<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6227/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%B5-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%A4%E0%A4%BE" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जीवन की उत्पत्ति मानव काल गणना और जैव उत्कृष्टता - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6227/rss</link>
                <description>जीवन की उत्पत्ति मानव काल गणना और जैव उत्कृष्टता RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति मानव काल गणना और जैव उत्कृष्टता</title>
                                    <description><![CDATA[<h6 class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong></h6>
<h6 class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बोर्ड</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong></h6>
<h6 class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परामर्शदाता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></strong></h6>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3280/origin-of-life--human-time-calculation-and-biological-excellence"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/243.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चान्द्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लुनिसोलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 13 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 353, 354 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 355 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 383, 384 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 385 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूनिसोलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 354 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 360 (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 29.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिब्रू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिब्बती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रविभाजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1873 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1912 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेगोरियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंगित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्युत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीवात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवोत्पत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Abiogenesis</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वेदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबूझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहेलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 27 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्युगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 28</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्युगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वापर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5,124 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संध्याकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1,97,29,49,129 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकोशीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुकोशीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकशेरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कशेरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">UNFPA</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 804 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंवेदनशील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवेग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वंदात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">45 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्रेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदाधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उथल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुथल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटनाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकटीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वविवेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्टामेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्टामेंट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्ड</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 64 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 4. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">),  5. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 6. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 7. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंगत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  8. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विमल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 9. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्षिनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 10. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचारशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्हालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 11. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 12. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 13. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहवि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 14. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 15. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">),16. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्युकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">64 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीतं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाद्यं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्यं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (3), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलेख्यं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (4), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकच्छेद्यं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (5), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तण्डुलकुसुमवलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (6), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पास्तरणं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (7), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दशनवसनागराग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (8), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मणिभूमिकाकर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (9), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शयनरचनं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (10), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदकवाद्यं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (11), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदकाघात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (12), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्राश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (13), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माल्यग्रथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्पा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (14), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शेखरकापीडयोजनं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (15), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपथ्यप्रयोगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (16), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णपत्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भङ्गा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (17), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गन्धयुक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (18), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूषणयोजनं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (19), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐन्द्रजाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (20), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौचुमाराश्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (21), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तलाघवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (22), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (23), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानकरसरागासवयोजनं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (24), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूचीवानकर्माणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (25), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रक्रीड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (26), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीणाडमरुकवाद्यानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (27), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहेलिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (28), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (29), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्वाचकयोगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (30), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकवाचनं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (31), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाटकाख्यायिकादर्शनं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (32), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काव्यसमस्यापूरणं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (33), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टिकावानवेत्रविकल्पा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (34), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षकर्माणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (35), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षणं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (36), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तुविद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (37), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप्यपरीक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (38), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातुवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (39), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मणिरागाकरज्ञानं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (40), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षायुर्वेदयोगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (41), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (42), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुकसारिकाप्रलापनं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (43), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सादने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केशमर्दने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशलं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (44), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षरमुष्तिकाकथनम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (45), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">म्लेच्छितविकल्पा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (46), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशभाषाविज्ञानं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (47), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पशकटिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (48), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निमित्तज्ञानं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (49), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यन्त्रमातृका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (50), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारणमातृका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (51), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पाठ्यं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (52), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काव्यक्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (53), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिधानकोश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (54), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छन्दोज्ञानं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (55), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (56), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छलितकयोगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (57), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रगोपनानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (58), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्यूतविशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: (59), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक्रीड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (60), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालक्रीडनकानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (61), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैनयिकीनां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (62), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैजयिकीनां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (63), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायामिकीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (64) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-  1.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गानविद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 4. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाट्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 6. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 7. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 8. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 9. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 10. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 11. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शय्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), 12. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 13. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 14. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 15. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 16. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 17. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभूषणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 18. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 19. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 20. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रजाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जादूगरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 21. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 22. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 23. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 24. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 25. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 26. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कठपुतली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नचाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 27. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहेली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 28. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 29. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूटनीति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 30. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातुर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 31. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आख्यायिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 32. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्यापूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 33. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 34. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गलीचे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 35. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारीगरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 36. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारीगरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 37. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चांदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पन्ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 38. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चांदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 39. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 40. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 41. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 42. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुर्गा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बटेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 43. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 44. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 45. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 46. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">_</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 47. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">म्लेच्छित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुतर्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 48. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 49. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शकुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपशकुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 50. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृकायन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 51. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रत्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 52. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांकेतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 53. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 54. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 55. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 56. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 57. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छन्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 58. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 59. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्यू्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 60. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 61. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 62. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रविद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 63. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 64. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणेतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परमपुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पितृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ममत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सममिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानाजाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्द्धनारीश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3280/origin-of-life--human-time-calculation-and-biological-excellence</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3280/origin-of-life--human-time-calculation-and-biological-excellence</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Sep 2023 21:32:56 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/243.jpg"                         length="160946"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति मानव काल गणना और जैव उत्कृष्टता</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"><span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बोर्ड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परामर्शदाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3239/origin-of-life--human-time-calculation-and-biological-excellence"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/1514.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">5</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवस्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">९०२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">6</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इक्ष्वाकु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">८</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५७६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्ष्वाकु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">7</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (6,676 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">8</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलम्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१७७</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्लम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परशुराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">9</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (3,076 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जम्मू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 27 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100-100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठहरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2718 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसर्पकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">10</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलियुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3102 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांडवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमन्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिँहासनारुढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकुण्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">11</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६३४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्श्वनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">12</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुनाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">९५४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुनाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">13</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६३४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापद्मनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">14</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">७५६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) -</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">15</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 527 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालानुक्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">16</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 57 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमादित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मालव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ó </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमादित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 48 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिमास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशाख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोमवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2080 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">17</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शालिवाहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 78 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्बोडियाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 365 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेगोरियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शककाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 550 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमादित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परास्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युकाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2526 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहान्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3102 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईपू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गारोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 576 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्हण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीहर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमादित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मातृगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवरसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमादित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमादित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शकारि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वराहमिहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 550 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 518 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्शियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रियासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइक्ज़ेरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 550 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परास्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्शियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्शियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्धुदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 550 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्शियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोडोटस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्शियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 550 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वराह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">18</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 160 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमादित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैसूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुम्मड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलालेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">19</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलचुरि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 248-49 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलचुरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">20</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 319 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">21</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वल्लभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलबरूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 241 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्लभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 78+241=319 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">22</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यारोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 606 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">23</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 879 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">24</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेण्डर</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  (i) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इथोपिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (ii) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (iii) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुमेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (iv)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (v) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहलवी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (vi) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेलुलिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (vii) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जूनियन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (viii) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (ix) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेगरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१७५२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वर्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगे्रजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेण्डर।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3239/origin-of-life--human-time-calculation-and-biological-excellence</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3239/origin-of-life--human-time-calculation-and-biological-excellence</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Aug 2023 21:40:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/1514.jpg"                         length="149490"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        