<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6340/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%B5-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>विभिन्न वनस्पतियों व जन्तुओं में गुणसूत्रों की संख्या - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6340/rss</link>
                <description>विभिन्न वनस्पतियों व जन्तुओं में गुणसूत्रों की संख्या RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति आनुवांशिकता और लिंग भेद</title>
                                    <description>
                        <![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      आनुवांशिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संततियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेदों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(chromosome)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Species)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(DNA) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span></h5>...]]>
                    </description>
                
                                    <content:encoded>
                        <![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3319/origin-of-life--heredity-and-sex-differences"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/378.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   आनुवांशिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संततियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेदों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(chromosome)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Species)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(DNA) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">' </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Like begets like)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननकोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Environment) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Substance)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Force) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Organizm) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोहानसेन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Wilhelm Johannsen) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1911 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Phenotype) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Genotype) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रूणावस्था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शैशव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिवर्तनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पितृगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानदंड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">' </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Norms and reactions)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(response) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधार्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Phenotype) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">    </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगरोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालतू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्विकास</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Evolution)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रौणिकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Embroyology) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़वाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंततिशास्त्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(eugenics) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Population genetics) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (1886-1945) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशानुक्रम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Inheritence) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनिमय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Crossing over) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अणुवीक्षणयंत्रों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(microscopes)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Chromosomes) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानचित्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(genetic map) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रोसोफिला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Mutation) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्परिवर्तनों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Artificial or induced mutation)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालतू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (C</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">hromosome</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">)</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संमिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिआक्सीरिबोन्यूक्लीइक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Deoxyribonucleic acid)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(D.N.A.)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्टोन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Histone) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(hereditary) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(D.N.A.)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाक्षार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यूरिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(purines)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिरिमिडीन्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(pyrimidines)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिआक्सीरिबोज</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Deoxyribose) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फासफ़ोरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Phosphoric acid)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यूरिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐडिनिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Adenine)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्वानिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Guanine) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिरिमिडीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाइमीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thymine) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोसिन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Cytosine)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(D.N.A.)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वलयित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(spirally coiled) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(D.N.A.)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाक्षार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थाइमीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोसिन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐडिनीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्वानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाक्षारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेट्रान्यूक्लीओटिड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Tetranucleotide) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेट्रान्यूक्लीओटिडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(D.N.A.)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाक्षारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूक्लिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(R.N.A.) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाक्षार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराबैंगनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(ultraviolet)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2,600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंगस्ट्रॉम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(angstrom) or </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">0.0002 </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">mm</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्लीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(absorb) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्टरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसेक्टा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Diptera, Insecta)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिंभीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लारग्रंथि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(larval salivary gland) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महागुणसूत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Giant chromosomes) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुप्रस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिरंजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुप्रस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्नताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्पिलीकरण</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(despiralisation) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदाचित्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महागुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महागुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Somatic pairing) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जंतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंपब्रश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Lampbrush chromosome) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडपीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उभयचर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरीसृप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षीगण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्लोटीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायाकिनीसिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Diplotene-diakinesis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किएज्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोनिमा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Chromonema) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोमियर्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Chromomeres) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोमियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्श्वपाश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(lateral  loops)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्श्वपाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिबोन्यूक्लिओ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोमियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(integral set)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(mature sex-cells)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगणित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(diploid)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुगुणित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(polyploid)</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटोपॉलिप्लॉइड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(autopolyploid) or (autotetraploid)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(deploid hybrid)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपॉलिप्लॉइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(allopolyploid)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रकसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारणत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपॉलिप्लॉइड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोटेट्राप्लॉइड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोपॉलिप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़ाइगोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(quadrivalents)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(daughter cells)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलकेलायडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटोपॉलिप्लाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपॉलिप्लाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेंगे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइओटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धतूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रामोनिअम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Datura stramonium)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विसंयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोपॉलिप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (48) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिम्यूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइनेंसिस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Primula sinensis)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 48 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विसंयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोलेमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइकोपरसिकॉन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Solanumlycopersicon)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (48) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीपिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुब्रा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Crepis rubra)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीपिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ोएटिडा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Crepis foctida)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्विसंयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपॉलिप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 0 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 0 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्विसंयोजक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिम्यूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लोरिबंडा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Primula floribunda)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिम्यूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेस्टिसिलेटा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Primula resticillata)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रित्यूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किवेन्सिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्विसंयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपॉलिप्लाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्क</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (36) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विसंयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 0 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Raphanus)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करमकल्ला</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Brassica)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैफ़ानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रैसिका</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Raphanus-Brassica)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विसंयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयुग्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसूत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैफ़ानस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रैसिका</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलाटेट्राप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैफ़ानस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रैसिका</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जंतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिप्लॉइडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिषेकजनित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Parthenogenetic)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंजियोस्पर्म्स</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Angiosperms)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मकों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Gametes)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रकसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणित</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 14, 21, 42 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 49 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंबाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणित</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिप्लॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्र्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरणत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्न्याश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Pancreas)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सोक्राइन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Excorine)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किण्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Gene)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारणत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीनों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 20, 22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारणतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Biochemical Genetics)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्चिबाल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैरोड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (1857-1936) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1940 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Traits)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बह्वांगुलिता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीमोफ़ीलिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णांधता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लाइंडनेस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरणार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1750 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्लिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉपर्टुइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेंडेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बह्वांगुलिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (1803), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (1813) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुएल्स</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (1815) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगसहलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीमोफ़ीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1876 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विट्जरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णांधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1958 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीडिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कायकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोबेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1959 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिरोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेजुईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़ता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईडिओसी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वत्तापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1956 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिओ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्बर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार्ल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैमर्टन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 46 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 48 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ॠ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चात्मकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमानं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षडाश्रयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्गुणयोगयुक्तम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिमलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वियोनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्विधाहारमयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञचात्मकमिति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिव्यास्तेजोवायुराकाशमिति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिन्पञचात्मके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किमाकाशम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्कठिनं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्द्र्रवम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदुष्णं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्तेजो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्सञ्चरति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्सुषिरं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तदाकाशमित्युच्यते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डीकरणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुर्गमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशमवकाशप्रदाने।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रोत्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दोपलब्धौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिकाऽऽघ्राणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थचानन्दनेऽपानमुत्सर्गे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सङ्कल्पयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वदति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षडाश्रयमिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायरसान्विन्दते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्जर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाश्चेति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्टानिष्टशब्दसंज्ञा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिविधा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपिल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चात्मक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांचो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्त्तमान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सञ्चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथास्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्वाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूंघने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलोत्सर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कषायईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्वादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षडज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गान्धार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धैवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्ट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणिधानकारक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणवादी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डुर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तधातुमिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदत्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यादिविषया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायन्ते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्यगुणत्वात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्विधो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसाच्छोणितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोणितान्मांसं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसान्मेदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेदस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नाव्नोऽस्थीन्यन्तस्थभ्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्ज्ञ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रशोनणतसंयोगादावर्तते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयेऽन्तराग्नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निस्थाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तस्थाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायुस्थाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राजापत्यात्क्रमात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदत्तनामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रयोगादेकरात्रोषितं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलिलं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तरात्रोषितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धमासाभ्यन्तरेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासाभ्यन्तरेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासद्वयेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पद्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासत्रयेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप्रवेशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठरकटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठवंशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षष्ठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखनासिकाक्षिश्रोत्राणि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वसंपूर्णो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेतोऽतिरिक्तात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेतोऽतिरिक्तात्स्त्रियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तुर्भयोर्बीजतुल्यतान्नपुंसको</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुलितमनसोऽन्धा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खञ्जा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्योन्यवायुपरिपीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रद्वैध्याद्द्विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्यात्ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्मा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजायन्ते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चात्मक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चात्मकतेजसेद्धरसश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यग्ज्ञानात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यानात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षरमोङ्कारं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तयति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदेतदेकाक्षरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात्वाऽष्टौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षोडश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्यैवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहिनाम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्राऽशितपीतनाडीसूत्रगतेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्यायते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वलक्षणसंपूर्णो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजाती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतकृतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्दति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुदबुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्फ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समागम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुबड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़वाँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चभूतात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेंद्रियात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनाशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ॠ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतियाँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्मात्राये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियाँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाडिय़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदनन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नानायोनिसहस्राणि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्ट्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुक्ता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीताश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातस्यैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृतस्यैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोदधौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्यामि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्मया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिजनस्यार्थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दह्यामि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गतास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगिन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योन्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुञ्चामि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाश्रये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयकर्तारं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलमुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदायकम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योन्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुञ्चामि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपद्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महेश्वरम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयकर्तारं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलमुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदायकम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योन्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुञ्चामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपद्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवन्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयकर्तारं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलमुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदायकम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योन्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुञ्चामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्याये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनम।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियोनिशतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनिद्वारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्राप्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्त्रेणापीडयमानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातमात्रस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैष्णवेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्पृश्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्ममरणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊंगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूंगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैष्णवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 4</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरमिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षादग्नयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रियन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानाग्निर्दर्शनाग्नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठाग्निरिति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठाग्निर्नामाशितपीतलेह्यचोष्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचतीति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनाग्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपादीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानाग्नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्दति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रीणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणाग्निरूदरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्हपत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखमाहवनीयमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजमानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभादय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृतिर्दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तोषश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धीन्द्रियाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञपात्राणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपालं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्भा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखमन्तर्वेदि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्कपालं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षोडश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्श्वदन्तोष्ठपटलानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तोत्तरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मशतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साशीतिकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धिशतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनवकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायुशतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरासतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जाशतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थीनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रीणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षष्टिश्चार्धचतस्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोट्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलान्यष्टौ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तप्रस्थं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफस्याढ़कं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्लं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुडवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वावनियतं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रपुरीषमाहारपरिमाणात।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैप्पलादं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षशास्त्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसमाप्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैप्पलादं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षशास्त्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसमाप्तमिति।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानाग्नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाटे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभाशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहवनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्हपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्वेदिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्कपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पार्श्विका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षोडश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोले</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वादस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थमात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आढकमात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूडवमात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिप्पलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैप्पलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जगजाहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनष्टीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्वत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोसोम्स</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्कृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकोशीय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुकोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूँद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्टताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span></h5>]]>
                    </content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3319/origin-of-life--heredity-and-sex-differences</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3319/origin-of-life--heredity-and-sex-differences</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Oct 2023 21:47:50 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/378.jpg"                         length="149119"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator>
                        <![CDATA[योग संदेश विभाग]]>
                    </dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        