<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6370/%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>ध्यान के मानसिक और शारीरिक स्वास्थ्य पर प्रभाव - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6370/rss</link>
                <description>ध्यान के मानसिक और शारीरिक स्वास्थ्य पर प्रभाव RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>ध्यान के मानसिक और शारीरिक स्वास्थ्य पर प्रभाव</title>
                                    <description>
                        <![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निवेदिता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शर्मा</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सहायक</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संबद्ध</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुप्रयुक्त</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विज्ञान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;margin:0in -30.65pt 8pt -7.1pt;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]>
                    </description>
                
                                    <content:encoded>
                        <![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3347/effects-of-meditation-on-mental-and-physical-health"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-07/31.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">       ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौकन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लैटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबिंब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">', </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2000) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचारहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉल्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शापिरो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2006) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्याएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कसंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञानात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निलंबन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रेवेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1989)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डोसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. (2004) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैदानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानदंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकजुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छवियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्यांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुपचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माइंडफुलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चौकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइंडफुलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">CHEEgung</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सेंडैंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सेंडैंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सेंडैंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुपचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्यांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लचीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकर्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायाफ्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंधे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडियो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खासकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रैफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतार।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरामदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुलनेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2018 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेरोटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहसंबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 2002, 2004; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राममूर्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1977; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1979)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढांचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यस्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1975)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीएम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज़ेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोनो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1984; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेलमोंटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1984) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">): </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सेंडैंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुलनेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायस्टोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुख्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सियर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रायबर्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1980; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1982; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वालेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1983)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पटेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1976)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेंडरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमैटोसेंसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्टेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलेमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांचों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेलमोंटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1984</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेनियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्नहॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1984)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंगें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंगें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैकब्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1989) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेलमोंटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1984) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षुण्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंददायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैगानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फू्रमकिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1977)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयापचय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइऑक्साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुडसुआंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेन्तानेज़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलुयान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1991; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केस्टरसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1986).</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैल्वेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्मीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खासकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोनो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1984; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बग्गा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1983)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञानात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मास्यूटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञानात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राउन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसर्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1984</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1984</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैकएवॉय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रुमकिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरकिंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1980; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीथलर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1981)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेडरज़ाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टूमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लेमेंट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1986), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वॉल्श</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1978), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौकसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिंडेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1973), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1983), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याददाश्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याददाश्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जेडरज़ाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1986), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशाब्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईक्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञानात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जयशान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1982)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रैन्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., 1991) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1980; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओर्मेजॉनसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रैनिएरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1977)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्सिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1980; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोमिनोज़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1977) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाबदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठहराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहमतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीटोसिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेखांकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतभेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोदैहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>]]>
                    </content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3347/effects-of-meditation-on-mental-and-physical-health</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3347/effects-of-meditation-on-mental-and-physical-health</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Nov 2023 21:31:00 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/31.jpg"                         length="229559"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator>
                        <![CDATA[योग संदेश विभाग]]>
                    </dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        