का निर्माण किया गया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि जैल में कैल्शियम </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tonic</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्थिति में होने के कारण रक्त में तुरंत कैल्शियम की सांद्रता इसको पिलाने से बढ़ जाती है। संवृद्धि जैल लम्बी गर्दन वाली नालनुमा प्लास्टिक की बोतल में उपलब्ध करवायी गई है ताकि इसी बोतल से पशु को आराम से पिलाया जा सके।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम की आपूर्ति के लिए संवृद्धि ही क्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि तरल पशुओं के लिए संतुलित शुद्ध शाकाहारी कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी-बूटीयुक्त होने के कारण पशु के शरीर में अधिकतम मात्रा में अवशोषित होकर कैल्शियम की पूर्ति करता है। कैल्शियम किसी भी रुप में अथवा किसी के साथ मिलाकर खिलाने से शरीर में कैल्शियम की आपूर्ति संभव नहीं है। कैल्शियम-फॉस्फोरस का एक निश्चित अनुपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का शरीर में संघारित होता है। अत: संवृद्धि में इसी अनुपात में कैल्शियम और फॉस्फोरस उपलब्ध है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे शरीर में कैल्शियम के साथ-साथ फॉस्फोरस की आपूर्ति हो सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो कैल्शियम के उपयोग हेतु आवश्यक है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम के शरीर में अवशोषण के लिए विटामिन-डी की उपस्थिति आवश्यक होती है। अत: इसका भी समुचित मात्रा में संवृद्धि में समावेश किया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि को अधिक उपयोगी बनाने के लिए इसमें विटामिन-ए एवं विटामिन-बी१२ का भी समावेश किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे पशु का प्रजनन चक्र नियमित रहता है। चर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दांत के स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग-प्रतिरोध क्षमता बढ़ाने में विटामिन-ए का महत्वपूर्ण स्थान है। विटामिन- बी१२ जोकि भोजन को ऊर्जा में परिवर्तित करने की क्रिया में आवश्यक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुधारु पशुओं में भोजन से दूध बनाने की प्रक्रिया में आवश्यक है। अत: इसका भी संवृद्धि में समावेश किया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि संवृद्धि तरल पतंजलि उत्पाद है तो इसमें महत्वपूर्ण जड़ी-बूटियां मिलाकर इसको दुधारु पशुओं के लिए और अधिक उपयोगी एवं गुणवत्तायुक्त बनाया गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिलिमेरीन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे मिल्क थिसल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Milk Thistile</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के रूप में जाना जाता है। दूध उत्पादन के लिए यह एक विश्वस्तरीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी-बूटी है। यह यकृत की क्रियाशीलता के लिए भी अमृत तुल्य है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुग्ध उत्पादन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य एवं जोड़ों को स्वस्थ रखने के लिए शतावरी एक जानी-मानी औषधि है। आयुर्विज्ञान के अनुसार शतावर शरीर में वात-पित्त को नियंत्रित रखती है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Leptadenia Reticulata</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के स्राव को बढ़ाता है। दूध उतारने की (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Let down of Milk</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) प्रक्रिया को जीवन्ती तीव्र करती है। जो पशु जितना जल्दी दूध उतारता है उसका दूध उत्पादन भी अधिक होता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइपर लोंगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह भूख और पाचन शक्ति बढ़ाने तथा दुग्ध उत्पादन बढ़ाने के लिए जानी मानी औषधि है। इस प्रकार हम देखते हैं कि पतंजलि संवृद्धि केवल कैल्शियमपूरक पशु आहार नहीं होकर दुधारु पशुओं एवं पशु पालकों की आर्थिक दशा सुधारने के लिए एक वरदान है। यह कैल्शियम के साथ-साथ फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन-ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेलिमेरीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइपर लोंगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम इत्यादि महत्वपूर्ण तत्वों से युक्त होने के कारण बाजार में उपलब्ध कैल्शियम से भिन्न एवं अधिक गुणवत्तायुक्त है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि तरल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1, 5, 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर के बहुउपयोगी जार में उपलब्ध करवाया जाता है। इसके अतिरिक्त संवृद्धि गोल्ड जिसमें कैल्शियम-फॉस्फोरस की मात्रा संवृद्धि तरल की अपेक्षा दो-गुनी से भी अधिक है। यह भी अधिक दूध देने वाले पशुओं के लिए उपलब्ध है। संवृद्धि जैल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. की नालनुमा बोतल में उपलब्ध करवाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास सभी उत्पादों को ओर अधिक गुणवत्तायुक्त उपयोगी एवं न्यूनतम मूल्यों पर पशु पालकों को उपलब्ध कराने के लिए कटिबद्ध है और इसके लिए सतत् प्रतत्नशील है।f</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:45:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/cow.jpg"                         length="249164"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>यही तो हमारे जीवन की परम प्यास है...</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#00b050;" xml:lang="hi">पंकज </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="en-in" style="font-size:10pt;color:#FF0000;" xml:lang="en-in">‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-size:10pt;color:#FF0000;" xml:lang="en-in">’<span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">दिव्य प्रकाशन</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/ved.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर एवं उत्तम विचारों से जीवन में संसार के सब सुखों को प्राप्त किया जा सकता है और सब धन-धान्य-ऐश्वर्य होते हुए भी यदि शरीर स्वस्थ नहीं है या विचार उत्तम नहीं हैं तो दु:खों का जमघट जीवन में लगे रहना कोई आश्चर्य की बात नहीं है। यह संसार ऐसे अनुभवों से भरा हुआ है। ऐसा नहीं है कि मनुष्य को इसका आभास नहीं है। परन्तु संस्कार व स्वभावों के दोषों के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान के कारण  सुख का मार्ग पता होते हुए भी अंधकार में हम अज्ञानी जिए जा रहे हैं। अन्धकार से प्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान से ज्ञान और अबोध से बोध की राह यदि हमें प्राप्त हो जाए तो जीवन में सदा बने रहने वाले शुभ का शुभारम्भ हमें प्राप्त हो सकता है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों की परम महान चेतना से अनुभूत हैं पांडुलिपियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों और ताडपत्रों में हस्तलिखित ऐसे कथन जिसे हमारे महान तपस्वी ऋषियों ने अपनी परम महान चेतना से अनुभूत किया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो जगत के किसी भी स्थान पर मनुष्य को सुख व आनंद प्रदान करने के लिए व्यावहारिक ज्ञान प्रदान करने में समर्थ है। यह हमारा परम सौभाग्य है कि ऐसी पाण्डुलियों (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Manuscripts) </span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का आशीर्वाद भारत की महान पुण्य धरा पर उपलब्ध है। महर्षि वाग्भट जी द्वारा रचित (अष्टांगहृदयम्) में आयुर्वेद के सम्पूर्ण विषय- कायचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शालाक्य आदि आठों अंगों का वर्णन है। उन्होंने अपने ग्रन्थ के विषय में स्वयं ही कहा है कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह ग्रन्थ शरीर रूपी आयुर्वेद के हृदय के समान है। जैसे- शरीर में हृदय की प्रधानता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी प्रकार आयुर्वेद वाङ्मय में  अष्टांगहृदयम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय के समान है। अपनी विशेषताओं के कारण यह ग्रन्थ अत्यंत लोकप्रिय हुआ। वैद्यराज सुषेणदेव द्वारा रचित (आयुर्वेद-महोदधि)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद विशेषज्ञ पण्डित रघुनाथ सूरी द्वारा रचित (भोजन कुतूहलम) इनमें आहार-द्रव्यों के गुण व स्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का विषद वर्णन किया गया है। प्रत्येक व्यक्ति को कैसा आहार-विहार अपनाना चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे वह रोगों से बचते हुए सदा स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान व प्रसन्न रह सके इसका वर्णन इसमें रोचक व सरल रूप में किया गया है। आचार्य रविगुप्त द्वारा रचित (सिद्धसार-संहिता) के स्वाध्याय से अल्प सामर्थ वाले व्यक्ति भी आयुर्वेद के सारतत्त्व को जान सके तथा वह स्वयं के स्वस्थ की रक्षा रखते हुए अन्यों के स्वास्थ्य की भी रक्षा कर सकें इस उद्देश्य से इस शास्त्र की रचना की गई। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">माधुक पण्डित द्वारा विरचित (हरमेखला) में कौतुहल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट शत्रु दमन चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंधशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन पाक विधि आदि रुचिकर विषय वर्णित है। आचार्य अमितप्रभ द्वारा रचित (योगशत-वैद्यवल्लभा) अगाध आयुर्वेद सागर में से प्राप्त अमृत को सरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्त एवं सम्पूर्ण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्लोकों में आयुर्वेद का सार समाहित करने का चमत्कारी प्रयास इस ग्रन्थ के रूप में देखने को मिलता है। बिन्दूभट्ट द्वारा रचित (बिन्दुसार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य वाल्मीक द्वारा रचित (कुमारामृतम)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महान आयुर्वेदज्ञ पंडित बोपदेव जी द्वारा रचित हृदयदीपक निघण्टु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि महापुरुषों ने मानव मात्र के कल्याण की पवन अभिलाषा के साथ विभिन्न शास्त्रों की रचना की। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों के ज्ञान को मिला पतंजलि में सम्मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ने किया दुर्लभ पांडुलिपियों का संरक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद व प्रकाशन</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे सैकड़ों प्राचीन शास्त्र जो यत्र-तत्र उपलब्ध थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन ग्रन्थों की मूल हस्तलिखित प्रतियों पांडुलिपियों का अन्वेषण कर उनके आधार का मूलपाठ का शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम संपादन व सुगम अनुवाद कर वर्तमान युग के आयुर्वेद महान पंडित आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के दिव्य आलोक में विद्वानगणों की टीम के द्वारा अद्वितीय कार्य किया गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों पर अनुसंधान कर पतंजलि कर रही जीवन रक्षक औषधियों निर्माण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे महान महर्षि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान आचार्य वैद्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों द्वारा अपने हाथों से लिखित एक लाख से अधिक पांडुलिपियों को देश के विभन्न स्थानों से दुर्दशा और जीर्ण-शीर्ण स्थिति में प्राप्त कर पतंजलि अनुसंधान केंद्र की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">350</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अधिक वैज्ञानिकों की टीम के द्वारा न केवल इन्हें सुरक्षित किया गया है अपितु ऋषियों द्वारा बताए गए मार्ग से मानव की जीवन रक्षक औषधियों का भी इसमें अनुसंधान एवं निर्माण कार्य चल रहा है। ऋषियों के महान ज्ञान को यदि भारत में कहीं सम्मान प्राप्त हो रहा है तो पतंजलि अनुसंधान केंद्र का नाम इसमें सबसे प्रथम आता है और न केवल सम्मान योगऋषि परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज की पावन प्रेरणा से ऋषियों के ज्ञान का गौरव ज्ञान भी पुस्तकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यों एवं शास्त्रों के माध्यम से दिव्य प्रकाशन की सेवा से हो रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन महान ग्रन्थों में दिए गए ज्ञान को हमें अपने जीवन में अवश्य अपनाना चाहिए। यह ग्रन्थ ही है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो हमें सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध एवं स्वस्थ-खुशहाल जीवन प्रदान कर सकते हैं। यही तो हमारे जीवन की परम प्यास है। सुख आखिर किसको प्रिय नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और प्रिय है तो हमें प्रयास तो करना ही चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन शास्त्रों का स्वाध्याय करने का। पतंजलि योगपीठ हरिद्वार से आपके द्वार पर साहित्य सेवा को उपलब्ध करवाने के लिए दिव्य प्रकाशन अपनी सेवा में तत्पर है। देश के लाखों परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय एवं महा-विद्यालय भी हमसे जुड़े हैं। आपका  भी हम हृदय से स्वागत करते हैं। आप भी हमारी वेबसाइट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">www.divyaprakashan.com</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7302732334</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7302732335</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से हमसे संपर्क कर हमें सेवा का अवसर प्रदान करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:44:30 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/ved.jpg"                         length="68529"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) के वैज्ञानिक गुण</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. अनुराग वाष्र्णेय </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष- पतंजलि अनुसंधान संस्थान</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/45/abhrak-bhashm-ke-vaigyanik-gun"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/abhrak.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म से अभिप्राय किसी भी औषधीय गुणों वाले पदार्थ के केल्सिनेसन प्रक्रिया से प्राप्त उपयोगी तत्वों को प्राप्त करना होता है। आयुर्वेद के अतिरिक्त यूनानी चिकित्सा पद्धति में भी भस्म का महत्वपूर्ण स्थान रहा है। किसी भी धातु या पदार्थ (जेम) से भस्म प्राप्त करने के लिए पहले उसकी राख तैयार की जाती है। सर्वप्रथम संबंधित जेम या धातु की अशुद्धियां दूर की जाती है। इसके उपरांत भस्म बनायी जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके कई चरण हो सकते है जैसे- शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गलाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीटिंग आदि। मोटे तौर पर समझने के लिए है कि पहले किसी सामग्री को डिटॉक्सिफिड किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे शुद्धिकरण कहते हैं। इसके बाद इसे महीन पीसा जाता है और आखिर में इस महीन पिसे हुए दवा के चूर्ण को केवड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाब जल आदि में भिगोया जाता है अैर पुन: पीसा जाता है। किसी पदार्थ को किस के साथ खरल किया जाता है यह दवा और उसके बनाने के तरीके के ऊपर निर्भर करता है। पिष्टी को अंगूठे और अंगुली के बीच रगडक़र महसूस किया जाता है कि ये मोटा ना हो और महीन पाउडर हो। दवा के प्रकार के अनुसार भावना बदल जाती है। पिष्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म की तुलना में सौम्य होती है।</span></h5>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">MICA</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) पहाड़ों में पाया जाने वाला एक बहुपयोगी खनिज है जोकि कायांतरित चट्टानों मं खंडों (ब्लॉक्स) के रूप में पाया जाता है। ज्यादातर आग्नेय चट्टानों में अभ्रक ज्यादा पाया जाता है। इसमें आयरन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोटेशियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियम और लिथियम जैसे क्षारीय पदार्थ भी मिले रहते हैं। मुख्यत: यह कोयले की खदानों में पाया जाता है तथा राजस्थान के जयपुर से उदयपुर तक पहाड़ों क्षेत्रों में पाया जाता है। आयुर्वेद में इसे महा रस माना गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस शास्त्र) भस्म  बनाने के लिए काले अभ्रक को श्रेष्ठ माना जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग निदान के साथ हमें अभ्रक से पर्याप्त मात्रा में पोटेशियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नीशियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्सियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्युमिनियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिलिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइटेनियम और आयरन की प्राप्ति होती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म का उपयोग कई रोगों के निदान के लिए किया जाता है। अग्निमाद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय की कमजोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्दाना कमजोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकच्छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्राघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डु आदि रोगों के निदान के लिए इसका उपयोग किया जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म का उपयोग एकल और अन्य दवाओं के योग के साथ इस्तेमाल में लाया जाता है। अभ्रक निम्न रोगों में कारगर होती है या इसके निम्न लाभ होते हैं-</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म की ठण्डी तासीर होने के कारण यह शरीर की दाह को शांत करती है और शरीर को ठण्डा रखती है। शरीर में बढ़ चुकी उष्णता को समाप्त करने में यह एक श्रेष्ठ दवा होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म से हमारे शरीर में कैल्शियम और आयरन की कमी दूर होती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके साथ ही कई मिनरल्स भी प्राप्त होते हैं। प्रचुर मात्रा में आयरन होने के कारण से इसके सेवन से पंडू रोग के इलाज में लाभ मिलता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म त्रिदोष को शांत और नियंत्रित करती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नसों की कमजोरी और उदर रोगों में भी इसके परिणाम सकारात्मक प्राप्त होते हैं। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों की मर्दाना कमजोरी को दूर करता है और नसों को दुरुस्त करता है। शीघ्रपतन और नपुंसककता के लिए भी इसका उपयोग किया जाता है। यह शरीर में धातु बढ़ाने का कार्य करती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर मे नई स्फूर्ति का संचार करती है और कमजोरी को दूर करने के लिए भी इसका उपयोग किया जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत एवं प्लीहा रोगों में भी इसका उपयोग लाभदायी होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म अपने योगवाही गुणों के कारण अन्य दवाओं के साथ भी योगपूर्वक लेने से श्रेष्ठ लाभ मिलता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके साथ मिले हुए पदार्थों का गुण बढ़ा देती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक दुर्बलता को दूर करती है। माइग्रेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने सिरदर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क रोगों के लिए उत्तम टॉनिक का कार्य करता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन तंत्र को मजबूत बनाती है। अन्य उदर रोगों मेें भी यह फायदेमंद होती है। इसके सेवन से भोजन में रुचि उत्पन्न होती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बवासीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्राघात इत्यादि रोगों में यह लाभदायक है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलगम से पीडि़त व्यक्ति को अभ्रक भस्म के साथ पिपली चूर्ण दिया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे बलगम की समस्या से मुक्ति मिलती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके सेवन से शरीर के कृमि और अन्य संक्रमण को दूर किया जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा रोग के लिए यह श्रेष्ठ दवा है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती उम्र के प्रभावों को कम करती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह भस्म शीतल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातुवर्धक और त्रिदोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषविकार तथा कृमिदोष  को नष्ट करने वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देह को दृढ़ करने वाला तथा अपूर्व शक्तिदायक होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका तंत्र के विकारों में लाभदायी होता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक भस्म रोग प्रतिरोधक क्षमता का भी विकास करता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ में भस्म पर रिसर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा (दमा) फेफड़ों की एक बीमारी है। जिसके कारण सांस लेने में कठिनाई होती है। अस्थमा होने पर श्वास नलियों में सूजन आ जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस कारण श्वसन मार्ग सिकुड़ जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों के आधार पर अस्थमा के दो प्रकार होते है-</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी अस्थमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी एलर्जिन के प्रति एक प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया हैं जो पांलेन जानवर के बाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूल जैसी बाहरी एलर्जिक चीजों के कारण होता है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक अस्थमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई भी ऐसा केमिकल जिसकी पहुंच आपके लंग्स तक होती है जैसे- सिगरेट का धुंआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीड़ी का धुंआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ कैमिकल्स की तीव्र दुर्गंध जिसके कारण अस्थमा हो सकता है। हमारी जो श्वसन नली है उसका व्यास वक्त के साथ-साथ कम होता जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस कारण सांस लेने में परेशानी होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीना जकड़ जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस फूलने लगती है। यह सभी अस्थमा के लक्षण ही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि हम भारत या पूरे विश्व को ध्यान में रखकर देखें कि यह अस्थमा किन लोगों को होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी एलर्जी किस प्रकार की होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका अध्ययन करने के बाद पता चलता है कि भारत में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे लोग है जिनको अपने जीवन में कभी न कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी न किसी एलर्जी से गुजरना ही पड़ता है। जो यह </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग होते है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें कभी न कभी एलर्जी होती है। उनमें से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग अस्थमा के रोग से पीडि़त हो जाते है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां के जितने भी अस्थमा से पीडि़त रोगी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">11% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की जनसंख्या भारत में निवास करती है। अध्ययन के उपरान्त यह पाया गया है कि यह बुजुर्ग व्यक्ति की बीमारी तो है ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ ही ३त्न बच्चों में भी इस बीमारी की सक्रियता पाई जाती है। वैसे तो एलर्जी व अस्थमा में अन्तर है। इसे इस प्रकार भी कहा जा सकता है कि एलर्जी एवं शुरुवाती चरण है और यदि एलर्जी ज्यादा बढ़ जाती है तो आगे चलकर यह अस्थमा का रुप धारण कर लेती है। एलोपैथ में अस्थमा के उपचार के लिए डॉक्टर मरीज को इनहेलर देते है। इस इनहेलर में कोटिगो स्टेरॉयड होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो सीधे फेफड़ों के अंदर डिलीवर किया जाता है। इस इनहेलर में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">90% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेरॉइड डाला जाता है। इसका कार्य शरीर में अंदर जाकर वायु मार्ग को चौड़ाकर देना है। यदि रोगी लगातार इस इनहेलर का उपयोग करता है तो इसके साईड इफेक्ट आने शुरु हो जाते है। यह रोगी की आंखों को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके  दिल को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी हड्डियों के लिए काफी खतरनाक हो सकता हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब इस  रोग को हम आयुर्वेद की नज़र से देखें तो हम इसमें सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) का उपयोग करते है। इसमें सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) का लंग्स पर इफेक्ट सबसे अच्छा पाया गया है। यह सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) ज्यादा नहीं मिलती है लेकिन पतंजलि ने रोगियों को ध्यान रखते हुए इसका उत्पाद करने का फैसला लिया है। जब पतंजलि के वैज्ञानिकों ने इस सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) पर अनुसंधान किया तो पाया कि यह नैनो पार्टिकल द्वारा बनी हुई भस्म हैं। इसका अनुमानित आकार </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नैनो मीटर से कम है। जो भी आकार </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नैनो मीटर से कम होते हैं वह नैनो पार्टिकल की श्रेणी में आ जाते है। यह नैनो आकृति की मेडिसिन है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए दूर तक जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ ही इसका असर काफी समय तक रहता है। जब हमने इस सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) का वैज्ञानिक आधार पर लंग्स पर परीक्षण किया कि यह भस्म कैसे काम करती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब हमने </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">LPS</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में वैज्ञानिकों द्वारा सूजन पैदा की गई और हमने तब सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो उनके शरीर में क्या-क्या बदलाव आये। तब हमने पाया कि सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) ने दो बड़े-बड़े साईटो काइनड जिनका नाम </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">TNF</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">IL-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं। इन दोनों का प्रतिवाद दो स्वतंत्र तरीको से कम किया। यह सभी परीक्षण व्यक्ति के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">cells</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में किए तब देखा गया है। यहाँ हमने पाया कि सहस्त्र पुटी अन्य दवाईयों की अपेक्षा काफी उपयोगी है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों पर प्रभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर हमने इस दवाई का परीक्षण जानवरों पर किया। उसमें </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Oval-bumin</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के साथ चूहों के अंदर हमने सबसे पहले अस्थमा पैदा किया जिसे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक जारी रखा फिर हमने देखा कि चूहों को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ovalbumin</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देते है तो अस्थमा के लक्षण शुरु हो जाते है। उसके बाद हमने इन्हे सहस्त्र पुटी से उपचार किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें हमने </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खुराक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुन नीचे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुना ज्यादा इसमें स्टेरॉइड को भी साथ-साथ चलाया और पाया कि हम स्टेरॉइड की तुलना करे तो सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) कैसे अपना व्यवहार करती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो पाया कि हमारी सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) स्टेरॉइड से कई गुना प्रभावी पाई गई। जो स्टेरॉइड से बेहतर काम कर रही है। सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) स्टेरॉइड का विकल्प है। अस्थमा में सिनोफिलिया को हमारे रक्त में मापा जाता है। जब वैज्ञानिकों ने इस सिनोफिलिया को जानवरों पर मापा तो पाया कि जिस जानवर को अस्थमा हो गया था उसका यह लेवल बहुत बढ़ गया था। यह लेवल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">0</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">80</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुना तक पहुँच गया था। सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) से उतारकर वापस </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लेवल पर ले आये। इस औषधि के उपयोग के बाद इसकी प्रतिक्रिया काफी संतोषजनक थी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके बाद वैज्ञानिक परीक्षण के दौरान हमने इन जानवरों के लंग्स को बारीक काटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस लंग्स के अंदर सूजन थी। इन लंग्स में बलगम भरा हुआ था। चारों तरफ कोलेजन फाइबर के कारण लंग्स काफी सख्त हो गये थे। तब हमने यह परीक्षण किया कि जिन जानवरों को हमने सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) दी हुई थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह सभी जानवर रिकवरी करना शुरु कर चुके थे। यह रिकवरी केवल ऊतकों के लेवल पर नहीं थी अपितु लंग्स के सैल पर इसकी रिकवरी हुई थी। सहस्त्र पुटी ने इन जानवरों के अन्दर के सभी अंगों को लगभग सही कर दिया था। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई साइड इफैक्ट नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस परीक्षण में हमने स्टेरॉइड भी साथ-साथ उपयोग किये हैं। इन दोनों के तुलनात्मक अध्ययन से प्राप्त होता है कि सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) के परिणाम काफी उच्च श्रेणी के थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ ही इसके कोई साईड इफेक्ट भी नहीं थे। इसके बाद वैज्ञानिकों ने पाया कि लीवर के अंदर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी के अंदर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट के अंदर किसी भी प्रकार का विषेलापन नहीं था और न ही किसी प्रकार का कोई संचय पाया गया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब वैज्ञानिकों ने इस जानवरों के रक्त की जांच की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें सीलिका का लेवल देखा तो वो बिल्कुल कटौतीरहित था। शरीर ने ऐसी प्रक्रिया की जैसे कुछ था ही नहीं। औषधि ने अपना </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100%</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कार्य किया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब वैज्ञानिकों ने आगे अध्ययन किया तो इसे आरएन लेवल पर इसे चैक किया तो इस औषधि ने जीत की अभिव्यक्ति को भी संशोधित किया था। प्रोटीन को संशोधित किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैल को संशोधित किया और सभी अंगों को संशोधित किया। यह काबिलियत है इस सहस्त्र पुटी (अभ्रक भस्म) की। इस पूरी प्रक्रिया को पतंजलि अनुसंधान के वैज्ञानिकों ने </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Information Research </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में छपवाया भी। यह आयुर्वेद का पहला शोध कार्य था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो इस जनरल में छपा भी और प्रसारित भी हुआ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक जानकारी के लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नीचे दिए गए लिंक पर जाएँ-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><a title="httpswww.youtube.comwatchv=z8SDJyBF2rU " href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/admin/post/post/httpswww.youtube.comwatchv=z8SDJyBF2rU">httpswww.youtube.comwatchv=z8SDJyBF2rU </a></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/45/abhrak-bhashm-ke-vaigyanik-gun</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/45/abhrak-bhashm-ke-vaigyanik-gun</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:43:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/abhrak.jpg"                         length="130832"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सुशिक्षित बच्चे-श्रेष्ठ नागरिक और राष्ट्र उत्थान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. चंद्र बहादुर थापा </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त एवं विधि सलाहकार- भारतीय शिक्षा बोर्ड एवं विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/46/sushikshit-bachche-shreshth-nagarik-aur-rashtra-utthan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/yg.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   कहा जाता है की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">NEP-2020</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पूर्व के भारतीय आधुनिक शिक्षा व्यवस्था के प्रवर्तक लार्ड मैकाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फरवरी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1835</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को ब्रिटिश संसद में दिये गए भाषण के कुछ अंश निम्नवत थे -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने भारत के हर छोर की यात्रा की है पर मैंने एक भी आदमी ऐसा नहीं देखा जो भीख माँगता हो या चोर हो। मैंने इस मुल्क में अपार सम्पदा देखी है। उच्च उदात्त मूल्यों को देखा है। इन योग्यता मूल्यों वाले भारतीयों को कोई कभी जीत नहीं सकता यह मैं मानता हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब तक कि हम इस मुल्क की रीढ़ ही ना तोड़ दें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और भारत की रीढ़ है उसकी आध्यात्मिक और साँस्कृतिक विरासत। इसलिए मैं यह प्रस्ताव करता हूँ कि भारत की पुरानी शिक्षा व्यवस्था को हम बदल दें। उसकी सँस्कृति को बदलें ताकि हर भारतीय यह सोचें कि जो भी विदेशी हैं वह बेहतर हैं। वे यह सोचने लगें कि अंग्रेजी भाषा महान् है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य देशी भाषाओं से। इससे वे अपना सम्मान खो बैठेंगे। अपनी देशज जातीय परम्पराओं को भूलने लगेंगे और फिर वे वैसे ही हो जाएँगे जैसा हम चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच एक आक्रान्त एवं पराजित राष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/st.jpg" alt="st"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    उपरोक्त भाषण के माध्यम से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1835</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थात् आज से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">187</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी ने </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुल्क की रीढ़ तोडऩे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की चुनौती दी और तोड़ता रहा। और हमने बेशर्मी से पहले न सही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 75</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष पूर्व उस शासनसत्ता से तथाकथित स्वतंत्रता पाने पर भी कुछ नहीं किया। विरोध के दिखावा कर समाज के अभिजात्य वर्ग बने रहे। अंग्रेजी भाषा को उच्च और सर्वोच्च न्यायलय की भाषा बनाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और अंग्रेजी भाषी को (सुपिरियर) मानते रहे। कान्वेंट शिक्षितों के आगे नतमस्तक होते रहे। चाहे दिखावा जैसे भी करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और किसी ने पिछले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7-8</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों में अपने को सुधारने के प्रयत्न स्वरूप </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय पारम्परिक ज्ञान समावेशी आधुनिक शिक्षा की अवधारणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाये तो विभिन्न बहानों से विरोध कर रहे- कहीं भाषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं अन्य बहानों से। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   और तो और देश के करदाता के पैसे से चलाये गए प्रतिष्ठित शैक्षिक संस्थानों आईआईटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आईआईएम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम्स इत्यादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में पढक़र निकले सर्वोत्तम युवा अमेरिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि की कम्पनियों जिन्होंने सनातन का मजाक उड़ाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि नौकरी करने में लालयित होते हैं। उनके उत्पाद को भारत में बेचने के लिए ये कम्पनियाँ इन्ही लोगों को भारत के राष्ट्रपति के वेतन से दसगुणा देकर नियुक्ति करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और हम गौरवान्वित अभिभूत होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या यह तथाकथित राष्ट्रप्रेमी भारतीयों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषेशत: सनातनियों के दोहरे चरित्र नहीं दिखाता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुशिक्षा के लक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    आजकल दुनिया की दृष्टि में शिक्षा का मुख्य लक्षण कोई अच्छी सी नौकरी कर सकना अथवा किसी अन्य बड़े समझे जाने वाले पेशे के द्वारा जीविकोपार्जन करना समझा जाता है। क्योंकि इन सभी कामों में लिखना-पढऩा अनिवार्य होता है इसलिए आजकल इन कामों में सफल होने वाले व्यक्ति ही शिक्षित समझे जाते हैं। इसीलिए प्रवेश से लेकर उत्तीर्ण होने तक की प्रक्रिया में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोचिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की बैशाखी अनिवार्य हो गयी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो कोचिंग नहीं गया वह तो अंधी दौड़ में सफल होने का स्वप्न भी नहीं देख सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु सनातन में तो प्रारम्भ में ही पढ़ाया जाता रहा है कि-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <strong> </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न अभिषेकों न संस्कार: सिंघस्य कियते वने। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमाजिर्तस्त्वस्य स्वयमेव मृगेंद्रता ।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong> </strong>सिंह (शेर) को जंगल का राजा बनने के लिए राज्याभिषेक समारोह की आवश्यकता नहीं होती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह अपने कार्यों तथा साहस से स्वयं राजा बनता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">             <strong><span style="color:rgb(186,55,42);">  </span></strong></span><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">विपत्सु वज्रधैर्याणां संग्रामे वज्रदेहिनाम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघो राष्ट्रविपत्काले सद्वज्रकवचायते।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> विपत्ति के समय पराकाष्ठा का धैर्य रखनेवाले को संग्राम के अवसर पर वज्र के सदृश दृढ़ देह वाले और राष्ट्र पर जब आपत्ति आती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब राष्ट्र को संगठित शक्ति ही उत्तम वज्र की तरह कवच बनकर बचाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <strong> </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अमंत्रमक्षरं नास्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्ति मूलमनौषधम्। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोग्य: पुरुषो नास्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योजकस्तत्र दुर्लभ:।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>अर्थात्</strong>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोई भी अक्षर ऐसा नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे मंत्र नहीं बन सकता। ऐसी कोई वनस्पति नहीं जिससे औषधी नहीं बन सकती। कोई भी व्यक्ति का निरुपयोगी नहीं होता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल योजक (उपयोग जानने वाला) की आवश्यकता होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत की कथा है कि यक्षवेषधारी धर्मराज ने युधिष्ठिरजी से प्रश्न किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क: पन्था:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन सा मार्ग यथेष्ट है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस पर युधिष्ठिरजी का उत्तर था-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कोऽप्रतिष्ठ: श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् महाजनो येन गत: स: पन्था:।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> जीवन जीने के असली मार्ग के निर्धारण के लिए कोई सुस्थापित तर्क नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतियाँ (वेद-शास्त्र) भी भाँति-भाँति की बातें करती हैं। ऐसा कोई ऋषि/चिंतक नहीं है जिसके वचन प्रमाण कहे जा सकें। वास्तव में धर्म का मर्म तो गुहा (गुफा) में छिपा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानी बहुत गूढ़ है। ऐसे में समाज में श्रेष्ठ व्यक्ति जिस मार्ग को अपनाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही मार्ग अनुकरणीय है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल और पात्र के भेद से कभी कभी हम जिसको अधर्म समझते हैं वह वास्तव में धर्म होता है और जिसको हम धर्म समझते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह अधर्म होता है। श्रेष्ठ व्यक्ति कहने से यह मतलब नहीं है कि जिसने बहुत धन-संपदा अर्जित की हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या जो ऊँचे पद और अनेक अधिकारों से संपन्न हो। श्रेष्ठ वह है जो चरित्रवान् हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यनिष्ठ हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों के प्रति संवेदनशील हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश और समाज के हितों के प्रति समर्पित हो और सबसे बढक़र आत्मज्ञानी हो। आत्मज्ञानी व्यक्ति प्रत्येक जीव में ब्रह्म का दर्शन करते हैं। इसलिए वे किसी का अहित नहीं करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि वे परोपकार की भावना से ओतप्रोत होते हैं। ऐसे व्यक्ति के जीवन में महानता भरी होती है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यपाद आदिशंकराचार्य </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मज्ञानावलीमाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के श्लोक संख्या अष्टादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">— </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> </strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापर:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेन वेद्यं सच्छास्त्रम् इति वेदान्तडिण्डिम:।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्रह्म सत्य है। जगत् अर्थात् जगत के सभी नामरूप मिथ्या अर्थात् नाशवान हैं। जीव ही ब्रह्म है दूसरा नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् आत्मा एवं ब्रह्म मूलत: एक ही है। यह वेदान्त का उद्घोष है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे महाभारत शान्तिपर्व के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">187</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वें अध्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में इस प्रकार कहा गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">—</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्त: संयुक्त: प्राकृतैर्गुणै:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैरेव तु विनिर्मुक्त: परमात्मेत्युदाहृत:।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जब आत्मा प्रकृति में या संसार में बद्ध रहता है तब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे क्षेत्रज्ञ या जीवात्मा कहते हैं और वही प्राकृत गुणों से मुक्त होने पर परमात्मा कहलाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <span style="color:rgb(186,55,42);"> </span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसंपदा । </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो शुभ करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य रखता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन संपदा करता है और शत्रु बुद्धि का विनाश करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे दीप यानी दीपक की रोशनी को मैं नमन करता हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता: । </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफला: क्रिया:।। मनुस्मृति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3/56</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जहाँ स्त्रियों की पूजा होती है वहाँ देवता निवास करते हैं और जहाँ स्त्रियों की पूजा नही होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका सम्मान नही होता है वहाँ किये गये समस्त अच्छे कर्म निष्फल हो जाते हैं। यह सटीक समीक्षा है- बहू बेटियां एवं परिवार के सकल स्त्रियों के साथ अनादरयुक्त- तिरस्करणीय व्यवहार करने के अनिष्ट फल के बारे मे!</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिता:। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्तत:।। मनुस्मृति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3/58</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिन घरों में बहू-बेटियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक स्त्रियां निरादर-तिरस्कार के कारण दुखी रहकर शाप देती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् परिवार के नाश के भाव उनके मन में उपजते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे घर सहसा कृत्याओं के द्वारा बरबाद किये गये- से हो जाते हैं ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/yg.jpg" alt="yg"></img></h5>
<h4 style="text-align:left;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा के उपकरण और भारत के पिछडऩे के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   वैदिक सिद्धांत के अनुसार- परमेश्वर की इच्छा से ब्रह्माण्ड की रचना और जीवों की उत्पत्ति हुई। इसके बाद (ध्वनि) प्रकट हुआ। ध्वनि से (अक्षर) तथा अक्षरों से शब्द बने। शब्दों के योग को (वाक्य) कहा गया। इसके बाद पिता से पुत्र और गुरू से शिष्य तक विचारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मतों व जानकारियों का आदान-प्रदान होने लगा। भारतीय ऋषि-मुनियों ने सुनने की क्रिया को श्रुति और समझने को प्रक्रिया को स्मृति का नाम दिया। ज्ञान के प्रसार का यह तरीका असीमित तथा असुरक्षित था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके कारण मानव ने अपने पूर्वजों और गुरूजनों के श्रेष्ठ विचारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मतों व जानकारियों को लिपिबद्ध करने की आवश्यकता महसूस की। इसके लिए लिपि का आविष्कार किया तथा पत्थरों व वृक्षों की छालों पर खोदकर लिखने लगा। इस तकनीकी से भी विचारों को अधिक दिनों तक सुरक्षित रखना संभव नहीं था। इसके बाद लकड़ी को नुकिला छीलकर ताड़पत्रों और भोजपत्रों पर लिखने की प्रक्रिया प्रारंभ हुई। प्राचीन काल के अनेक ग्रंथ भोजपत्रों पर लिखे मिले हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   आधुनिक शिक्षा के उपकरण विशेषकर कागज और मुद्रण (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Printing</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) के भारत में आगमन अपेक्षाकृत देर से हुई। इतिहासकारों के अनुसार सबसे पहले कागज़ का आविष्कार चीन में हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">201</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई.पू. हान राजवंश के समय चीन के निवासी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्साई-लुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने कागज़ का आविष्कार किया। इस आविष्कार से पहले बाँस पर और रेशम के कपड़े पर लिखा जाता था। रेशम बहुत महँगा था और बाँस बहुत भारी इसलिए </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्साई-लुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के मन में आया कि कुछ ऐसा बनाया जाए जो हल्का और सस्ता हो। तब उसने भांग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहतूत के पत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़ की छाल तथा अन्य तरह के रेशों से कागज़ का निर्माण किया। उसके बाद कागज़ का इस्तेमाल सम्पूर्ण विश्व में होने लगा। कुछ इतिहासकारो का मत है कि कागज़ का पहला प्रयोग मिस्र में हुआ। यह पेपिरस एंटीकोरियम नामक घास द्वारा कागज़ बनाया गया जिसे पेपिरस या पेपिरी कहा जाता था। लेखक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकूसोड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ से पता चलता है कि ईशा से लगभग चौदह सौ वर्ष पूर्व मिस्र में पेपिरी का निर्माण हुआ। उसके बाद रोम के लोगों ने पेपिरी बनाई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    भारत में सबसे पहले कागज़ का निर्माण और प्रयोग सिन्धु सभ्यता के दौरान हुआ। आगे चलकर भारत में कागज़ बनाने का पहला कारखाना कश्मीर में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुलतान जैनुल आबिदीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (1417-1467</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई.) ने लगवाया। आधुनिक तकनीक पर आधारित कागज़ का सबसे पहला कारखाना हुगली नदी के तट पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1870</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कलकत्ता के निकट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक स्थान पर लगाया गया। इसके बाद टीटागढ़ (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1882</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1887), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगाधरी (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1925), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1933) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि जगहों में कागज़ बनाने के कारखाने लगाए गये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत: मुद्रण का अर्थ छपाई से है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो कागज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाट इत्यादि पर हो सकता है। डाकघरों में लिफाफों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टकार्डों व रजिस्टर्ड चिट्ठियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर लगने वाली मुहर को भी (मुद्रण) कहते हैं। प्रारंभिक युग में मुद्रण एक कला थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन आधुनिक युग में पूर्णतया तकनीकी आधारित हो गयी है। मुद्रण कला पत्रकारिता के क्षेत्र में पुष्पित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित तथा तकनीकी के रूप में परिवर्तीत हुई है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">105</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में चीनी नागरिक टस्-त्साई लून ने कपास और मलमल की सहायता से कागज बनाया। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">712</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में चीन में लकड़ी का ब्लाक की मदद से  निर्धारित एवं स्पष्ट ब्लाक प्रिंटिंग की शुरूआत हुई। चीन में ही सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">650</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में हीरक सूत्र नामक संसार की पहली मुद्र्रित पुस्तक प्रकाशित की गयी। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1041</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में चीन के पाई शेंग नामक व्यक्ति ने चीनी मिट्टी की मदद से अक्षरों को तैयार किया। इन अक्षरों को आधुनिक टाइपों का आदि रूप माना जा सकता है। चीन में ही दुनिया का पहला मुद्रण स्थापित हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें लकड़ी के टाइपों का प्रयोग किया गया था। टाइपों के ऊपर स्याही जैसे पदार्थ को पोतकर कागज के ऊपर दबाकर छपाई का काम किया जाता था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   यह कला यूरोप में चीन से गई अथवा वहां स्वतंत्र रूप से विकसित हुयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके संदर्भ में कोई अधिकारिक विवरण उपलब्ध नहीं है। एक अनुमान के मुताबिक कागज बनाने की कला चीन से अरब देशों में तथा वहां से यूरोप में पहुंची होगी। एक अन्य अनुमान के मुताबिक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं सदी के दौरान यूरोप में मुद्रण-कला का स्वतंत्र रूप से विकास हुआ। उस समय यूरोप में बड़े-बड़े चित्रकार होते थे। उनके चित्रों की स्वतंत्र प्रतिलिपियाँ तैयार करना कठिन कार्य था। इसे शीघ्रतापूर्वक नहीं किया जा सकता था। अत: लकड़ी अथवा धातु की चादरों पर चित्रों को उकेर कर ठप्पा बनाया जाने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस पर स्याही लगाकर पूर्वोक्त रीति से ठप्पे को दो तख्तों के बीच दबाकर उनके चित्रों की प्रतियां तैयार की जाती थी। इस तरह के अक्षरों की छपाई का काम आसान नहीं था। अक्षरों को उकेर कर उनके छप्पे तैयार करना बड़ा ही मुश्किल काम था। उसमें खर्च भी बहुत ज्यादा पड़ता था। फिर भी उसकी छपाई अच्छी नहीं होती थी। इन असुविधाओं ने जर्मनी के लरेंस जेंसजोन को छुट्टे टाइप बनाने की प्रेरणा दी। इन टाइपों का प्रयोग सर्वप्रथम सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1400</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में यूरोप में हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    जर्मनी के जॉन गुटेनबर्ग ने सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1440</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में ऐसे टाइपों का आविष्कार किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो बदल-बदलकर विभिन्न सामग्री को बहुसंख्या में मुद्रित कर सकता था। इस प्रकार के टाइपों को पुनरावर्तक छापे (रिपीटेबिल प्रिण्ट) के वर्ण कहते हैं। इसके फलस्वरूप बहुसंख्यक जनता तक बिना रूकावट के समाचार और मतों को पहुंचाने की सुविधा मिली। इस सुविधा को कायम रखने के लिए बराबर तत्पर रहने का उत्तरदायित्व लेखकों और पत्रकारों पर पड़ा। जॉन गुटेनबर्ग ने ही सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1454-55</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में दुनिया का पहला छापाखाना (प्रिंटिंग-प्रेस) लगाया तथा सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1456</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में बाइबिल की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतियों को प्रकाशित कर पेरिस भेजा। इस पुस्तक की मुद्रण तिथि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अगस्त </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1456</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निर्धारित की गई है। जॉन गुटेनबर्ग के छापाखाने से एक बार में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">600</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतियां तैयार की जा सकती थी। परिणामत: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">50-60</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों के अंदर यूरोप में करीब दो करोड़ पुस्तकें प्रिंट हो गयी थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   इस प्रकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रण कला जर्मनी से आरंभ होकर यूरोपीय देशों में फैल गयी। कोलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगजवर्ग बेसह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेनिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्टवर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेरिस आ दि में मुद्रण के प्रमुख केंद्र बने। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1475</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में सर विलियम केकस्टन के प्रयासों के चलते ब्रिटेन का पहला प्रेस स्थापित हुआ। ब्रिटेन में राजनैतिक और धार्मिक अशांति के कारण छापाखाने की सुविधा सरकार के नियंत्रण में थी। इसे स्वतंत्र रूप से स्थापित करने के लिए सरकार से विधिवत आज्ञा लेना बड़ा ही कठिन कार्य था। पुर्तगाल में इसकी शुरूआत सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1544</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   मुद्रण के इतिहास की पड़ताल से स्पष्ट है कि छापाखाने का विकास धार्मिक-क्रांति के दौर में हुआ। यह सुविधा मिलने के बाद धार्मिक ग्रंथ बड़े ही आसानी से जन-सामान्य तक पहुंचने लगे। इन धार्मिक ग्रंथों का विभिन्न देशों की भाषाओं में अनुवाद करके प्रकाशित होने लगे। पूर्तगाली धर्म प्रचार के लिए मुद्रण तकनीकी को सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1556</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में गोवा लाये और धर्मग्रंथों को प्रकाशित करने लगे। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1561</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में गोवा में प्रकाशित बाइबिल पुस्तक की एक प्रति आज भी न्यूयार्क लाइब्रेरी में सुरक्षित है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   इससे उत्साहित होकर भारतीयों ने भी अपने धर्मग्रंथों को प्रकाशित करने का साहस दिखलाया। भीम जी पारेख प्रथम भारतीय थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने दीव में सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1670</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में एक उद्योग के रूप में प्रेस शुरू की। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1638</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में पादरी जेसे ग्लोभरले ने एक छापाखाना जहाज में लादकर संयुक्त राज्य अमेरिका के लिए प्रस्थान किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु रास्ते में ही उसकी मृत्यु हो होने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके सहयोगी म्याश्यु और रिटेफेन डे ने उक्त छापाखाना (प्रिंटिंग-प्रेस) को स्थापित किया। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1798</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में लोहे के प्रेस का आविष्कार हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें एक लिवर के द्वारा अधिक संख्या में प्रतियां प्रकाशित करने की सुविधा थी। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1811</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. के आस-पास गोल घूमने वाले सिलेण्डर चलाने के लिए भाप की शक्ति का इस्तेमाल होने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे आजकल रोटरी प्रेस कहा जाता है। हालांकि इसका पूरी तरह से विकास सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1848</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. के आस-पास हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं सदी के अंत तक बिजली संचालित प्रेस का उपयोग होने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके चलते न्यूयार्क टाइम्स के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पेजों की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">96</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार प्रतियों का प्रकाशन एक घंटे में संभव हो सका। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1890</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. में लिनोटाइप का आविष्कार हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें टाइपराइटर मशीन की तरह से अक्षरों के सेट करने की सुविधा थी। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1890</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. तक अमेरिका समेत कई देशों में रंग-बिरंगे ब्लॉक अखबार छपने लगे। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1900</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ई. तक बिजली संचालित रोटरी प्रेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोटाइप की सुविधा और रंग-बिरंगे चित्रों को छापने की सुविधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोटोग्राफी को छापने की व्यवस्था होने से सचित्र समाचार पत्र पाठको तक पहुंचने लगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    श्रुति और स्मृति द्वारा अपने प्राचीनतम साहित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र-शस्त्र कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल-ज्योतिष शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा शास्त्र जैसे आज के तथाकथित विज्ञान के धरोहर के भंडार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत  कागज और मुद्रण में लम्बे अन्तराल तक पिछड़ गया और इस्लाम व ईसाई पंथ प्रचारकों के अतिवादी पुरोहितों जिनको खलीफा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोप तथा उनके नीचे मुल्ला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौलाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डिनल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्कविशप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रदर इत्यादि के पदवी से स्थापित किया जाता था। शासन की सहायता से सनातन को मिटाने के लिए किस स्तर के योजना चलती थी उसका नमूना प्रारम्भ में उद्धृत लॉर्ड मैकाले के तथाकथित भाषण में है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में ग्यारहवीं शताब्दी से इस्लामी आक्रमण और शिक्षा व्यवस्था और शासन में अतिक्रमण और शास्त्रों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकालयों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा केंद्रों के साथ मंदिरों के ध्वस्तीकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्रहवीं शताब्दी के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1835</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लॉर्ड मैकाले चार्टर से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक के ब्रिटिश शासन के कारण पुरातन शिक्षा व्यवस्था रसातल में पहुँच गई। रही सही कसर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1947</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1977</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कट्टर इस्लामी शिक्षा मंत्रियों के संस्कृत और हिंदी और सनातन विरोधी शिक्षा नीति तथा उच्च अदालतों में अंग्रेजी और निचले अदालतों में अघोषित रूप से उर्दू के अनिवार्य प्रयोग ने भारत के पुरातन सनातन कृतियों को लगभग नष्ट ही कर दिया। फिर चलचित्र में सनातन देवी देवताओं के अपमान तथा समाज में सनातन पद्धति विरोधी आचार विचार ही आधुनिकता के प्रतिक माने जाने लगे जो अद्यतन जारी है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस प्रकार सनातनियों पर शासन व्यवस्था के प्रतिकूल व्यवहार से उत्पन्न असुरक्षा की भावना तथा सरकारी नौकरी को शान समझने की नौकर-मनोवृत्ति ने सनातनी संस्कार घर अथवा मंदिर तक या समुदाय तक सिमटते बच्चों और अभिभावकों में कुल-परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ तक की बीसवीं सदी के अंत तक आते-आते सरकारी स्कूल के प्रति वितृष्णा और कोचिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शार्ट नोट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्वेन्ट्स के प्रति आकर्षण बढ़ाया। शनै: शनै: भ्रष्टाचार भी अकल्पनीय रूप से बढ़ता गया। विधर्मियों के दुष्प्रचार और इतिहास के चयनात्मक प्रस्तुतीकरण ने सनातन जनमानस में अपने ही थाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि पर संदेह की स्थिति उत्पन्न करते हुए अपने पद्धति को अन्धविश्वास तक कहे जाने की घटनाएँ तथा परिस्थितियां पैदा की गयी। वेद वाक्य अथवा मन्त्रों को सुविधा अनुसार तोड़-मरोडक़र अथवा गलत अनुवाद कर प्रस्तुत किया गया। ऐसे करने वालों को ऊँचे पद अथवा मान-सम्मान दिया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा मंडन किया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन में नेतृत्व करने की आड़ में दिखाने के लिए जेल में रखकर सभी प्रकार के सुविधा दी गयी। हर संभव छल-प्रपंच रचा गया और अपने ही लोग पद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी शान-शौकत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौज-मस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदले की  भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो भी भगवद्गीता के सोलहवें अध्याय के चतुर्थ और छठवें से इक्कीसवें श्लोक तक के वर्णित संकेत हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब करते रहे और मातृभूमि और जनमानस असमंजस में उन्हीं को अपना तारणहार मानते रहे।   </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक क्रांतियां और पुनर्जागरण के आयाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   अट्ठारहवीं शताब्दी के उत्तरार्ध तथा उन्नीसवीं शताब्दी के पूर्वार्ध में कुछ पश्चिमी देशों के तकनीकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक एवं सांस्कृतिक स्थिति में काफी बड़ा बदलाव आया। इसे ही औद्योगिक क्रान्ति (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Industrial Revolution)</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के नाम से जाना जाता है। यह सिलसिला प्रारम्भ होकर पूरे विश्व में फैल गया। समष्टिकृत शब्दों में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल एवं वाष्प चालित मशीनीकृत उत्पादन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Mechanization</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) का संबंध प्रथम औद्योगिक क्रांति से है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि द्वितीय औद्योगिक क्रांति के तहत विद्युत शक्ति के सहयोग से बड़े पैमाने पर उत्पादन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Mass production</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) को संभव बनाया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल क्रांति (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Digitization</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) को तीसरी औद्योगिक क्रांति से जोड़ा जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि स्वचालित उत्पादन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Automation</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) के लिए आई.टी. और इलेक्ट्रॉनिक्स के प्रयोग का संबंध चौथी औद्योगिक क्रांति से है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   ठीक है भारत तीसरी औद्योगिक क्रांति तक विभिन्न कारणों से पिछड़ा रहा और पश्चिमी देशों पर निर्भर रहना पड़ा। अब चौथी क्रांति के समय में पुराने तकनीक के मशीन तथा पुस्तकालय चिप्स में परिवर्तित हो चुके हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कागज रहित कार्यालय (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Paperless office</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) की अवधारणा विश्वस्तर पर चल चुकी है। संयुक्त राष्ट्र संघ बनने के बाद आधिकारिक तौर पर राज्यों के क्षेत्र विस्तार के लिए लड़ाईयां अवैध हो गई हैं और विश्व के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">193</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सदस्य देश तथा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर्यवेक्षक राज्यों को मिलाकर एक वैश्विक परिवार बनाया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका सजीव उदाहरण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020-21</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">COVID-19</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महामारी में विश्व-एकजुटता ने दिखाया है तथा भारत द्वारा प्रस्तावित </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">21</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मई को योग दिवस को मिली विश्व स्वीकृति है। चौथी औद्योगिक क्रांति विश्व के लिए है और इसमें भारत के पारम्परिक ज्ञान और संस्कार पद्धति के सबलता साथ देवनागरी लिपि जो जैसे लिखा जाता है वैसे उच्चारण होने के कारण आईटी और इलेक्ट्रॉनिक्स में भाषाई स्वीकार्यता के उच्चतम संभावना के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत को विश्व नेतृत्व मिल सकता है बशर्ते भारत समय रहते सुशिक्षित बच्चों को आवश्यक सभी क्षेत्रों और विषयों में सबल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुयोग्य  विशेषज्ञ पर्यन्त अपने अपने क्षेत्र के योग्य मानव संसाधन स्वदेश के साथ साथ विश्व को भी दे सके।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  समयानुसार भारत सरकार भी इस लिए उचित कदम उठा रही है। भारत में राष्ट्रीय स्तर पर आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस कार्यक्रम की रूपरेखा बनाने के लिये नीति आयोग के उपाध्यक्ष की अध्यक्षता में एक समिति का गठन किया गया है जिसमें सरकार के प्रतिनिधियों के अलावा शिक्षाविदों तथा उद्योग जगत प्रतिनिधि भी शामिल होंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   वर्तमान बजट में सरकार ने फिफ्थ जनरेशन टेक्नोलॉजी स्टार्टअप के लिये </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">480</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिलियन डॉलर का प्रावधान किया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन लर्निंग इंटरनेट ऑफ थिंग्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी प्रिंटिंग और ब्लॉक चेन शामिल हैं। इसके अलावा सरकार आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोबोटिक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल मैन्युफैक्चरिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिग डाटा इंटेलिजेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रियल टाइम डाटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल मुद्रा (क्रिप्टो करेंसी की  प्रतिस्थापन) और क्वांटम कम्युनिकेशन के क्षेत्र में शोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव संसाधन और कौशल विकास को बढ़ावा देने की योजना को मूर्त रूप दे रही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  उपरोक्त अवधारणा को आधार देने के लिए राष्ट्रीय पाठ्यचर्या की रूपरेखा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2005 (NCF</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2005) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को भारतीय पारम्परिक ज्ञान समाहित आधुनिक शिक्षा में परिवर्तित करते हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय शिक्षा नीति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020 (NCF</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित  राष्ट्रीय पाठ्यचर्या की रूपरेखा निर्माण हेतु अधिदेश दस्तावेज (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Mandate Document</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) अप्रैल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2022</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में जारी किया गया है। परिवर्तित राष्ट्रीय पाठ्यचर्या रूपरेखा के अधिसूचित होते ही वास्तविक भारतीय पद्धति की आधुनिक शिक्षा प्रणाली लागू होगी और आबाल-वृद्ध अपने खोये हुए संस्कृति को प्राप्त करेंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   रोबोटिक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्चुअल रियल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लाउड टेक्नोलॉजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिग डेटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस तथा मशीन लर्निंग और अन्य प्रौद्योगिकियों के क्षेत्र में उल्लेखनीय प्रगति कर भारत में कृत्रिम बुद्धिमत्ता से देश में व्यवसाय करने के तरीके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य देखभाल के क्षेत्र में क्षमता बढ़ाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा में सुधार लाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों के लिये अभिनव शासन प्रणाली विकसित करने और देश की समग्र आर्थिक उत्पादकता में सुधार के लिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और विशेष रूप से देश के सामाजिक और समावेशी कल्याण के लिये नवाचारों में उपयोग किया जाएगा। गूगल के साथ नीति आयोग की साझेदारी से कई प्रशिक्षण पहलें शुरू होंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टार्टअप को समर्थन मिलेगा और पी.एच-डी. छात्रवृत्ति के माध्यम से ए.आई. अनुसंधान को बढ़ावा मिलेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   गूगल के सीईओ सुंदर पिचाई का कहना है कि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता के फायदे के लिये हमने आग और बिजली का इस्तेमाल तो करना सीख लिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर इसके बुरे पहलुओं से उबरना जरूरी है। इसी प्रकार आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस भी ऐसी ही तकनीक है और इसका इस्तेमाल कैंसर के इलाज में या जलवायु परिवर्तन से जुड़ी समस्याओं को दूर करने में भी किया जा सकता है। आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस का निर्माण हमारी सभ्यता के इतिहास की सबसे बड़ी घटनाओं में से है। लेकिन सच यह भी है कि यदि इसके जोखिम से बचने का तरीका नहीं ढूँढा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो इसके गंभीर परिणाम हो सकते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि तमाम लाभों के बावजूद आर्टिफिशियल इंजेलिजेंस के अपने खतरे हैं। कुल मिलाकर एक शक्तिशाली कृत्रिम बुद्धिमत्ता का उदय हमारे लिये फायदेमंद भी हो सकता है और नुकसानदेह भी। फिलहाल हम नहीं जानते कि इसका स्वरूप आगे क्या होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये इस संदर्भ में और ज्यादा शोध किये जाने की आवश्यकता है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त कथन की समाधान तो भारतीय शिक्षा पद्धति में सृष्टि काल से ही चली आ रही है </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">              <strong> <span style="color:rgb(186,55,42);">‘</span></strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया:। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दु:खभाग्भवेत। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति: शान्ति: शान्ति:।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी सुखी होवें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी रोगमुक्त रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी मंगलमय घटनाओं के साक्षी बनें और किसी को भी दु:ख का भागी न बनना पड़े। ऊँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   बच्चे न केवल शिक्षित अपितु सुशिक्षित हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके लिए भारत सरकार द्वारा शिक्षा मंत्रालय के अंतर्गत स्वायत्तशाषी संस्था के माध्यम से सभी न्यायिक प्रक्रिया पूर्ण करते हुए भारतीय शिक्षा बोर्ड का गठन किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका प्रायोजक निकाय पतंजलि योगपीठ ट्रस्ट है (जो गुरुकुल पद्धति शिक्षित प्रशिक्षित युवाद्वय  योगऋषि स्वामी रामदेवजी महाराज और आयुर्वेद शिरोमणि आचार्य बालकृष्णजी महाराज के अथक प्रयास और उनके नेतृत्व में अनगिनत संख्या में विभिन्न क्षेत्र के विद्वानों व कर्मयोगियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाव्रतियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि के निरंतर सहयोग से विश्वव्यापी हो चुका है)। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">NEP</span><span lang="hi" xml:lang="hi">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2020</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आधारित पूर्व-प्राथमिक से उच्च माध्यमिक (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10+2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के बदले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5+3+3+4</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पद्धति) स्तर के कक्षाओं एवं विषयों के भारतीय पारम्परिक ज्ञान पद्धति समाहित आधुनिक शिक्षा एवं शिक्षण पद्धति अनुरूप तैयार पाठ्यचर्या आधारित पाठ्यपुस्तकों की सामग्री विकास कार्य मुद्रण व प्रकाशन स्तर पर पहुँच चुके हैं और अप्रैल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2023</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से इस बोर्ड से सम्बद्धता हेतु विद्यालय/संस्थान आवेदन कर सकेंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    इस प्रकार भारत में भारतीय शिक्षा बोर्ड द्वारा विकसित पाठ्यचर्या आधारित शिक्षण-प्रशिक्षण प्राप्त बच्चे अपने स्कूली शिक्षा के मध्य अथवा स्कूली शिक्षा के पश्चात् उच्च शिक्षा हेतु और किसी भी कार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि हेतु न केवल शिक्षित होंगे अपितु पूर्ण सुशिक्षित होकर अपने पूर्वजों के थाती के ध्वजवाहक बनते हुए विश्व में सनातन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत और भारतीयता का परचम लहरायेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो स्वाभाविकत: श्रेष्ठ नागरिक भी कहलायेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे राष्ट्र का उत्थान तो नि:संदेह होगा ही। अस्तु।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/46/sushikshit-bachche-shreshth-nagarik-aur-rashtra-utthan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/46/sushikshit-bachche-shreshth-nagarik-aur-rashtra-utthan</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:42:22 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/yg.jpg"                         length="317670"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि वैलनेस में निराश-हताश लोगों को मिली आशा की किरण</title>
                                    <description><![CDATA[<h6 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. अनुराग</span><span lang="en-in" style="line-height:115%;" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" style="line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> चिकित्सक- पतंजलि योगग्राम</span></span></h6>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/47/patanjali-wellness-the-ray-of-hope"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/pww1.jpg" alt=""></a><br /><h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#0e5510;border-color:#0E5510;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(14,85,16);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(236,240,241);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम विश्व के सबसे बड़े योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूप्रेशर चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ चिकित्सा का संस्थान है। पतंजलि योग पीठ द्वारा संचालित योगग्राम की भारतीय संस्कृति पर आधारित प्राकृतिक योग आयुर्वेद चिकित्सा त्रिवेणी का अनुपम आरोग्य तीर्थ स्थान है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें स्वास्थ्य प्राप्ति एवं रोग मुक्ति के लिए रोगी निरन्तर इस त्रिवेणी के संगम में स्नान हेतु नाना प्रकार के तीव्र जीर्ण साध्य-असाध्य एवं जटिल रोग हृदय रोग एस.एल.ई टाइपवन डाईबिटीज तथा र्यूमेटायड आर्थराइटिस जैसे अनेक आटोइम्यून डिजीज पार्किन्सन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटर न्यूरॉन डिजीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिमेंशिया आदि प्रोग्रेसिव न्यूरोलॉजिकल रोग दमा अल्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉयड महिला संबंधी रोगों तथा अन्य अनेक ज्ञात अज्ञात रोगों से ग्रस्त रोगी आ रहे हैं तथा स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख चैन शान्ति प्राप्त कर लौट रहे हैं। प्रतिदिन सुबह पूज्यपाद स्वामी जी महाराज का प्रेरणादायी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य प्रदायनी योग प्राकृतिक तथा आयुर्वेद तथा आधुनिक चिकित्सा पद्धति तथा पंतजलि रिसर्च संस्थान द्वारा किए जा रहे शोध कार्यों की विवेचना पूर्ण सम्बोधन एवं अमृत तुल्य आशीर्वचन स्वास्थ्य साधकों के लिए मृत संजीवनी का कार्य करता है। विश्व में अपने प्रकार के संस्थान में मानव जाति के लिए सदा स्वस्थ रहने तथा जीवन रूपान्तरण का महाप्रयोग एवं महाआरोग्य अनुष्ठान चल रहा है। विश्व में पतंजलि योगपीठ द्वारा राष्ट्रीय स्वास्थ्य रक्षण स्वास्थ्य सम्वद्र्धन एवं रोग निवारण का अद्वितीय कार्य हो रहा है। अब तक पतंजलि योगपीठ से करोड़ों रोगग्रस्त लोगों को स्वस्थ जीवन का अभयदान मिला है। ऐसा कार्य विश्व में स्वास्थ्य के क्षेत्र में अतुलनीय है। शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग एवं आयुर्वेद  में अनुसंधान के माध्यम से प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद चिकित्सा को सार्वभौम बनाने के लिए पतंजलि योगपीठ द्वारा जो कार्य हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो रहा है और होगा वह अद्वितीय है।</span></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वैलनेस में अस्थमा व चश्मा दोनों को किया विदा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूज्य मेरी उम्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">70</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष है। पिछले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल से मैं अस्थमा से पीडि़त था तथा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले ही मुझे चश्मा लग गया था। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं गाँव के स्कूल में बच्चों को प्रतिदिन योग कराता हूँ जिस कारण गाँव के लोगों ने मेरा नाम भी आपके नाम पर रामदेव ही रख दिया है। पतंजलि वैलनेस में आकर मुझे योग-प्राणायाम व प्राकृतिक चिकित्सा का अभुतपूर्व लाभ मिला है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी मुझे यहाँ आए मात्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन हुए हैं। मैं प्रतिदिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घण्टा शीर्षासन करता हूँ जिससे मेरी आँख की रोशनी बढ़ गई है तथा मैंने चश्मे को पूरी तरह विदा कर दिया है। पतंजलि वैलनेस के प्राकृतिक उपचार व योग-प्राणायाम से मेरा अस्थमा भी ठीक हो गया है। अनुलोम-विलोम के चमत्कारी परिणाम से मैंने श्वास रोग को भी विदा कर दिया है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी आपके दर्शन लाभ पाकर मैं कृतार्थ हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">70</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष की आयु में मैंने पूर्ण स्वस्थ शरीर व निरोगी काया को अनुभव किया है। अब मैं पूरी तरह स्वस्थ हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा आनन्दित जीवन जी रहा हूँ। यह सब आपके योग-प्राणायाम तथा समाज के प्रति नि:स्वार्थ सेवाभाव से ही सम्भव हो पाया है। आपको मेरा शत-शत प्रणाम। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमप्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहारनपुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग-आयुर्वेद से हुई संतान की प्राप्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी विवाह के बाद कई साल तक मुझे संतान सुख से वंचित रहना पड़ा। अनेकों उपाय किए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह-जगह डॉक्टरों को दिखाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई.यू.आई. तथा आई.वी.एफ. भी कराया पर कोई लाभ नहीं हुआ। डॉक्टरों ने भी हार मान ली थी। मुझे तनाव भी रहने लगा था। वर्ष </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2015</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में एक आशा के साथ मैं पतंजलि आई। यहाँ चिकित्सक की सलाह पर मैंने शिवलिंगी बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रजीवक आदि आयुर्वेदिक औषधियों का सेवन किया। साथ ही कुछ योग-आसनों का भी अभ्यास किया। दो माह बाद मेरे जीवन में मानो चमत्कार हो गया जब मुझे पता चला कि मैं गर्भवती हूँ। संतान प्राप्ति से मुझे माँ बनने का गौरव मिला। फिर बाद में मुझे दो बच्चे जुड़वा पैदा हुए। किन्तु दुर्भाग्य की बात यह है कि आई.यू.आई. तथा आई.वी.एफ. तकनीक ने मुझे बच्चों का सुख तो दिया नहीं दुष्परिणाम के रूप में कैंसर दे दिया। अब मैं पुन: पतंजलि की शरण में हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे पूर्ण विश्वास है कि पतंजलि में मैं कैंसर को भी परास्त कर दूँगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्टिकेरिया (शीत-पित्त) से मिला छुटकारा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4-5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल से आर्टिकेरिया (शीत-पित्त) से पीडि़त था जिससे मुझे बहुत तकलीफ रहती थी। खुजली के कारण मैं एक रात भी कहीं बाहर भी नहीं रहता था। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर मैंने आपके द्वारा बताए योग व प्राणायाम का अभ्यास किया। अनुलोम-विलोम व कपाभाति का मुझे विशेष लाभ हुआ। आपने एक कार्यक्रम में घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली मिर्च व खाण्ड का प्रयोग शीत-पित्त में लाभकारी बताया था जिसका मैंने प्रयोग अपने ऊपर किया। मैंने दो चम्मच शुद्ध घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3-5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> काली मिर्च तथा थोड़ी सी खाण्ड का प्रयोग शुरू किया जिसके मुझे सकारात्मक परिणाम प्राप्त हुए और अब मैं पूरी तरह ठीक हूँ। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके आशीर्वाद से आर्टिकेरिया नाम के कष्टकारी रोग से मुझे छुटकारा मिला। पूज्य स्वामी जी महाराज को कोटि-कोटि प्रणाम। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकांत तापरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकोला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र </span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पुराना अस्थमा अनुलोम-विलोम व श्वासारी गोल्ड से ठीक</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी मेरी उम्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">52</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष है। मुझे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले अस्थमा ने अपनी गिरफ्त में ले लिया था। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बार अस्थमा के अटैक पड़ चुके हैं। जीवन से पूरी तरह निराश हो चुकी थी। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर मैंने आपको आस्था चैनल पर देखा और योग की शरण में आ गई। मैं प्रतिदिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घण्टे योग करती हूँ। जिसमें अनुलोम विलोम व कपालभाति से मुझे बहुत लाभ मिला है। श्वास रोगों में श्वासारी गोल्ड कैप्सूल से मुझे बहुत लाभ मिला है। मेरा अस्थमा अब पूरी तरह ठीक है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके साथ ही मुझे पैरों में दर्द रहता था। डॉक्टरों का कहना था कि जोड़ घिस गए हैं। फिर मैंने पतंजलि के चिकित्सक के परामर्श पर पीड़ानिल गोल्ड लेना शुरू किया जिससे पैरों का दर्द अब पूरी तरह ठीक है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा हिमोग्लोबिन भी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6-7</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम ही रहता था। प्रतिदिन योग-प्राणायाम से मेरा कायाकल्प हो गया तथा अब मेरा हिमोग्लोबिन बिना किसी दवा के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">16</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी निराश रोगियों को जीने की नई दिशा दिखाकर आप सही अर्थों में मानवता की सच्ची सेवा कर रहे हैं। आपको कोटि-कोटि वन्दन। </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महेन्द्रगढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाणा</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(14,85,16);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वैलनेस में मात्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो वजन कम किया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथुरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश से आया हूँ। कुछ समय से मेरा वजन बढ़ता जा रहा था। मैंने वजन कम करने के तरीकों पर पढऩा शुरू किया। जल्दी वजन कम करने के कई आसान तरीके मुझे मिले किन्तु गहन अध्ययन करने पर उनके दुष्प्रभावों का भी पता चला। फिर मैंने प्राकृतिक तरीकों से वजन कम करने का मन बनाया और पतंजलि आ गया। अभी मुझे यहाँ आए मात्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन हुए हैं और मेरा लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो वजन कम भी हो गया है। जब मैं यहाँ आया तो मेरा वजन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">86.8</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो था जोकि अब </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">82.6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो रह गया है। यहाँ मैंने योग-प्राणायाम विशेष रूप से कपालभाति का अभ्यास किया। साथ ही कुछ प्राकृतिक चिकित्सा व पंचकर्म से मेरे शरीर से विषाक्त पदार्थ बाहर निकल गए। अब मैंने निश्चय किया है कि योग को अपनी दिनचर्या में शामिल करूंगा। प्रणाम </span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मथुरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#ECCAFA;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<table style="border-collapse:collapse;width:100.134%;border-width:1px;background-color:#2DC26B;border-color:#2DC26B;" border="1"><colgroup><col style="width:99.866%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(45,194,107);">
<h4 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि वैलनेस केंद्र हरिद्वार के संपर्क सूत्र </span></strong></h4>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम : +</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">91</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">89548-90120</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम् :</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> +91 74560-04599</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार :</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> +91  89548-90210</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><a title="https://patanjaliwellness.com/index.php" href="https://patanjaliwellness.com/index.php"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://patanjaliwellness.com/index.php</span></a></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:center;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>दिव्य अनुभूति</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/47/patanjali-wellness-the-ray-of-hope</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/47/patanjali-wellness-the-ray-of-hope</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:41:50 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/pww1.jpg"                         length="227009"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>उत्तराखण्ड के विकास में पतंजलि योगपीठ का बड़ा योगदान : भाजपा प्रदेश अध्यक्ष</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नवम्बर। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश अध्यक्ष श्री महेन्द्र भट्ट का पतंजलि आगमन हुआ जहाँ पतंजलि योगपीठ के महामंत्री आचार्य बालकृष्ण जी ने उनका पुष्पगुच्छ व शॉल भेंट कर भव्य स्वागत किया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर भाजपा प्रदेश अध्यक्ष ने कहा कि उत्तराखण्ड के चहुँमुखी विकास में पतंजलि योगपीठ का बड़ा योगदान है।  पतंजलि ने प्रदेशवासियों को न सिर्फ रोजगार के अवसर प्रदान किए अपितु उन्हें शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा जैसी मूलभूत सुविधाओं को भी सुलभ कराया। पतंजलि की सेवाओं का लाभ दुर्गम पहाड़ी क्षेत्रों की जनता को भी मिल रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही मुख्य कारण है जिसके चलते</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/49/uttrakhand-development-and-contribution-of-patanjali"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/bjp.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नवम्बर। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश अध्यक्ष श्री महेन्द्र भट्ट का पतंजलि आगमन हुआ जहाँ पतंजलि योगपीठ के महामंत्री आचार्य बालकृष्ण जी ने उनका पुष्पगुच्छ व शॉल भेंट कर भव्य स्वागत किया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर भाजपा प्रदेश अध्यक्ष ने कहा कि उत्तराखण्ड के चहुँमुखी विकास में पतंजलि योगपीठ का बड़ा योगदान है।  पतंजलि ने प्रदेशवासियों को न सिर्फ रोजगार के अवसर प्रदान किए अपितु उन्हें शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा जैसी मूलभूत सुविधाओं को भी सुलभ कराया। पतंजलि की सेवाओं का लाभ दुर्गम पहाड़ी क्षेत्रों की जनता को भी मिल रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही मुख्य कारण है जिसके चलते पहाड़ों से पलायन रूका है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता में आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने कहा कि पतंजलि शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग-आयुर्वेद अनुसंधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौ-अनुसंधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक कृषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना एवं तकनीकी आदि विविध सेवापरक गतिविधियों में संलग्न है जिससे वैश्विक स्तर पर मानवमात्र लाभान्वित हुआ है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर पतंजलि योगपीठ के अधिकारीगण तथा भाजपा संगठन के कार्यकर्ता उपस्थित रहे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/49/uttrakhand-development-and-contribution-of-patanjali</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/49/uttrakhand-development-and-contribution-of-patanjali</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:39:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/bjp.jpg"                         length="308858"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>किसान दिवस पर ‘मृदा परीक्षण एवं पोषण’ को समर्पित रहा 600वां योगाहार उत्सव</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 23</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिसम्बर।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किसान दिवस के अवसर पर पतंजलि स्वैच्छिक योगाहार के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">600</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिवस पूर्ण हुए। इस अवसर को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृदा परीक्षण एवं पोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के रूप में मनाया गया। इस अवसर पर योगाहार के वरिष्ठ सदस्य एवं पोरी के मुख्य महाप्रबंधक श्री पवन कुमार जी ने कहा कि योग और आहार पर चर्चा और व्यावहारिक दृष्टि से अभी तक इस कार्यक्रम में विविध विषयों का संयोजन हुआ है। महाप्रबंधक श्री विवेक वेनीपुरी जी ने सभी का स्वागत किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डा. आर.के शुक्ला ने मृदा परीक्षण और उसके महत्व पर बात रखी। श्री अभिराज कम्बोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी नीमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डा.</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/50/kisan-divas-par-mrida-evm-poshan-ko-samarpit-raha"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/kisan.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 23</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिसम्बर।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किसान दिवस के अवसर पर पतंजलि स्वैच्छिक योगाहार के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">600</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिवस पूर्ण हुए। इस अवसर को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृदा परीक्षण एवं पोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के रूप में मनाया गया। इस अवसर पर योगाहार के वरिष्ठ सदस्य एवं पोरी के मुख्य महाप्रबंधक श्री पवन कुमार जी ने कहा कि योग और आहार पर चर्चा और व्यावहारिक दृष्टि से अभी तक इस कार्यक्रम में विविध विषयों का संयोजन हुआ है। महाप्रबंधक श्री विवेक वेनीपुरी जी ने सभी का स्वागत किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डा. आर.के शुक्ला ने मृदा परीक्षण और उसके महत्व पर बात रखी। श्री अभिराज कम्बोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारी नीमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डा. मनोहर राठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री दीपक वशिष्ठ आदि ने मृदा गुणवत्ता पर अपने विचार रखे। योगाहार के नियमित सदस्य श्री मुन्नीलाल यादव जी ने योगाहार मंच पर खुली चर्चा को आगे बढ़ाया। श्रीमती रंजना किन्हीकर ने सभी का धन्यवाद ज्ञापित किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस ऑनलाइन कार्यक्रम से किसान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यकर्मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्यूरोक्रेट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीति निर्माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदम श्री पुरस्कार प्राप्त व्यक्तित्व से लेकर विद्यार्थी और शिक्षक समर्पित भाव से जुड़े। कार्यक्रम में भारत के विभिन्न राज्यों के साथ ही नेपाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगापुर से भी योग शिक्षक एवं मुख्य अतिथियों ने भी प्रतिभाग किया।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/50/kisan-divas-par-mrida-evm-poshan-ko-samarpit-raha</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/50/kisan-divas-par-mrida-evm-poshan-ko-samarpit-raha</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:38:17 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/kisan.jpg"                         length="65676"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आधुनिक व प्राच्य शिक्षा व्यवस्था को लेकर पतंजलि की दृष्टि व्यापक : चेयरपर्सन, एनसीआईएसएम</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 24</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नवम्बर।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पतंजलि भारतीय आयुर्विज्ञान एवं अनुसंधान संस्थान (पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज) में एनसीआईएसएम के चेयरपर्सन वैद्य जयन्त देव पुजारा जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इथिक्स एण्ड रेजिस्ट्रेशन फॉर इण्डियन सिस्टम ऑफ मेडिसिन के प्रेसिडेन्ट प्रो. वैद्य राकेश शर्मा जी तथा बॉर्ड ऑफ आयुर्वेदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीआईएसएम के प्रेसिडेन्ट प्रो. बी.एस. प्रसाद का आगमन हुआ जहाँ आचार्य बालकृष्ण जी ने आगन्तुक महानुभावों को पुष्पगुच्छ व शॉल भेंट कर भव्य स्वागत किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगन्तुक महानुभावों ने पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज एवं हॉस्पिटल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि अनुसंधान संस्थान तथा पतंजलि वैलनेस सेंटर आदि का भ्रमण कर पतंजलि के तत्वावधान में किए जा रहे शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा व अनुसंधान</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/51/adhunik-shiksha-vyavstha-ko-lekar-patanjali-ki-drishti"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/56-1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 24</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नवम्बर।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पतंजलि भारतीय आयुर्विज्ञान एवं अनुसंधान संस्थान (पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज) में एनसीआईएसएम के चेयरपर्सन वैद्य जयन्त देव पुजारा जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इथिक्स एण्ड रेजिस्ट्रेशन फॉर इण्डियन सिस्टम ऑफ मेडिसिन के प्रेसिडेन्ट प्रो. वैद्य राकेश शर्मा जी तथा बॉर्ड ऑफ आयुर्वेदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीआईएसएम के प्रेसिडेन्ट प्रो. बी.एस. प्रसाद का आगमन हुआ जहाँ आचार्य बालकृष्ण जी ने आगन्तुक महानुभावों को पुष्पगुच्छ व शॉल भेंट कर भव्य स्वागत किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगन्तुक महानुभावों ने पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज एवं हॉस्पिटल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि अनुसंधान संस्थान तथा पतंजलि वैलनेस सेंटर आदि का भ्रमण कर पतंजलि के तत्वावधान में किए जा रहे शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा व अनुसंधान कार्यों का जायजा लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर एनसीआईएसएम के चेयरपर्सन वैद्य जयन्त देव पुजारा ने कहा कि आधुनिक व प्राच्य शिक्षा व्यवस्था को लेकर पतंजलि की व्यापक दृष्टि है। यहाँ भावी भारत के निर्माता एवं नेतृत्व करने वाले व्यक्तित्व गढ़े जा रहे हैं। पंतजलि आयुर्वेद कॉलेज से प्रतिवर्ष कुशल वैद्यों की टीम स्वास्थ्य सेवाओं को बेहतर बनाने के लिए तैयार की जा रही है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता में आचार्य बालकृष्ण जी ने कहा कि पतंजलि शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना एवं तकनीकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौ-संरक्षण एवं संवद्र्धन आदि विविध क्षेत्रों में संलग्न है। आयुर्वेद अनुंसधान के क्षेत्र में पतंजलि अग्रणी कार्य कर रहा है। विश्वविख्यात शोध पत्रिकाओं व जर्नल्स में पतंजलि अनुसंधान संस्थान के तत्वावधान में सैकड़ों आयुर्वेद से सम्बंधित शोध-पत्र प्रकाशित हो चुके हैं। प्राचीन पाण्डुलिपियों को संरक्षित करने के साथ उन्हें प्रकाशित करने का बड़ा कार्य भी पतंजलि द्वारा किया जा रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि अनुसंधान संस्थान (पीआरआई) का भ्रमण कर इथिक्स एण्ड रेजिस्ट्रेशन फॉर इण्डियन सिस्टम ऑफ मेडिसिन के प्रेसिडेन्ट प्रो. वैद्य राकेश शर्मा ने कहा कि पीआरआई के माध्यम से पतंजलि आयुर्वेद में शोध के नए आयाम स्थापित कर रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीआईएसएम के प्रेसिडेन्ट प्रो. बी.एस. प्रसाद ने पतंजलि वैलनेस का भ्रमण कर कहा कि पतंजलि ने प्राचीन चिकित्सा पद्धति को आधुनिक सुविधाओं के साथ प्रस्तुत कर नई पहचान दी है। पतंजलि वैलनेस योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगी चिकित्सा व एक्यूप्रेशर आदि चिकित्सा सुविधाओं से युक्त इंटिग्रेटेड थेरेपी का अद्भुत केन्द्र है जहाँ रोगी साध्य-असाध्य रोगों से मुक्ति पाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस अवसर पर पतंजलि विश्वविद्यालय के प्रति-कुलपति प्रो. महावीर अग्रवाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज के प्राचार्य प्रो. अनिल यादव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो. विक्रम गुप्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो. प्रत्युष सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो. दयाशंकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. मनोज भाटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. राजीव सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. धीरज त्यागी आदि उपस्थित रहे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/51/adhunik-shiksha-vyavstha-ko-lekar-patanjali-ki-drishti</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/51/adhunik-shiksha-vyavstha-ko-lekar-patanjali-ki-drishti</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:37:32 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/56-1.jpg"                         length="253658"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि कृषि में अनुसंधान कर जैविक कृषि को दे रही बढ़ावा : श्री अनिल विज</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 21</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नवम्बर।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हरियाणा सरकार के स्वास्थ्य मंत्री माननीय श्री अनिल विज जी का पतंजलि आगमन हुआ। जहाँ पतंजलि योगपीठ के महामंत्री आचार्य बालकृष्ण जी ने उनका पुष्पगुच्छ व शाल भेट कर भव्य स्वागत किया। इस अवसर पर श्री विज जी ने पतंजलि के सेवा कार्यों एवं विभिन्न प्रकल्पों का भ्रमण किया। स्वास्थ्य मंत्री पतंजलि गौशाला में भारतीय नस्ल की गायों के लिए किए जा रहे अनुसंधान एवं नस्ल सुधार के कार्यों से अत्यंत प्रभावित होते हुए। उन्होंने कहा कि पतंजलि द्वारा भारतीय नस्ल की गायों के संवद्र्धन हेतु जो कार्य किया जा रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह अद्भुत है। </span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/52/patanjali-krishi-me-anushandhan-kar-jaivik-krishi-ko-de-rhe-badhawa"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/57-11.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 21</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नवम्बर।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हरियाणा सरकार के स्वास्थ्य मंत्री माननीय श्री अनिल विज जी का पतंजलि आगमन हुआ। जहाँ पतंजलि योगपीठ के महामंत्री आचार्य बालकृष्ण जी ने उनका पुष्पगुच्छ व शाल भेट कर भव्य स्वागत किया। इस अवसर पर श्री विज जी ने पतंजलि के सेवा कार्यों एवं विभिन्न प्रकल्पों का भ्रमण किया। स्वास्थ्य मंत्री पतंजलि गौशाला में भारतीय नस्ल की गायों के लिए किए जा रहे अनुसंधान एवं नस्ल सुधार के कार्यों से अत्यंत प्रभावित होते हुए। उन्होंने कहा कि पतंजलि द्वारा भारतीय नस्ल की गायों के संवद्र्धन हेतु जो कार्य किया जा रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह अद्भुत है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने कहा कि अनेकों रोगों का कारण कृषि में केमिकल फ़र्टिलाइजऱ युक्त पदार्थों का प्रयोग है। उन्होंने कहा कि पतंजलि कृषि में अनुसंधान कर जैविक कृषि को बढ़ावा दे रही है। पूज्य स्वामी जी ने कहा कि जिस प्रखरता के साथ माननीय अनिल विज जी भारतीय संस्कृति व परंपरा को जीते हैं वह अन्य राजनीतिज्ञों के लिए भी अनुकरणीय उदाहरण है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण जी ने माननीय श्री विज को पतंजलि के विभिन्न प्रकल्पों का भ्रमण कराया और समय-समय पर श्री विज जी के सहयोग के लिए धन्यवाद ज्ञापित किया।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/52/patanjali-krishi-me-anushandhan-kar-jaivik-krishi-ko-de-rhe-badhawa</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/52/patanjali-krishi-me-anushandhan-kar-jaivik-krishi-ko-de-rhe-badhawa</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:35:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/57-11.jpg"                         length="98599"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        