<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6140/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%95-%E0%A4%98%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%AF" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>विशिष्ट आयुर्वेदिक स्वास्थ्यवर्धक घटक गिलोय - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6140/rss</link>
                <description>विशिष्ट आयुर्वेदिक स्वास्थ्यवर्धक घटक गिलोय RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>विशिष्ट आयुर्वेदिक स्वास्थ्यवर्धक घटक गिलोय</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3183/special-ayurvedic-health-enhancing-ingredient-giloy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/983.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक नाम : </span>Tinospora cordifolia (Willd.) <span lang="hi" xml:lang="hi">  (टिनोस्पोरा कॉर्डिफोलिया) </span>Syn-Menispermum cordifolium Willd.; <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलनाम : </span>Menispermaceae <span lang="hi" xml:lang="hi">(मैनिस्पर्मेसी)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी नाम : </span>Tinospora <span lang="hi" xml:lang="hi">(टिनोस्पोरा)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत : वत्सादनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्नरुहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्रिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुपर्णी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्ना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतवल्ली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषक्प्रिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रलक्षणिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रांगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रप्राश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्नोद्भवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागकुमारिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमवल्ली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरकृता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्तारि</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी : गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडुच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूर्ची</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ीया : गुलंचा (</span>Gulancha<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलोची (</span>Gulochi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़ : अमृथावल्ली (</span>Amrutavalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतवल्ली (</span>Amritvalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युगानीवल्ली (</span>Yuganivalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुपर्णी (</span>Madhuparni<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती : गुलवेल (</span>Gulvel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गालो (</span>Galo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>;  <span lang="hi" xml:lang="hi">गोआ : अमृतबेल (</span>Amrytbel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल : अमृदवल्ली (</span>Amridavalli<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिन्दिलकोडि (</span>Shindilkodi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु : तिप्पतीगे (</span>Tippatige<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृता (</span>Amrita<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची (</span>Guduchi<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली : गुलंचा (</span>Gulancha<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालो गदंचा (</span>Palo gandcha<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय (</span>Giloe<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली : गुर्जो (</span>Gurjo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी : गिलोगुलरिच (</span>Gilogularich<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गरहम (</span>Garham<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालो (</span>Palo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी : गुलवेल (</span>Gulavel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्बरवेल (</span>Ambarvel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम : अमृतु (</span>Amritu<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेयामृतम (</span>Peyamrytam<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्तामृतु (</span>Chittamritu<span lang="hi" xml:lang="hi">)। अंग्रेजी : इण्डियन टिनोस्पोरा (</span>Indian tinospora<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट लीव्ड टिनोस्पोरा </span>Heart leaved tinospora<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मून सीड (</span>Moon seed<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलांचा टिनोस्पोरा (</span>Gulancha tinospora<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी : गिलो (</span>Gilo<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी : गुलबेल (</span>Gulbel<span lang="hi" xml:lang="hi">)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय (</span>Giloe<span lang="hi" xml:lang="hi">)।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अमृता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतवल्ली अर्थात कभी न सूखने वाली गिलोय के पत्ते कोमल पान के आकार के तथा फल मटर के दाने जैसे होते हैं। यह जिस वृक्ष पर चढ़ती है उसी वृक्ष के कुछ गुण भी अपने अन्दर समाहित कर लेती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम वृक्ष पर चढ़ी गिलोय श्रेष्ठ मानी जाती है। चरक के बय: स्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहप्रशमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा निग्रहण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यशोधन आदि गणों में तथा सुश्रुत के गुडूच्यादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्लीपंचमूल आदि गणों में इसकी गणना की गई है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के कांड में लगभग </span>1.2<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत स्टार्च के अतिरिक्त अनेक कड़वे जैव सक्रिय संघटक पाए जाते हैं। गिलोय में </span>''<span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोइन</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक एक कड़ुआ ग्लूकोसाइड तथा टीनोस्पोरिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पामेरिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टीनोस्पोरिक अम्ल होते हैं। इनमें एक प्रमुख क्षाराभ बर्बेरीन है। इसके अतिरिक्त तिक्त ग्लूकोसाइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोइमिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डिओल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डिओसाइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टीनोस्पोरिडीन नामक जैव सक्रिय पदार्थ पाए जाते हैं। इसमें एक वाष्पशील तैल होता है एवं वसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्कोहल तथा कई प्रकार के वसा अम्ल होते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह त्रिदोषशामक है। स्निग्ध होने से वात</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय होने से कफ  और पित्त का शमन करती है। गुडूची कुष्ठघ्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनास्थापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णानिग्रहण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दिनिग्रहण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तसारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोमन और कृमिघ्न है। इससे आमाशयगत अम्लता कम होती है। यह हृदय को बल देने वाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त विकार तथा पांडु रोग में गुणकारी है। खांसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्बल्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा के रोगों में तथा कई प्रकार के ज्वर में उत्तम कार्य करती है। आधुनिक चिकित्सा शास्त्रियों के विचार से गिलोय सूक्ष्मतम विषाणु समूह से लेकर स्थूल कृमियों पर अपना प्रभाव दर्शाती है। क्षय रोग उत्पन्न करने वाले माइको बैक्टीरियम ट्यूबरकुलोसिस जीवाणु की वृद्धि को यह सफलता पूर्वक रोकती है। शरीर के जिस भाग में भी ये जीवाणु शान्त अवस्था में पड़े हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय वहीं पर पहँचकर उनका नाश करती है। ई- कोलाई नामक रोगाणु को जो आंत और मूत्रवह संस्थान के साथ-साथ पूरे शरीर को प्रभावित करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको जड़ से उखाड़ती है। इसके जल निष्कर्ष में फंगोसिटिक इंडेक्स</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी अधिक मात्रा में पाया जाता है अर्थात रक्त के जीवाणु भक्षी कोषों की तरह इसके सूक्ष्म घटक भी आयोनिक गति से रोगाणुओं पर आक्रमण कर उन्हें मार डालने की क्षमता रखते हैं। गिलोय का ग्लूकोज टालरेंस तथा एड्रीनेलिन जन्य हाइपर ग्लाइसीमिया में लाभकारी एवं त्वरित परिणामशील होता है। यह शरीर में इंसुलिन की उत्पत्ति व रक्त में उसकी घुलनशीलता को बढ़ाती है। इससे रक्त शर्करा घटती है। गुडूची को घृत के साथ सेवन करने से यह वातशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़ के साथ सेवन करने से-मलबद्धता नाशक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँड के साथ सेवन करने से-पित्तशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु के साथ सेवन करने से-कफशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ के साथ सेवन करने से-आमवातशामक</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा एरण्ड तैल के साथ सेवन करने से वातशामक होती है। गुडूची का पत्र शाक कषाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णवीर्य</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदीपक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलरोधक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य तथा पथ्य होता है। यह वातरक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला तथा पाण्डुरोग में लाभप्रद होता है। गुडूची सत् मधुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुवर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेध्य व वय:स्थापक होता है। गिलोय का प्रयोग वातरक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छर्दि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्णज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रकृच्छ्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर तथा सोमरोग की चिकित्सा में किया जाता है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/994.jpg" alt="99" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे के सत्त में विषमज्वररोधी क्रिया पाई गई है एवं इनमें इन्सुलिन की भांति क्रिया भी होती है। काण्ड स्वरस तथा काण्ड चूर्ण शोथरोधी तथा मस्तिष्क उद्दीपनरोधी क्रियाओं को प्रदर्शित करता है। गिलोय व्याधि क्षमत्व वर्धक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय का काण्डसार ज्वरघ्न क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय के काण्ड का जलीय सार प्रत्यूर्जता क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय के काण्ड का जलीय सार एल्बीनों चूहों में शोथहर तथा वेदनाशामक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। गिलोय के पमचाङ्ग का एल्कोहॉलिक-सार अस्थिमज्जा कोशिकाओं के प्रफलन को बढ़ाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग मात्रा एवं विधि:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>नेत्र विकार</strong>-</span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गिलोय के स्वरस में शहद व सेंधानमक </span>1-1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिलाकर खूब अच्छी प्रकार से खरल करके नेत्रंजन करने से तिमिर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिल्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कंडू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगनाश एवं शुक्ल तथा कृष्ण पटल गत नेत्र रोग नष्ट होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय रस में त्रिफला मिलाकर क्वाथ बना लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें पिप्पली चूर्ण व शहद मिलाकर प्रात: सायं सेवन करते रहने से नेत्रों की ज्योति बढ़ जाती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>राजयक्ष्मा (टी.बी.)-</strong> असगन्धा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शतावर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशमूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बलामूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अडूसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोहकरमूल तथा अतीस को समभाग लेकर क्वाथ बनाएं</span>, 20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को सुबह-शाम सेवन करने से राजयक्ष्मा नष्ट होता है। पथ्य के रूप में केवल दूध को सेवन करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वमन-</strong>धूप में घूमने-फिरने से या पित्तप्रकोप से वमन हो तो गिलोय स्वरस (</span>10-15<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में </span>4-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम तक मिश्री मिलाकर प्रात: सायं पीने से वमन शांत हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>संग्रहणी-</strong>सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीस तथा गिलोय को समभाग लेकर जल में क्वाथ करें। इस क्वाथ को </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्र में सुबह-शाम पीने से मन्दाग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमदोष एवं साम ग्रहणी रोग ठीक होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कामला-</span></strong>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली अमृता क्वाथ में </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर दिन में तीन-चार बार पिलाने से पीलिया रोग में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> पत्तों को पीसकर एक गिलास छाछ में मिलाकर तथा छानकर प्रात: काल पीने से कामला में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>पांडुरोग</strong>-पुनर्नवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम की छाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पटोलपत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटुकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दारुहल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक को </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम लेकर </span>320<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पानी में पकाकर चतुर्थांश शेष क्वाथ बना लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस क्वाथ को </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली सुबह-शाम पीने से सर्वांग शोथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट के रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्श्वशूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास तथा खून की कमी में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">खून की कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया एवं हलीमक में गिलोय रस एक ली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कांड कल्क </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध </span>4<span lang="hi" xml:lang="hi"> ली और घी एक किलो लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द अग्नि पर पकाकर घी मात्र शेष रहने पर छानकर रख लें। </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम घी को चौगुने गाय के दूध में मिलाकर प्रात: सायं पीयें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत् विकार व मंदाग्नि-</span>18<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम ताजी गिलोय</span>, 2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अजमोद</span>, 2<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग छोटी पीपल एवं </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> नग नीम की सीकें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन सबको कुचलकर रात्रि को </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली जल के साथ मिट्टी के बरतन में रख दें। प्रात: पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर पिला दें। </span>15<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>30<span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक सेवन करने से पेट के सब रोग दूर होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>प्रमेह</strong>-गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पठानी लोध्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल चन्दन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरमोथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवँला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परवल की पत्ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम की छाल तथा पप्रकाष्ठ इन सभी द्रव्यों को समभाग लेकर कूट-पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर रख लें। इनके सम्मिलित चूर्ण को </span>10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम की मात्र में लेकर मधु के साथ मिलाकर दिन में तीन बार देने से पित्तज प्रमेह में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>मूत्रकृच्छ्र</strong>-गुडूची के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली स्वरस में पाषाण भेद का </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण और </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु मिलाकर दिन में तीन-चार बार सेवन करने से मूत्रकृच्छ्र में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया-</span></strong>2-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गिलोय चूर्ण को दूध के साथ दिन में दो-तीन बार देने से गठिया और मूत्रम्लता मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को सुबह-शाम पीने से गठिया में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली रस अथवा </span>3-6<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चूर्ण या </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कल्क अथवा </span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को प्रतिदिन निरंतर कुछ समय तक सेवन करने से वातरक्त में अत्यन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ (कोढ़)-</span></strong>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गिलोय स्वरस को दिन में दो-तीन बार कुछ महीनों तक नियमित पिलाने से कुष्ठ में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर रोगों में:</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>जीर्ण ज्वर (पुराना बुखार)-</strong> जीर्ण ज्वर या छ: दिन से भी अधिक समय से चले आ रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न छूटने वाले ज्वरों में </span>40<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गिलोय को अच्छी तरह कुचलकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी के बरतन में रखकर </span>250<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली पानी मिलाकर रात भर ढककर रखते हैं और प्रात: मसल-छानकर प्रयोग करते हैं। </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्र दिन में तीन बार पीने से ज्वर का शमन हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गिलोय स्वरस में </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पिप्पली तथा </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच मधु का प्रक्षेप देकर प्रात: सायं सेवन करने से जीर्णज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहारोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुचि आदि रोग नष्ट होते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>वातज्वर-</strong>बिल्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरणी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्योनाक (सोनापाठा) तथा पाढ़ल की मूल छाल तथा गिलोय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया ये सब बराबर-बराबर लेकर इनका क्वाथ बनाएं</span>, 20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ को दिन में दो बार वातज्वर में सेवन करना चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वातज-ज्वर के शमन के लिए गुडूची स्वरस भी श्रेष्ठ है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली गुडूची क्वाथ में पिप्पली चूर्ण मिलाकर या फिर छोटी कटेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ तथा गुडूची के क्वाथ (</span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) में पिप्पली चूर्ण मिलाकर पीने से वातकफज ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी तथा दर्द का निर्हरण होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम तथा आँवला के </span>25-50<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली क्वाथ में मधु मिलाकर पीने से विषम ज्वर का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया में गुडूची स्वरस का प्रयोग अत्यन्त लाभदायक है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर में कफ  का अनुबन्ध हो तो गुडूची का क्वाथ (</span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) पीना चाहिए तथा पित्त का अनुबन्ध होने पर गुडूची शीतकषाय (</span>20-40<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) का सेवन हितकर होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यवासा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ तथा नागरमोथा क्वाथ को  </span>25-50<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली की मात्रा में प्रतिदिन सेवन करने से वातज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची क्वाथ में पिप्पली चूर्ण मिलाकर सेवन करने से जीर्ण ज्वर में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची का क्वाथ (</span>20-30<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली) शीतल करके मधु मिलाकर पीने से ज्वरजन्य छर्दि (उल्टी) में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर के रोगी को पथ्य के रूप में गुडूची के पत्तों का शाक बनाकर खाना चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची के पत्तों को अंगारों पर तपाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस निकालकर</span>, 25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली स्वरस में </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली एरण्ड तैल तथा </span>125<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिग्रा सज्जी-क्षार मिलाकर कोष्ण सेवन करने से ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदररोग एवं कफज विकारों में अत्यधिक लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची सत्त का प्रयोग करने से आंत्रिक-ज्वर तथा ज्वरजन्य दाह का शमन होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त कैंसर: </span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">परमपूज्य स्वामी रामदेव जी का स्वानुभूत प्रयोग उन्हीं के शब्दों में कि </span>''<span lang="hi" xml:lang="hi">हमने अनेक रक्त कैंसर के रोगियों पर गेहूँ के ज्वारे के साथ गिलोय स्वरस मिलाकर दिया तो देखा कि रक्त कैंसर के रोगियों में अत्यन्त लाभ हुआ। हम आज भी इसका प्रयोग कर रहे हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> फुट लम्बी तथा एक अगुंली जितनी मोटी गिलोय</span>, 10<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम गेहूं की हरी पत्तियां लेकर थोड़ा-सा पानी मिलाकर पीस लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े से निचोड़ कर </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> कप की मात्रा में खाली पेट प्रयोग करें। चिकित्सक द्वारा निर्देशित औषधियों के साथ उक्त रस का सेवन कैंसर जैसे भयानक रोगों से शीघ्र मुक्ति प्रदान करने में सहयोग करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध रोग:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय के </span>10-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली रस के साथ गुड़ का सेवन करने से कब्ज में लाभ होता है। मिश्री के साथ सेवन करने से पित्त के उपद्रव मिटते हैं। मधु के साथ सेवन करने से कफ मिटता है। सोंठ के साथ सेवन करने से आमवात मिटता है। काली मिर्च और सुखोष्ण जल के साथ सेवन करने से हृदय शूल मिटता है। इसका प्रयोग व्याधि के अनुसार अनुपान के साथ सात दिनों तक नियमित रुप से करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय शरीर एवं जीवन के लिए बहुउपयोगी होने के कारण अमृत रसायन में शामिल है। हम सब अपने घर-आंगन में इसे लगाकर लाभ उठा सकते हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>वनौषधियों में स्वास्थ्य</category>
                                            <category>2015</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3183/special-ayurvedic-health-enhancing-ingredient-giloy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3183/special-ayurvedic-health-enhancing-ingredient-giloy</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Nov 2015 21:56:22 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/983.jpg"                         length="126215"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        