<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6342/%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%8F%E0%A4%81-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>ऋतुएँ एवं स्वास्थ्य - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6342/rss</link>
                <description>ऋतुएँ एवं स्वास्थ्य RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>ऋतुएँ एवं स्वास्थ्य</title>
                                    <description><![CDATA[<h6 class="MsoNormal" style="margin-left:5.6pt;text-align:right;text-indent:0.7pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैद्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नेहा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरुआ</span></strong><strong><span lang="en-gb" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सह</span></strong><strong><span lang="en-gb" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अध्यापक</span></strong></h6>
<h6 class="MsoNormal" style="margin-left:5.6pt;text-align:right;text-indent:0.7pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span></strong><strong><span lang="en-gb" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></h6>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3321/seasons-and-health"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-06/ritucharya.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माघ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">    - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैशाख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्येष्ठ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अषाढ</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">     - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रावण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाद्रपद</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">    - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्विन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्तिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगहन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौष</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलीयांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणायन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगायें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीध्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रवीभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरहर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरड़</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंठ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उबटन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसयुक्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तीदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परवल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करेला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसालेदारयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उड़द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खटाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलें।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिचड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिण्डी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोरई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रघर्षण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वर्तन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उबटन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुग्गुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइफाइड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उबालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चााहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्म्यज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठायें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3321/seasons-and-health</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3321/seasons-and-health</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Oct 2023 21:43:50 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-06/ritucharya.jpg"                         length="207774"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        