<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/5655/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>धर्मो रक्षति रक्षित: - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/5655/rss</link>
                <description>धर्मो रक्षति रक्षित: RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>धर्मो रक्षति रक्षित:</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">0 </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महावीर</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रति</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलपति</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार।</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3335/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-07/50.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ​</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">​</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्यूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञातवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरोवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नकुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहदेव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्षराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरोवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिपासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कडक़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्षराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्षराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्धर्वराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अट्टाहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मागंनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाण्डीवधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदाधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णाक्षरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्वाचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवारें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकीर्णता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवंचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्सित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेसन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्राणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्यन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चिद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खभाग्भवेत्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षण्णवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">...</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छियानबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदोऽखिलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्ममूलम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकाव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रघुवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतेरिवार्थं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिरन्वगच्छत्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शृण्वन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तनधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमोऽस्तेयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचमिन्द्रियनिग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धीर्विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यमक्रोधो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणम्।।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कस्माद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विपदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्यम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथाभ्युदये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याज्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधुरेऽपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">...</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.    </span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमाशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शौचम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभ्यन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्ममार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मारूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्मनोऽनुविधीयते।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुर्नावमिवाम्भसि।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2/67</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृतिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसङ्गेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषमृच्छत्यसंशयम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्नियम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तान्येव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियच्छति।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामानामुपभोगेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम्यति।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णवत्र्मेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवाभिर्धते।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्येकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षरतीन्द्रियम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तेनास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षरति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रदिवोदकम्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसीसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अतएव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्ध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिर्यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिचातुर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसिंहासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचोदयात्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वबन्द्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणगान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्ययाऽमृतमश्नुते</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनप्रधानम्</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ददाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयम्</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलंकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राह्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्राह्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करणीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यते</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिश्चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गान्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्याग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संध्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञानुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षडरिपु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसन्तोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्ववारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशेषिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इहलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारतकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाचरेत्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्तिमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविदास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सावित्रीबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबासाहेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीमराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबेडकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघुचेतसाम्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदारचरितानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बम्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पुमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुमांसं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रस्याहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षामहे।।</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3335/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3335/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Nov 2023 21:52:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/50.jpg"                         length="75721"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>धर्मो रक्षति रक्षित:</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. चंद्र बहादुर थापा<span>  </span>वित्त एवं विधि सलाहकार- </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड एवं विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2859/dharmon-rakshati-rakshate"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-12/04.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति और धर्म</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति का नियम है परिवर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके कारण पृथ्वी में प्रणव ध्वनि </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ’</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">से प्रदत्त पञ्च तत्व </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको आधुनिक वैज्ञानिकों ने परमाणु के अवयव </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटान और वैक्यूम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम दिए हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">के सबसे सरल  परमाणु संख्या </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> हाइड्रोजन सेल से विकास होते-होते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों वर्षों से अनगिनत महाप्रलय और प्रलय के साथ साथ शताब्दियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्ध-शताब्दियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशाब्दियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति वर्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक ऋतुओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ तक की प्रतिक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">में होने वाले पृथिवी के किसी कोने में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी दिशा में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी गोलार्ध में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी महाद्वीप या महासागर में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा सम्पूर्ण पृथ्वी के  महालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नर संहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव संहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि विभीषिकाओं को झेलते हुए एक कोषीय प्रोटोज़ोआ से विकसित होते होते अति-परिस्कृत मानव और सृष्टिकर्ता के प्रतिरूप तक के स्थिति में पहुंचे सभी निर्जीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देव और ईश्वर तक के परिकल्पना में पहुँच कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटते-पनपते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत होते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज के स्थिति में पहुंचे हैं। इसी परिपेक्ष में अनेक मानव सभ्यताएँ विकसित हुई और समय के साथ साथ विलुप्त भी हो गईं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव अकाट्य रूप से प्राणियों में उत्कृष्टतम प्रतिरूप है और पृथ्वी में ईश्वर सत्ता के सृजन में और विनाश में प्रतिभागी है। शास्त्रों में यह ईश्वर सत्ता से लड़ता-भिड़ता भी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके कथानक सनातन के पुराणों में दशावतार अथवा अन्य अवतार से लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य साहित्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा वर्तमान युग के अधिकतम राज्यों और जनसँख्या ने मानने वाले बाइबिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान और कम्युनिस्ट-मेनिफेस्टो में भी मिलते हैं। विश्व के कोने-कोने में बिखरे हुए मानव प्रजाति के अपने-अपने उत्थान और पतन के अकथ्य और असंख्य कथानक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थतम की उत्तरजीविता</span>Ó (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्ह्वह्म्</span>1<span lang="hi" xml:lang="hi">द्ब</span>1<span lang="hi" xml:lang="hi">ड्डद्य शद्घ ह्लद्धद्ग स्नद्बह्लह्लद्गह्यह्लह्य) अनुरूप अपने अपने प्रजाति के अंतिम सदस्य सदा अपने विकास और विस्तार करना चाहता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके लिए स्वयं की सुरक्षा के साथ अपने समूह की सुरक्षा सर्व प्रथम प्राथमिकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और परमेश्वर प्राप्ति अंतिम लक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको भारतीय पद्धति </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म का शाब्दिक अर्थ और लक्षण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म एक संस्कृत शब्द है - ध + र् + म = धर्म। </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">ध</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवनागरी वर्णमाला का </span>19<span lang="hi" xml:lang="hi">वां अक्षर और तवर्ग का चौथा व्यंजन है। भाषाविज्ञान की दृष्टि से यह दन्त्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घोष तथा महाप्राण ध्वनि है। संस्कृत (धातु) धा + ऽ विशेषण- धारण करने वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ने वाला होता है। जो धारण करने योग्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही धर्म है। नैसर्गिक भाव से पृथ्वी समस्त प्राणियों को धारण किए हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड सभी तारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा परमात्मा तत्व समस्त को धारण किये हैं। कहा गया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धारयति- इति धर्म:! अर्थात जो सबको संभाले हुए है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही धर्म है। सवाल उठता है कि कौन क्या धारण किए हुए हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण करना सही भी हो सकता है और गलत भी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म की अनुवाद अंग्रेजी भाषा में रिलिजन तथा इस्लाम में मजहब की गई है। मजहब का अर्थ संप्रदाय होता है। उसी तरह रिलिजन का समानार्थी रूप विश्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था या मत हो सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन धर्म नहीं। धर्म का अर्थ रिलिजन और मजहब के अर्थ से अत्यंत व्यापक है। रिलिजन और मजहब को पंथ कहा जा सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि ये दोनों धर्म के पर्यायवाची के रूप में प्रयोग शब्द किसी संप्रदाय विशेष के तौर तरीके या मत/विचार विशेष को बताते हैं जो अन्य समूह या संप्रदाय के तौर तरीके या मत/विचार से भिन्न होते हैं। जबकि धर्म जीव-व्यवहार में प्रत्येक प्रजाति के व्यवहार में भिन्नता नहीं रखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समान रूपसे धारण किये रहता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए इसको सनातन धर्म कहा जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा गया है - धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित:। तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ।। अर्थात्</span>, ''<span lang="hi" xml:lang="hi">जो पुरूष धर्म का नाश करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी का नाश धर्म कर देता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और जो धर्म की रक्षा करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी धर्म भी रक्षा करता है। इसलिए मारा हुआ धर्म कभी हमको न मार डाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस भय से धर्म का हनन अर्थात् त्याग कभी न करना चाहिए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽभ्युदयनि:श्रेयससिद्धि: स धर्म:। धर्म वह अनुशासित जीवन क्रम है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें लौकिक उन्नति (अविद्या) तथा आध्यात्मिक परमगति (विद्या) दोनों की प्राप्ति होती है। मनु ने धर्म के दस लक्षण बताए हैं- धृति: क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रह:। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकं धर्मलक्षणम्।। (धृति (धैर्य)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा (दूसरों के द्वारा किए गए अपराध को माफ कर देना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमाशील होना)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दम (अपनी वासनाओं पर नियन्त्रण करना)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय (चोरी न करना)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौच (आंतरिक और बाहरी शुचिता)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय निग्रह: (इन्द्रियों को वश में रखना)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धी (बुद्धिमत्ता का प्रयोग)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या (अधिक से अधिक ज्ञान की पिपासा)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य (मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन और कर्म से सत्य का पालन) और अक्रोध (क्रोध न करना)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">ये दस धर्म के लक्षण हैं।) सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न ब्रूयात् सत्यमप्रियं। प्रियं च नानृतं ब्रूयात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एष धर्म: सनातन:।। सत्य बोलें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय बोलें पर अप्रिय सत्य न बोलें और प्रिय असत्य न बोलें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी सनातन रीति है।।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म का धारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा जाता है की सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा आदि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म के नियमों का पालन करना ही धर्म को धारण करना है जैसे ईश्वर प्राणिधान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संध्या वंदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रावण माह व्रत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थ चार धाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मकर संक्रांति-कुंभ पर्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा कार्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा पाठ</span>, 16<span lang="hi" xml:lang="hi"> संस्कार और विशेषकर ईसाई और इस्लाम अनुयायियों में धर्म प्रचार आदि। परन्तु ये सभी कार्य व्यर्थ हैं यदि कोई सत्य के मार्ग पर नहीं हो। सत्य को जानने से अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचादि सभी स्वत: ही जाने जा सकते हैं। अत: सत्य ही धर्म है और धर्म ही सत्य है। जो संप्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलिजन और विश्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य को छोड़कर किसी अन्य रास्ते पर चल रहा है वह सभी अधर्म के ही मार्ग हैं। इसीलिए सनातन के मौलिक शाखा हित्दुत्व में कहा गया है </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यंम शिवम सुंदरम</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत: किसी तात्कालिक लाभ अथवा प्रलोभन अथवा डर-त्रास अथवा किसी के प्रभाव में आकर सनातन सास्वत नैसर्गिक </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को न तो त्यागना चाहिए न ही गिरोह बंदी कर अपने से भिन्न विचारधारा रखने अन्य व्यक्ति या समूह को प्रलोभन देकर या डरा धमकाकर या अन्य प्रभाव से अपनी गुटबन्दी में शामिल करना चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि यह </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को मारने का कार्य होगा और ऐसे व्यक्ति या समूह को देर सवेर </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही मार डालेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह प्रकृति का नियम सत्य है। जिससे अलौकिक उन्नति तथा पारलौकिक कल्याण की प्राप्ति हो वह धर्म है। धर्म से ही लोक और समाज का धारण होता है। धर्म से ही अभ्युदय होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासनहीन समाज या व्यक्ति पतन के गर्त में गिरेगा । हमारे सत्कर्म ही प्रारब्ध बनते हैं और वही दूसरे जन्म के ऐश्वर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख के कारण होते हैं। इसके विपरीत अधर्म को धारण करने वाले दु:ख पीड़ा को प्राप्त होते हैं। धर्म के आचरण से भोगवृत्ति का नाश होता है। हृदय की शुद्धि होती है। इस प्रकार कर्मों में असंगता की प्राप्ति होती है जहां कर्मों में असंगता की सिद्धि हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष स्वत:सिद्ध हो जाता है।   </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव और गुण </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव में धर्म जीव के मूल स्वभाव की खोज है। धर्म एक रहस्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद है और आत्मा की खोज है। धर्म स्वयं की खोज का नाम है। जब भी हम धर्म कहते हैं तो यह ध्वनित होता है कि कुछ है जिसे जानना जरूरी है। कोई शक्ति है या कोई रहस्य है। धर्म है अनंत और अज्ञात में छलांग लगाना। धर्म है जन्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु और जीवन को जानना। सनातन की मूल शाखा हिन्दू संप्रदाय में धर्म को जीवन को धारण करने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने और परिष्कृत करने की विधि बताया गया है। धर्म को परिभाषित करना उतना ही कठिन है जितना ईश्वर को। दुनिया के तमाम विचारक जिन्होंने धर्म पर विचार किया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग-अलग परिभाषाएं दी हैं। इस नजरिए से वैदिक ऋषियों का विचार सबसे ज्यादा उपयुक्त लगता है कि सृष्टि और स्वयं के हित और विकास में किए जाने वाले सभी कर्म-धर्म हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन पद्धति में स्वाभाव और गुण को व्यक्ति के दैवी और आसुरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो प्रकार के सम्पदा के रूप में निरूपण की गई है जिसको श्रीमद्भगवद्गीता के सोलहवें अध्याय में विस्तृत रूप से वर्णन किया गया है (जो महाभारत का अंश है)। इसके अनुसार दैवी सम्पदा मोक्ष अर्थात परमेश्वर प्राप्ति तथा आसुरी सम्पदा सांसारिक बन्धन प्राप्ति के कारक हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए प्रत्येक आत्मा को दैवी सम्पदायुक्त हो कर परमपिता के प्राप्ति के गुण स्वाभाव रूपी धर्म अपनाना चाहिए। तानहं द्विषत: क्रूरान्संसारेषु नराधमान्। क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु।। उन द्वेष करने वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूर स्वभाव वाले और संसार में महान् नीच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र मनुष्यों को मैं बार-बार आसुरी योनियों में गिराता ही रहता हूँ। आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि-जन्मनि। मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्।। हे कुन्तीनन्दन! वे मूढ मनुष्य मेरे को प्राप्त न करके ही जन्म-जन्मान्तर में आसुरी योनि को प्राप्त होते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर उससे भी अधिक अधम गति में अर्थात् भयङ्कर नरकों में चले जाते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म की विविधता</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय सभ्यता सनातन धर्म की विविधता और सौहार्द्य का द्योतक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने इस भूमि पर अनेकानेक विचारों और परम्पराओं के एक विकाशशील सहअस्तित्व को अक्षुण रखा है। तर्क-वितर्क के माध्यम से ज्ञान-विज्ञान और दर्शन के प्रति जो प्रगतिवादी और प्रयोगवादी दृष्टिकोण भारतीय विचारकों ने रखा है वह ही भारतीय सभ्यता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और आज विश्व भर में तमाम विकसित और सभ्य देशों और संस्थानों में ऐसा ही सौहार्द्य और तार्किक विचार अपनाया जा रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें भारत और भारतीय विचारकों का भी अतुलनीय योगदान है। आज भारतीय सभ्यता के पुराने होने पर नहीं उसके मूल स्वरूप के आधार और दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौहार्द्य जैसे आधुनिक मानवीय मूल्य होने पर हमें गर्व करने की ज्यादा जरुरत है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक साक्ष्य देखें तो विश्वभर में और भारत में आज से </span>20,000<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले केवल ऐसे कबीले थे जो खेती करना नहीं जानते थे और घुमंतू जीवन जीते हुए शिकार करके अपना पेट भरते हुए और गुफाओं में रहते हुए उनका काम चला। </span>12,000<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले घुमंतू प्राणियों ने नदियों किनारे भारत की सर्वप्रथम सभ्यता बसाई और आदिवासी जीवन से खेतिहर जीवन में निवास प्रारंभ किया। इनके छोटे-छोटे गांवों का कालांतर में शहरों में परिवर्तन हुआ। इस तरह भारत की प्रारंभिक नगर-व्यवस्था विकसित हुई जिसे हम आज सिंधु घाटी सभ्यता नाम से जानते हैं। सिंधु घाटी सभ्यता का सुमेर और अन्य सभ्यताओं से व्यापार होने लगा और फिर ईरान के आसपास पायी जाने वाली कुछ सभ्यताओं के साथ मूल निवासियों का मेलजोल </span>4000<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल पहले उस अवस्था में पहुंचा जहां से काफी मात्रा में यूरोपीय डीएनए लेकर लोगों की खेप आकर सिंधु घाटी के स्थापित शहरों में बस कर रहने लगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय और सिंधु घाटी के मेलजोल से उस एक सांस्कृतिक परिपाटी का विकास हुआ जिसमें संस्कृत भाषा को अपनाकर आर्य संस्कृति का निर्माण हुआ जिसका कालांतर में वर्चस्व हो गया। मूलभूत सिंधु घाटी रहवासी दक्षिण की ओर पलायन करने लगे हालांकि उत्तर और दक्षिण दोनों के बीच पर्याप्त संबंध थे और दोनों के बीच डीएनए का काफी आदान प्रदान हुआ। इस तरह वैदिक धर्म की स्थापना हुई जिसमें उल्लिखित कर्मकांड के अनुसार तत्कालीन ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और शूद्र अपना पृथक् सामाजिक कार्य और जीविका रखते हुए जीवन यापन करने लगे। कर्मकांड की सत्ता और ज्ञान की वर्गीकृत सीमितता से विद्रोह की स्थिति उत्पन्न हुई। </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">वेदांत</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक विचार में (उपनिषद् साहित्य में) वैदिक कर्मकांड से ऊपर जाकर कुछ मनीषियों ने वेदों-के-अंत सूत्रों को रचा ताकि अब उपनिषदों के दार्शनिक विचार पर लोग आ जाएं और कर्मकांड की परिपाटी से ऊपर उठकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक पूजा-पाठ से परे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय अस्तित्व पर विचार करें और दार्शनिक महत्त्व के विषयों पर चिंतन-मनन करना प्रारम्भ करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए वैदिक परंपरा से पूरी तरह मुक्त और मानव से मानव में किसी भी तरह के अन्तर को नकारने वाले विचारक और उनकी धार्मिक परंपरा स्थापित हुई जिसमें श्रमण धारा के विचारक महावीर और बुद्ध सबसे प्रमुख रहे। दूसरी ओर साँख्य (उपनिषदिक) और चावार्क (स्वतंत्र) जैसे अन्य अनीश्वरवादी दर्शन भी परंपरा से स्वतंत्र होकर फलीभूत हुए। कालांतर में बुद्ध के विचार का फैलाव और ख्याति बहुत तेजी से फैली और इससे </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित वैदिक परंपरा</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">को स्वयं को पुनर्स्थापित करने की प्रक्रिया प्रारंभ करनी पड़ी जिसमें रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत और आदि शंकराचार्य ने महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक परंपरा से कई जातियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कई गोत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शैव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैष्णव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाक्त इत्यादि होते गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध आगे जाकर हीनयान-महायान इत्यादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और जैन दिगंबर-श्वेतांबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे जाकर हिन्दू रक्षण हेतु सिक्ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और समरसता हेतु साईं बाबा भी आए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषी माता भी आयीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओशो व रजनीश भी</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">और वैदिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदांत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि सारे एक साथ हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन की उत्पत्ति या बौध संस्कृति की उत्पत्ति के बाद वे विलुप्त नहीं हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि एक सुदृढ़ सशक्त धारा के रूप में बह निकले जो मूल धारा के समांतर थी। ऐसे विकास में कभी-कभी मूल धारा विलुप्त हो भी जाती है जैसे सिंधु घाटी सभ्यता की भाषा और परंपरा अपने मूलरूप में लुप्त हो गयी जबकि उसका प्रभाव वैदिक हिंदू संस्कृति पर बना रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा बौद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन और सिक्ख आए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">के वैदिक रुझान उपजे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकृष्ण मिशन के वेदांत और उपनिषद आधार पर बने विचार आगे बढ़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और आज सारे विचार हमारे सामने उपलब्ध हैं बिलकुल उसी तरह जैसे कि विकास क्रम में एक कोशिका से बहु-कोशीय जीव और तमाम जैविक तंत्र बना जिसमें कुछ विलुप्त होते गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ परिवर्तित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ मिश्रित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और कुछ समांतर जीवन जीते रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा शार्क मछली एक तरह का जिंदा जीवाश्म है जो प्रागैतिहासिक काल से कभी विलुप्त नहीं हुआ और आज भी मानव के समांतर जीवन जी रहा है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्मे निधनं श्रेय:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शार्क मछली की प्राचीनता अध्ययन के लिए सर्वथा उचित है परन्तु प्राचीन होने से वह श्रेष्ठतम और अनुकरणीय प्राणी नहीं हो जाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम और अनुकरणीय बनने के लिए सनातन के तरह मूल धर्म में सत्यता के साथ टीके रहना चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी ईश्वर को भी आना पड़ता है- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्।। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे।। अर्थात्</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">जब-जब धर्म की हानि होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब तब मैं आता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब-जब अधर्म बढ़ता है तब-तब मैं साकार रूप से लोगों के सम्मुख प्रकट होता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जन लोगों की रक्षा के लिए मै आता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों के विनाश करने के लिए मैं आता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म की स्थापना के लिए मैं आता हूँ और युग-युग में जन्म लेता हूँ।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात्। स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावह:।।</strong> अच्छी प्रकार आचरण में लाए हुए दूसरे के धर्म से गुण रहित भी अपना धर्म अति उत्तम है। अपने धर्म में तो मरना भी कल्याणकारक है और दूसरे का धर्म भय को देने वाला है। जो व्यक्ति अपना धर्म छोड़कर दूसरे का धर्म अपनाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह अपने कुलधर्म का नाश कर देता है। कुलधर्म के नाश से आने वाली पीढ़ियों का आध्यात्मिक पतन हो जाता है। इससे उसके समाज का भी पतन हो जाता है। सामाजिक पतन से राष्ट्र का पतन हो जाता है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे व्यक्ति और उसकी पीढ़ियों को मौत के बाद तब तक सद्गति नहीं मिलती जब तक कि उसके कुल को तारने वाला कोई न हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>यत: प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्। स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानव:।।</strong> जिस परमेश्वर से सम्पूर्ण प्राणियों की उत्पत्ति हुई है और जिससे यह समस्त जगत व्याप्त है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस परमेश्वर की अपने स्वाभाविक कर्मों द्वारा पूजा करके मनुष्य परम सिद्धि को प्राप्त हो जाता है। श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात्। स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।। अच्छी प्रकार आचरण किये हुए दूसरे के धर्म से गुणरहित भी अपना धर्म श्रेष्ठ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि स्वभाव से नियत किये हुए स्वधर्म कर्म को करता हुआ मनुष्य पाप को नहीं प्राप्त होता। सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृता:।। अतएव हे कुन्तीपुत्र! दोषयुक्त होने पर भी सहज कर्म को नहीं त्यागना चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि धुएँ से अग्नि की भाँति सभी कर्म किसी-न-किसी दोष से युक्त हैं। असक्तबुद्धि: सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृह:। नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति।। सर्वत्र आसक्ति रहित बुद्धिवाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पृहारहित और जीते हुए अन्त:करणवाला पुरुष सांख्ययोग के द्वारा उस परम नैष्कर्म्यसिद्धि को प्राप्त होता है । </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ को न दोष गोसाईं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे पूर्वजों की थाती वेदयुक्त ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मयुक्त कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगयुक्त जीवनचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रयुक्त आचार-व्यवहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर में दृढ़ विश्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं में दैवी सम्पदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज मे उपकार के भाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि गुणों के साथ - </span>ú <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे भवन्तु सुखिन:। सर्वे सन्तु निरामया:। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चित् दु:ख भाग्भवेत्।। - सभी सुखी होवें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी रोगमुक्त रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी का जीवन मंगलमय बनें और कोई भी दु:ख का भागी न बने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">के भाव के </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म</span>Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">के कारण ही लगभग </span>1100<span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष के बाद भी सनातन अब विश्वपटल में अंगड़ाई लेकर गतिमान हो रहा है। संसार योग दिवस मना रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ और आयुर्वेद सहित प्राच्य शिक्षा पद्धति को महत्व दिया जा रहा है। विश्व भारत की तरफ दिशा-निर्देश के लिए देख रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात् अब सूर्योदय हो चूका है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें अपने अपने क्षेत्रों (खेतों) में किसान के तरह खर-पतवार साफ करने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जोतने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सींचने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजारोपण करने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेड़बंदी करने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाली सुरक्षा करने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल को किट-पतंगों और जंगली जानवरों से बचाने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल पकने पर सुरक्षित भण्डारण करते हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले फसल के लिए तैयारी करने के लिए निरंतर सतर्क रहना है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म करना है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म और कर्म ईश्वर प्राप्ति के साधन हैं।  हमारी कुशलता और सफलता देखकर </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi">०० वर्ष पहले से अलग हुए सनातनी ईसाई-ख्रीस्त पंथी और </span>1444<span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष पहले अलग हुए ईस्लाम-पैगम्बर पंथी भी शनै: शनै: घर वापसी करेंगे</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं भी करेंगे तो हमारे आर्थिक और सामाजिक रूप से पिछड़े वर्गों को बरगलाकर अपने समूह में शामिल करने अथवा सनातनियों को मिटाने की कोशिश नहीं करेंगे - समर्थ को न दोष गोसाईं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ का योगदान</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म सत्ता ने गुरुकुल शिक्षित प्रशिक्षित दो युवा वर्तमान में योगऋषि परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज और आयुर्वेद शिरोमणि परम पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी महाराज को देवभूमि उत्तराखंड के पवित्रतम स्थल गंगोत्री से सनातन के पुनर्जागरण के लिए अभिसिञ्चित कर महान् तीर्थ हरिद्वार के कृपालु बाग कनखल आश्रम से कर्म क्षेत्र में उत्प्रेरित किया। </span>1995<span lang="hi" xml:lang="hi"> में दिव्य योग मंदिर ट्रस्ट और </span>2005<span lang="hi" xml:lang="hi"> में पतंजलि योगपीठ ट्रस्ट की स्थापना से आज </span>2023<span lang="hi" xml:lang="hi"> के द्वितीय मास तक इन दो महापुरुषों की जोड़ी ने विश्व के लगभग सभी देशों में वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद तथा सनातन पद्धति को ज्ञात कराया है। प्रतिवर्ष </span>21<span lang="hi" xml:lang="hi"> जून को विश्व योगदिवस मनाए जाने सम्बन्धी घोषणा के लिए सूत्रधार भी ये दो युवा ही थे तथा विश्वव्यापी महामारी कोरोना (</span>Covid-<span lang="hi" xml:lang="hi">19) में कोरोनिल तथा स्वासारी के साथ अन्य रोग निरोधक आयुर्वेद तथा वैकल्पिक प्राच्य उपचार पद्धति से करोड़ों जनमानस को सुरक्षित करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय कार्य ही थे। पतंजलि समूह द्वारा न केवल भारत अपितु नेपाल सहित विदेश में भी यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक उपचार पद्धति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय मूल्य-मान्यताओं आधारित शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण रहित वातावरण तथा कृषि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य उपज और खाद्य प्रसाधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी काया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी जागरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन के पुनर्स्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि के लिए समूह की कंपनियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि विश्वविद्यालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम् जैसे संस्थानों के माध्यम से अथक परिश्रम किया जा रहा है जिसके लिए अपार जन समर्थन देश-विदेश में सर्वत्र मिल रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह है<strong> </strong></span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>'<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मो रक्षति रक्षित:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">’</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">के उत्कृष्ट उदहारण। अस्तु।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2859/dharmon-rakshati-rakshate</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2859/dharmon-rakshati-rakshate</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Mar 2023 21:42:34 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-12/04.jpg"                         length="146381"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        