<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/4912/%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>रोग - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/4912/rss</link>
                <description>रोग RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>रोग, योग और स्वास्थ्य</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रवीन्द्रनाथ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दास</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एम</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एस</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एम</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">,</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एम</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आर</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">(</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यूके</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">), </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एफ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आर</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.(</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लंदन</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">)</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वरिष्ठ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्थान</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3343/disease--yoga-and-health"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-07/451.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 180 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खहा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>’</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उंगलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायुबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेंडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकुचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरोटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैप्पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 270 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 206 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हडिड्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 80 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 126 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 206 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 360 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्ममुहूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवादार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्मासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेवजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रभेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यवेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूंए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2021</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-5</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में 40</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">12</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">23</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">22</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जॉगिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रनिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साईकिलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विमिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिकोणासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमोत्तासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाल्वासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पादवर्तासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुर्कटासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मत्सासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हलासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सरसाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतोनासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकपाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतेनासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेतुबंधासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्कटासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्षासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हलासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोसंगयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्रलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जॉगिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यनमस्कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 5/6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">10</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 900-100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनवांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणाों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्षासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमरेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेटिनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटेचमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्निया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ट्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमोत्तानासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रासन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्टियोपोरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलेसीमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशानुगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिउमाटऐड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोइम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्तवृत्तिनिरोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टुहस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोखमम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्यकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चिदानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ममैवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवलोके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वलंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3343/disease--yoga-and-health</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3343/disease--yoga-and-health</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Nov 2023 21:37:51 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/451.jpg"                         length="55734"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि योगपीठ एवं गुजरात सरकार के संयुक्ततत्वावधान में आयोजित अहमदाबाद अन्तर्राष्ट्रीय योगदिवस</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि स्वामी रामदेव </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दि कोई भी व्यक्ति सात्विक आहार लेता है और कपालभाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह  सदैव स्वस्थ रहेगा ही। मैं कहता हूं कि जीवन में प्राण की प्रतिष्ठा आवश्यक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो योग से सम्भव है। वास्तव में विद्यार्थियों के लिए प्राण नॉलेज है। प्राण विद्या है। रोगियों के लिए प्राण-औषधि है। योगियों के लिए प्राण ब्रहम है। इस संदर्भ में हमने योग का प्रयोग किया लाखों-करोड़ों लोगों पर और सिद्ध हुआ कि योग वह सब कुछ प्राप्त कराता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो तुम चाहते हो। प्राणायाम से सब रोग मुक्त </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव मुक्त </span>, </h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2455/rog--vyasan-aur-hinsa-mukti-ka-abhiyaan-hai-yog"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-10/1121.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि स्वामी रामदेव </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">य</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दि कोई भी व्यक्ति सात्विक आहार लेता है और कपालभाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह  सदैव स्वस्थ रहेगा ही। मैं कहता हूं कि जीवन में प्राण की प्रतिष्ठा आवश्यक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो योग से सम्भव है। वास्तव में विद्यार्थियों के लिए प्राण नॉलेज है। प्राण विद्या है। रोगियों के लिए प्राण-औषधि है। योगियों के लिए प्राण ब्रहम है। इस संदर्भ में हमने योग का प्रयोग किया लाखों-करोड़ों लोगों पर और सिद्ध हुआ कि योग वह सब कुछ प्राप्त कराता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो तुम चाहते हो। प्राणायाम से सब रोग मुक्त </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव मुक्त </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसापरक आचरण से मुक्त </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब प्रकार की बुराईयों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव व अकर्मणता से मुक्त हो जाते हैं। बीमारियों पर संपूर्ण दुनियां में 100 लाख-करोड़ रुपये प्रति वर्ष खर्च हो रहे हैं। इसी प्रकार 100 लाख करोड़ बुराईयों पर खर्च होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा जैसी बुराईयों पर इतना ही धन खर्च होता है। जबकि योग-रोग मुक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यसन मुक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा मुक्ति का अभियान है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग कहते हैं मोदी जी पूरे देश को अशांति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार्किकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजकता मुक्त करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर मैं कहता हूँ शासन किसी का क्यों न हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना योगानुशासन के धरती पर वह श्रेष्ठ शासन नहीं ला सकता। हमें देश व विश्व में हर बच्चों के अंदर योग के प्रति उत्साह पैदा करना है। मैं कहता हूं कि हमें मेरी माता ने जिस रूप में पैदा किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास के कारण आज भी वही नूर हमारे चेहरे पर है। मैं योग एवं कर्म योग को अपना धर्म मानकर कार्य करता हूँ। इस योग को आज राजनैतिक दृष्टि से आजादी के 70 वर्ष बाद अन्तर्राष्ट्रीय गौरव मिला। मैं मानता हूँ योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम की आवश्यकता हर किसी को है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर  जीवन में अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह आदि का जागरण भी योग ही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें राष्ट्रहित व जीवनहित की इस धारा से योग को जोड़ना व  अपनाना है। </span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#f1c40f;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">देश में योग को प्रामाणिकता से स्थापित करने के लिए प्रधानमंत्री को बधाई</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">मैं अनुभव करता हूँ जब प्रारम्भ के दिनों में गंगोत्री में हम श्रद्धेय स्वामी जी के साथ चिंतन करते थे कि भारतीय ऋषियों की विरासत को दुनियां में कैसे पहुँचा सकते हैं। इन्हीं दिनों उस गंगोत्री में हम दोनों के सानिध्य में लोग आते थे और साधना के लिए योग करते थे। देखते ही देखते वे स्वस्थ होने लगे और योग की वह यात्रा आज संपूर्ण विश्व में प्रवाहित हो उठी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी दुनियां के सामने योग एक उदाहरण है कि कोई भी विधा राजाश्रय पाकर कैसे विस्तार पा सकती है। पहले भी अधिकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेता हमारे यहां योग करने आते थे। पर योग शिविर में योग करने पर वे सोचते थे कि कब नोटिस आ जाय कि तुम योग क्यों करते हो। क्योंकि इसे सम्प्रदाय के दायरे में जो देखा जाता था। स्वामी जी कहते थे कि देश में धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति से लेकर न जाने कितनी दीवारे पैदा थीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर इन दीवारों को यदि किसी ने तोड़ा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह है योग। यही नहीं एक तरफ करोड़ों-करोड़ों की दवाईयों को दिखाकर हमें स्वास्थ्य के नाम पर भयभीत किया जाता था। शरीर को हमें मेडिकल स्टोर बनाने हेतु विवश किया जाता था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर योग ने इस भय से भी हमें मुक्त किया है। अब हम योग से ही स्वस्थ हो जाते हैं। योग किसी सीमा का विषय नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह दुनियां के सौभाग्य का मार्ग है। हम कहते </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है| </span>यदि कोई ईसाई होगा तो योग उसे सच्चा ईसाई बना देगा<span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">मुस्लिम को यह सच्चा मुसलमान बना रहा है। वास्तव में योग ऋषियों की विरासत है</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">सबकी भलाई का आधार है। योग करने वाला व्यक्ति शारीरिक</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">मानसिक प्रदूषण से मुक्त रहता ही है</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">वह दूसरों को भी इससे मुक्त करता है। इस महान परम्परा को संवारने</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">जन-जन तक </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">पहुँचाने</span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi"> का प्रचण्ड प्रयास जो स्वामी जी कर रहे हैं</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">उससे आप भी जुड़ें तथा इसे जन-जन तक पहुँचाने का पुण्य प्राप्त करें। हम इसे देश में प्रामाणिकता के साथ स्थापित करने के लिए माननीय प्रधानमंत्री जी को बधाई देते हैं। योग से हम रोग मुक्त ही नहीं होते</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">अपितु यह संपूर्ण समस्याओं का अंत भी है। मैं देखता हूँ बीमार व्यक्ति योग से ही ठीक हो जाते हैं</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">पर जो बीमार नहीं हैं</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">उनमें भी तरह-तरह का भय व्याप्त रहता है</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">पर यह योग लोगों को भय व घबराहट से मुक्ति भी दिला सकता है। जो स्वस्थ हैं उन्हेें स्वस्थ रखने के लिए योग महत्वपूर्ण  है। स्वस्थ रहने के लिए अपनी दिनचर्या और आहारचर्या को सुधारिये</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">योग की शरण में रहिये। इस प्रकार तन और मन से जब हम ठीक होंगे तो सुंदर देश व विश्व का निर्माण भी कर सकते हैं। इस तृतीय अन्तर्राष्ट्रीय योग दिवस पर अहमदाबाद के इस आयोजन से दुनियां योग को याद ही नहीं करेगी</span><span style="font-size:1.25rem;">, </span><span lang="hi" style="font-size:1.25rem;" xml:lang="hi">अपितु दुनियां योग का अभ्यास करने के लिए भी प्रेरित होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2017</category>
                                            <category>जुलाई</category>
                                            <category>योग दिवस</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2455/rog--vyasan-aur-hinsa-mukti-ka-abhiyaan-hai-yog</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2455/rog--vyasan-aur-hinsa-mukti-ka-abhiyaan-hai-yog</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jul 2017 21:54:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-10/1121.jpg"                         length="258172"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        