<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/5261/%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98%E0%A4%9F%E0%A4%A8" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>तुलसी के रासायनिक संघटन - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/5261/rss</link>
                <description>तुलसी के रासायनिक संघटन RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>शिरो, श्वास, नासा व वक्ष आदि रोगों की अचूक औषधि ‘तुलसी’</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="en-in" style="color:#FF0000;" xml:lang="en-in"><span> </span></span></strong><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span> </strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2626/shiro--shwas--nasa-va-vaksh-aadi-rogon-ki-achuk-aushadhi-tulsi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-11/401.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E67E23;border-color:#E67E23;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(230,126,35);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ocimum Sanctum </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Linn.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओसीमम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंक्टम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Syn-Ocimum tenuiflorum </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Linn., </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ocimum monachorum </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Linn.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">;</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Lamiaceae</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लैमिएसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Holy basil</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवदुन्दुभि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपेतराक्षसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमञ्जरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूतघ्नी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">;  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृन्दा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ीया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एरेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ared tulsi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारीटुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Karitulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">);  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गग्गेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेट्टु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Gagger chettu)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulashi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulas</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णतुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Krishantulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tulasi</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">). </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Thai basil</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्रेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Sacred basil</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">); </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोहश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Dohsh</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">).</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशेमानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोविरेचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरेविरेचनार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ocimum basilicum, O. gratissimum</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(22,145,121);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिट्रिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टारटरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युजिनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईथर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-4-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेक्किलडीहाईड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, γ-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेलीनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरियोफाईलिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पीनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल्डीहाईड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, β-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केम्फीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> α-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिनीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूजीनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेवीकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवाष्पशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैडीनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिमोनीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युजिनोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, β-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">केरोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्सोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकैटेचुईक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैनेलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैफीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोरोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेसमेरिनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> β-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राइटरपीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पॉल्मिटिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेएरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑलिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलिनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्कॉर्बिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल्केलाइड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोसाइड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेपानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रतौंधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रतौंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पीनसरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूंघने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एरंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंपले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंतशूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरभंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरभंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BFEDD2;border-color:#BFEDD2;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(191,237,210);">
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयोत्तेजक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशोधक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदजनन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वरघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातश्लैष्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटार्बुद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताशय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवकरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयविकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विसूचिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदरशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विबन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टार्तव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निमांद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासकष्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्ररोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासास्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशयिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्मरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोवेदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊष्माघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षाघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटिशूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षिरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णरोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूतिनासा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमवात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दद्रु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पदंश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहारोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्रिकज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रतिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिमांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाइसीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोनोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Neisseria gonorrhoeae</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">काण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Stem callus</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐथेनॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोरोफार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सकार्नियल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Transcorrneal</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्षेप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tonic convulsion</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Nootropic</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रंशरोधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Antiamnesic</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्कोहॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनास्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैमजीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्तित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Reversible</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जननक्षमतारोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/591.jpg" alt="59"></img></span></strong></h5>
</li>
</ul>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिश्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीमिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्बत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुक्कुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्बत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोयकांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुराक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेचिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">50-60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाण्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निमांद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाण्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निमांद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अपच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्कवस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बस्तिशोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रदाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्काश्मरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्काश्मरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीकन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 125-250 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातव्याधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सियाटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ाग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बफारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिगतवात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषजनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बफारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोंटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झांई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रस्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंसौदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-(1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तांबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौबीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतपित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतपित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ीव्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ीव्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ½-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जावित्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोदीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बालरोग</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लवंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टंकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पविष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पदंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुजीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वानुभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगानुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधानमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2016</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2626/shiro--shwas--nasa-va-vaksh-aadi-rogon-ki-achuk-aushadhi-tulsi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2626/shiro--shwas--nasa-va-vaksh-aadi-rogon-ki-achuk-aushadhi-tulsi</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Oct 2016 21:54:19 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-11/401.jpg"                         length="29564"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        