<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/5813/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%80" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जीवन में प्राणाग्रि की - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/5813/rss</link>
                <description>जीवन में प्राणाग्रि की RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जरूरत है शरीर में जठराग्रि, जीवन में प्राणाग्रि की</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिता:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवा:।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्वय-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उष्मण: अल्पबलत्वेन अपाचितम् आमाशयगतं दुष्टं रसम् आद्यं धातुम् आमम् प्रचक्षते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्ये अतिदुष्टेभय: दोषेभ्य: अन्योन्यमूर्च्छनात् एव आमस्य सम्भवं कोद्रवेभ्य: विषस्य इव वदन्ति। तेन आमेन संपृक्ता: दूषिता: दोषा: दूष्या: एव तदुद्भवा: ये रोगा: </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सामा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इति उपदिश्यन्ते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दार्थ- उष्मण: = जठराग्रि की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पबलत्वेन = दुर्बलता से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपाचितम् = अपक्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशयगतम् = आमाशय में प्राप्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टम् = (वातादि दोषों में) दूषित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसम् = रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्यम् = प्रथम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुम् = धातु</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2948/there-is-a-need-for-digestive-fire-in-the-body-and-vital-fire-in-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-05/13.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिता:।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवा:।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्वय-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उष्मण: अल्पबलत्वेन अपाचितम् आमाशयगतं दुष्टं रसम् आद्यं धातुम् आमम् प्रचक्षते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्ये अतिदुष्टेभय: दोषेभ्य: अन्योन्यमूर्च्छनात् एव आमस्य सम्भवं कोद्रवेभ्य: विषस्य इव वदन्ति। तेन आमेन संपृक्ता: दूषिता: दोषा: दूष्या: एव तदुद्भवा: ये रोगा: </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सामा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इति उपदिश्यन्ते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दार्थ- उष्मण: = जठराग्रि की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पबलत्वेन = दुर्बलता से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपाचितम् = अपक्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमाशयगतम् = आमाशय में प्राप्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टम् = (वातादि दोषों में) दूषित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसम् = रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्यम् = प्रथम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुम् = धातु को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमम् = आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचक्षते = कहते हैं। अन्ये = कुछ आचार्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिदुष्टेभ्य: दोषेभ्य: = अतिदूषित (वातादि) दोषों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्योन्यमूर्च्छनात् एव = परस्पर सम्मूर्छित होने के कारण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमस्य सम्भवम् = आम की उत्पत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोद्रवेभ्य: विषस्य इव = कोदो से विष की उत्पत्ति की भाँति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वदन्ति = कहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेन आमेन संपक्ता: = उस आम से संयुक्तहए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषिता: = दूषित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषा: = वातादिदोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूष्या: च = तथा दूष्य (रसादि)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तदुद्भवा: = उनसे उत्पन्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये रोगा: = जो रोग हैं</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">वे)</span>, '<span lang="hi" xml:lang="hi">सामा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इति उपदिश्यन्ते = </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इस नाम से कहे जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भावार्थ- जठराग्रि की दुर्बलता से रस (प्रथम धातु) का ठीक ढंग से पाचन नहीं हो पाता। आमाशय में जाकर वही अपक्व (दूषित) रस धातु </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती है। अन्य आचार्यों के अनुसार जिस प्रकार कोद्रव (कुधान्य) में देश-काल के कारण विष उत्पन्न हो जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक उसी प्रकार अत्यधिक दूषित वातादि दोषों के परस्पर सम्मूर्च्छित (एक रूप) होने से आम दोष की उत्पत्ति होती है। इस आम से मिले हुए दूष्यों (वातादि दोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु एवं पुरीष आदि मल) को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते हैं तथा इनसे उत्पन्न रोगों को </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">सामरोग</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्रिबलवित् क्रियाम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्वय- तिर्यग्गता:</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दोषा: प्राय: आतुरान् चिरं क्लेशयन्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देह-अग्रि-बलवित् तेषु त्वरया क्रियां न कुर्यात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगेण तान् शमयेत् सुखं वा कोष्ठम् आनयेत्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठप्रपन्नान् च ज्ञात्वा यथासन्नं विनिर्हरेत्। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दार्थ- तिर्यग्गता:</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> = तिरछे मार्ग में गये हुये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषा: = दोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय: = प्राय:</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुरान् = रोगियों को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरम् = लम्बे समय तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लेशयन्ति = पीड़ित करते हैं। देह-अग्रि-बलवित् = देह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रि तथा बल को जानने वाला (वैद्य)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेषु = उनमें (दोषों के सन्दर्भ में)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वरया = जल्दबाजी से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियां न कुर्यात् = चिकित्सा न करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगेण = (वैद्यक शास्त्रोक्त-विधि के) प्रयोग से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तान् = उन दोषों को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शमयेत् = शान्त करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखं वा = अथवा सुखपूर्वक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठम् = कोष्ठ में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आनयेत् = ले आयें। कोष्ठप्रपन्नान् च = तथा कोष्ठ में प्राप्त हुये (उन दोषों) को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात्वा = जान करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यथासन्नम् = निकटस्थ क्रम से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विनिर्हरेत् = निर्हरण करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भावार्थ- तिर्यग्गत (अर्थात् शोधन मार्ग के बाहर शाखादि में गये) दोष प्राय: रोगी को दीर्घकाल तक पीड़ित करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: देह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रि एवं बल को जानने वाले वैद्य इनकी शीघ्रतापूर्वक चिकित्सा न करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि शास्त्रानुसार इनका शमन करें अथवा शरीर को बिना पीड़ा पहुँचाए ही दोषों को सुखपूर्वक कोष्ठ में लाकर वमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन एवं शिरोविरेचन (विरेचन नस्य) आदि के द्वारा बाहर निकालें।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong>('<span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाङ्ग हृदयम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">से साभार)</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2948/there-is-a-need-for-digestive-fire-in-the-body-and-vital-fire-in-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2948/there-is-a-need-for-digestive-fire-in-the-body-and-vital-fire-in-life</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Jan 2015 21:51:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-05/13.jpg"                         length="173309"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        