<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/629/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>शांतिपर्व - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/629/rss</link>
                <description>शांतिपर्व RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>महाभारत में गणराज्य का स्वरूप</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoListBullet" style="text-align:right;text-indent:0cm;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुसुमलता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केडिया</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>  </span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/431/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/425.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतांत्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहृद्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रणायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनर्थकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रणायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामनीति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाननीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गणानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्ञां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरतसत्तम।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैरसंदीपनावेतौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभामर्षौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नराधिप।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभमेको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृणुते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऽमर्षमनन्तरम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशिनौ।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चारमन्त्रबलादानै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामदानविभेदनै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयव्ययभयोपायै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकर्षन्तीतरेतरम्।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपर्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 107, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10,11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपनीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूरवीर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यवन्तश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूराश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रज्ञा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रपारगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कृच्छ्रास्वापत्सु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मूढान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतारयन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ते।।</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (107/21)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मान्मानयितव्यास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणमुख्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूयसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थिव।।</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (107/23)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<p><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/39.jpg" alt="39"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्योन्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभिभाषन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पराभवलक्षणम्म्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जात्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृशा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृशास्तथा।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोद्योगेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्येण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भेदाच्चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदानाच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिद्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपुभिर्गणा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(107/30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 31)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम्बोज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिच्छवि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रजि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल्ल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरू</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान्चाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">काम्बोजसुराष्ट्रक्षत्रियश्रेण्यादयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ताशस्त्रोपजीविन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लिच्छिविकव्रजिकमल्लकमद्रककुकुरकुरूपान्चालादयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीविन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 11, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 6)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम्बोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुराष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 81</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहृद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बीजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बीजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकुमारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुतेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैरभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलहरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताइये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकूं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">!, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करतूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभ्यंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिव्हा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथायोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटुवचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओछी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलंबन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’’:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आपदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विविधा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यश्चाभ्यन्तराश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रादुर्भवन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्णेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकृता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदिवान्यत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">13</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेयमाभ्यन्तरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुभ्यमापत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृच्छ्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्मजा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रूरभोजप्रभवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्येते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वदन्वया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थहेतोर्हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीभत्सयापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादितम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृतमूलमिदानीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तज्ज्ञातिवृन्दं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायवन।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरादातुं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वान्तमन्नमिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वया।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">16</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनायसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयच्छिदा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वामुद्धर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमृज्यानुमृज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्त्यान्नदानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सततं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तितिक्षार्जवमार्दवम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्हप्रतिपूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रमेतदनायसम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">21</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तुकामानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटुकानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघूनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमयस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनांसि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">22</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नान्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिक्षान्तिभ्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नान्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनसंत्यागाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राज्ञेऽवतिष्ठते।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">26</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वभूतानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानीषे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतागतम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वामासाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदुश्रेष्ठमेधन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादवा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/431/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/431/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:33:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/425.jpg"                         length="242893"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        