<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6487/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जीवन की उत्पत्ति - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6487/rss</link>
                <description>जीवन की उत्पत्ति RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. चंद्र बहादुर थापा  <br />वित्त एवं विधि सलाहकार- भारतीय शिक्षा बोर्ड एवं विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3736/origin-of-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-09/swire-clf-building.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">  मंचू  काल में चीन में पाश्चात्य देशों के प्रभाव की जड़ जमनी प्रारम्भ हुई और इसी काल में विदेशों से चीन का वास्तविक सम्बन्ध कायम हुआ। इस काल में विदेशों से लोग स्थल तथा जल दोनों मार्गों से आये। समुद्र के रास्ते से पोर्तुगीज, स्पेनिश, फ्रेंच तथा अँग्रेज और कुछ इतालियन तथा जर्मन आये। इसी समय 1784 ई. में अमरीकी व्यापारी भी चीन आये। जमीन के मार्ग से केवल रूस के लोग आये जो चीन में चाँदी का व्यापार करने लगे। विदेशी राज्यों से (विशेषकर रूस से) चीन ने इस समय एक सन्धि (Treaty of nerchinsk) भी की। इस सन्धि के द्वारा रूस को पेकिंग में एक मिशन भेजने का अधिकार मिला। पेकिंग में रूस की मिशनरी भी कार्य करने लगी। अमरीका और रूस से यह सम्बन्ध चीन के लिए महत्त्वपूर्ण सिद्ध हुआ।<br />चीन में इस समय पुन: विदेशी मिशनरियों का भी आगमन हुआ। अठारहवीं सदी के चीन में इस समय पुन: विदेशी मिशनरियों का भी आगमन हुआ। अठारहवीं सदी के प्रारम्भ तक चीन में ईसाइयों की संख्या 3,00,000 हो गयी थी। 1793 ई. में सर्वप्रथम अँग्रेजों का एक मिशन चीन आया। यह मिशन मेकार्टने के नेतृत्व में चीन आया था। दूसरा मिशन 1816 ई. में पेकिंग आया। इसका नेतृत्वकर्ता लार्ड एमहस्र्ट था। इसी समय राबर्ट मोरिशन के अधीन भी एक मिशन चीन पहुँचा। इस मौके से लाभ उठाकर अब प्रोटेस्टेण्ड मिशनरियों ने चीन में अपना कार्य प्रारम्भ किया। प्रोटेस्टेण्ट लोग चीनियों को हेय दृष्टि से देखते थे और उन्हें असभ्य समझते थे। अँग्रेजों की देखा-देखी डच मिशनरियाँ भी चीन आयीं और 1795 ई. में उनका पहला मिशन चीन पहुँचा। इसी प्रकार 1806 ई. में रूस का एक दूत आया। लेकिन चीन ने उसके प्रति किसी भी प्रकार की सहानुभूति का प्रदर्शन नहीं किया। पेकिंग में फ्रांस के जेमुइट भी पहुँचे और मंचू सम्राट की गौरव-गाथा गाने लगे। विभिन्न मिशनरियों में सर्वाधिक चतुर तथा प्रभावशालिनी अँग्रेजों की मिशनरियाँ साबित हुईं। चीन में आयी विभिन्न मिशनरियों से अगर अँग्रेज मिशनरी की तुलना की जाय तो यह स्पष्ट हो जाता है कि अठारहवीं सदी के अन्त और उन्नीसवीं सदी के प्रारम्भ में ही अँग्रेजी मिशनरी सभी से आगे निकल गयी। इसका कारण यह था कि अँग्रेज अत्यन्त चतुर तथा कर्मठ थे। अपनी व्यापारिक कुशलता तथा राजनीति चतुरता के चलते उन्होंने अन्य मिशनरियों को प्रतियोगिता में आगे नहीं बढऩे दिया और भविष्य में चीन में वे अपना प्रभाव कायम करने में समर्थ हुए।<br />उन्नीसवीं सदी तक सम्पूर्ण चीन में अनेक विदेशी तथा उनकी मिशनरियाँ दृष्टिगोचर होने लगी थीं। लेकिन वह सम्बन्ध शान्तिपूर्वक आगे न चल सका। चीन की जनता सरकार इन विदेशियों तथा उनकी मिशनरियों से धीरे-धीरे घृणा करने लगी। उनका विचार था, कि पाश्चात्य देशों से सम्पर्क बढ़ाने पर चीन की सभ्यता तथा संस्कृति नष्ट हो सकती है, इसलिए चीन ने पाश्चात्य प्रवृत्तियों का अनुभव किया और उनसे पृथक रहने का प्रयास किया। पाश्चात्य देशों के सम्पर्क में आकर भी उसने अपनी वेश-भूषा, धर्म और रीति-रिवाजों को अंगीकार किया। यही कारण था कि मंचू सरकार खुले रूप से इन पाश्चात्य देशों से पृथक रहने का प्रयास करने लगी इस बात को दृष्टि में रखकर सम्राट कांगहसी ने एक राजकीय विज्ञप्ति निकाली और चीन-प्रवेश से इन जातियों तथा मिशनरियों को वंचित करने का प्रयास किया। इस विज्ञप्ति के पीछे सम्राट् की अपनी भावना तो थी ही, साथ-ही-साथ चीन की जनता को भी सन्तुष्ट करने के लिए उसे यह विज्ञप्ति निकालनी पड़ी। चीन की जनता इन विदेशियों से घृणा करने लगी थी और यह सम्भावना की जाने लगी कि चीन में खून-खराबी भी हो सकती है। विशेषकर विदेशी मिशनरियों से चीन में काफी असन्तोष था। ‘‘मिशनरी के विभिन्न आदेशों के बीच झगड़े, पूर्वजों का आदर करते हुए कुछ धर्म प्रवर्तित लोगों का सम्राट् के हुक्म की मान्यता तथा साथ ही नये धर्म की प्रवृत्ति के प्रति उनके अफसरों के प्रतिनिधित्व के द्वारा उनकी सत्ता की न्यूनता ने धीरे-धीरे भ्रामक विचारों के प्रचारक के वास्तविक चरित्र के प्रति उनकी आँखें खोल दीं। <br />इस विज्ञप्ति के अनुसार चीन में आए हुए विदेशियों को चीन से बाहर नहीं निकाला गया। केवल उन पर या विभिन्न देशों से आये हुए व्यापारियों पर एक प्रकार का नियन्त्रण रखने की बात कही गयी। चीन की मंचू सरकार को यह आशंका हो गयी थी कि अगर इन व्यापारियों को व्यापार करने की अनुमति नहीं दी जाएगी तो वे सम्पूर्ण चीन में फैलकर अशांति फैलाने का प्रयत्न करेंगे। इसलिए इस विज्ञप्ति में यह स्पष्ट कर दिया गया कि ये विदेशी व्यापारी चीन के सभी तटवर्ती बन्दरगाहों से शांतिपूर्वक उचित व्यापार कर सकते हैं। व्यापार करने की अनुमति मिलते ही विदेशियों की प्रसन्नता का पारावार नहीं रहा क्योंकि बड़े सहज ढंग से ही उन्हें यह अनुमति मिल गयी थी। इससे उनका उत्साह और हौसला दोनों बढ़ा। फलत: अर्थ-लोलुपता के चलते इन लोगों ने नाजायज व्यापार भी करना प्रारम्भ किया। वे उन व्यापारिक सुविधाओं का भी दुरुपयोग करने लगे जो उन्हें प्राप्त हुए थे। स्वाभाविक रूप से चीन की सरकार का ध्यान पुन: उनकी ओर आकर्षित हुआ। इसीलिए मंचू वंश के दूसरे सम्राट् चिएन लुग ने 1757 ई. में एक दूसरी विज्ञप्ति निकाली जिसके चलते वैदेशिक व्यापार को चीन में सीमित कर दिया गया और व्यापारियों पर अनेक प्रकार के प्रतिबन्ध लगाये गये। इस विज्ञप्ति के अनुसार इन विदेशी व्यापारियों को दक्षिणी चीन के केवल एक बन्दरगाह कैण्टन से व्यापार करने की अनुमति मिली। इसके अतिरिक्त चीन में एक व्यापारिक दल का संगठन किया गया जिसे ‘को-हंग’ कहा गया। इस दल के परामर्श तथा देख-रेख में ही विदेशी व्यापारी चीन से व्यापार कर सकते थे। इस तरह अठारहवीं सदी के उत्तराद्र्ध में उन व्यापारियों की चाल पर चीन की सरकार ने एक पैनी दृष्टि रखी और यह स्पष्ट कर दिया कि वे व्यापारिक मामलों के लिए किसी अन्य बन्दरगाह का दौरा नहीं कर सकते हैं। पर इस विज्ञप्ति का कोई विशेष असर विदेशी व्यापारियों पर नहीं पड़ा। व्यापार के साथ-साथ चीन की राजनीति पर भी इनका हस्तक्षेप होना प्रारम्भ हो गया और ईसाई मिशनरियों के कर्तृत्व तो और भी अधिक बुरे होने लगे। कैण्टन से व्यापार करते-करते वे चीन के अन्य बन्दरगाहों से भी व्यापार करने लगे। चीनियों को अफीम का सेवन कराकर उनकी आदतें बुरी बनाने लगे। अफीम खाने की आदत पड़ जाने से व्यापारी अफीम की बिक्री द्वारा आर्थिक लाभ प्राप्त करना चाहते थे। जब अफीम के बुरे परिणामों को चीन की सरकार देखने लगी और इस व्यापार पर रोक लगायी, तब विदेशी व्यापारी चीन के आफिसरों को घूस देकर अपनी ओर मिलाने लगे और चोरी छिपे यह व्यापार चलता रहा। इस कार्य में इंगलैण्ड के अँग्रेज अत्यन्त पटु थे। अफीम के चलते चीन को दो प्रकार के नुकसान होने प्रारम्भ हो गये। एक तो अफीम की बिक्री बढ़ जाने से अँग्रेजों को फायदा हुआ, लेकिन चीन को आर्थिक क्षति उठानी पड़ी। दूसरा यह कि चीन की जनता का नैतिक धरातल नीचे गिरने लगे। फलत: सरकार ने पूर्ण कठोरता के साथ अफीम के व्यापार पर नियन्त्रण रखने का प्रयास किया जिसके फलस्वरूप चीन तथा ब्रिटेन में अफीम युद्ध हुआ। इस युद्ध में चीन सफल नहीं हो सका क्योंकि उसके दुश्मनों के पास शक्तिशाली और केन्द्रित सरकार थी और चीन का शासन कमजोर तथा विकेन्द्रित था। अत: इन शत्रुओं का सामना करने के लिए चीन शासन कमजोर तथा विकेन्द्रित था। अत: इन शत्रुओं का सामना करने के लिए चीन कतई तैयार नहीं था।’’<br />उन्नीसवीं सदी तक चीन के साथ विदेशियों के सम्बन्ध के परिणाम चीनियों के लिए नितान्त बुरे ही सिद्ध हुए। यह सही है कि इन्हीं विदेशियों के चलते चीन में राष्ट्रीयता की भावना आयी, लेकिन जबतक विदेशियों की दाल गलती रही वे चीन में अपने साम्राज्यवाद के विकास का प्रत्यन करते रहे, और प्रथम विश्व-युद्ध के पाँच-छ: वर्षों के पश्चात् तक चीन का गौरव धूल-धूसरित होता रहा, राजनीतिक अखण्डता टूटती रही और प्रशासनिक दृढ़ता लायी नहीं जा सकी। <br />चीन, 1949 से साम्यवादी शासन के अंतर्गत है, जिसमें पार्टी के सदस्यों को धर्म से परहेज रखने को कहा जाता है। वर्ष 1966-76 के दौरान चीनी सांस्कृतिक क्रान्ति के दौरान यह शासन द्वारा धर्मों पर विविध प्रतिबन्ध भी लगाए गए। वर्तमान सरकार पाँच धर्मों को पहचान देती है - बौद्ध, ताओ, इस्लाम, प्रोटेस्टैंट और कुछ प्रतिबंधों के साथ कैथोलिक धर्म।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>(10) यूनान की सभ्यता</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पश्चिमी अनातोलिया, थ्रेस, एजियन सागर के द्वीपों, क्रीट, साइप्रस, यूनान के मुख्य भाग, दक्षिण इटली और सिसिली तक, मुख्य रूप से भूमध्यसागर और एजियन सागर के आसपास का क्षेत्र में, फैली हुई यूनान की सभ्यता को विश्व की प्राचीन सभ्यता माना जाता है। प्राचीन यूनानी धर्म (अथवा प्राचीन ग्रीक धर्म) प्राचीन यूनान (ग्रीस) देश का एक मूर्तिपूजक और बहुदेवतावादी धर्म था। इसमें एक अदृश्य ईश्वर की अवधारणा नहीं थी। ईसाई धर्म के राजधर्म बनने के बाद ईसाइयों ने इसपर प्रतिबंध लगा दिया और इसके देवी-देवताओं को शैतान करार दिया। इसके बाद ये लुप्त हो गया। इनके कई देवी-देवता थे, जिनमें आकाश के देवता को जीयस, शराब के देवता को डायोनीसस, समुद्र के देवता को पोसीदन, सूर्य के देवता को अपोलो और विजय की देवी को एथीना कहा जाता था। इस धर्म में कई देवता थे- ज़्यूस (देवराज), डायोनाइसस, अपोलो, ईरोस, एरीस, हरमीस, हेडीस, क्रोनोस, है$फीस्टस, पोसाइडन, इत्यादि। लगभग सभी देवी-देवताओं के रोमन धर्म में समकक्ष देवतागण मिल सकते हैं। प्रमुख देवियाँ थीं - हीरा, ऐफ्ऱोडाइटी, अथीना, आर्टेमिस, डिमीटर, हेस्टिया, पर्सि$फोनी, इत्यादि। पूजा मुख्यत: पशुबलि द्वारा होती थी (गाय, सांड, सूअर, भेड़, बकरा आदि)। यूनानी लोगों ने देवताओं के लिये कई ख़ूबसूरत संगेमरमरी मंदिर बनाये थे। यूनानी पुरुष देवताओं के सम्मान में ओलम्पिक खेल हर साल आयोजित करते थे। वो मानते थे कि उनके देवतागण ओलम्पिक पर्वत पर रहते हैं। बारह प्रमुख ओलम्पियन देवतागण थे - ज़्यूस, डायोनाइसस, हीरा, पोसाइडन, हेडीस, ऐफ्ऱोडाइटी, अथीना, हेस्टिया, अथीना, अपोलो, आर्टेमिस, एरीस, हैफ़ीस्टस और हरमीस (इनमें से बारह कौन हैं, इसमें अन्तर्विरोध था)।<br />यूनान की मुख्य भूमि और उसके द्वीप लगभग 4000 वर्ष ईसा पूर्व बस चुके थे। ई.पू. दूसरी सहस्त्राब्दी तक ईजियाई सभ्यता थी जहाँ से लोगों के मिस्र और एशिया माइनर से संबंध सुगम थे। लगभग 17वीं शताब्दी ई.पू. में बाल्कन क्षेत्र की ओर से ग्रीस और पेलोपोनसस्‌ पर आक्रमण हुए। सभी आक्रमणकारी जातियाँ- एकियाई, आर्केडी, इपोलियन, अपोली और आयोनी- ग्रीक भाषाओं से परिचित थीं। ई.पू. 1500 वर्ष तक मिनोई प्रभाव में एकियाई जाति ने ग्रीस से सभ्यता का विकास किया। माइसीनी युग, हीरो युग और होमर युग भी इस काल के नाम हैं। कहा जाता है कि ट्रोजन युद्ध, जिसकी कथा को लेकर होमर ने अपने विश्वप्रसिद्ध काव्य ‘इलियड और ओडिसी’ लिखे, एकियाई तथा अन्य ग्रीसवासियों के बीच ई.पू. 12वीं शती में लड़ा गया था। ई.पू. 1100 में डोरियाई जाति ने ग्रीस पर आक्रमण कर पुरानी सभ्यता नष्ट कर दी और अपना केंद्र पेलोपोनेसस्‌ बनाया। एकियाई लोगों में से कुछ उत्तरी पश्चिमी यूरोप की ओर भागे, कुछ ने दासवृत्ति अपना ली। आयोनी और अपोली, ईजियाई द्वीपसमूह और एशिया माइनर की ओर चले गए। ई.पू. 1000 तक संपूर्ण ईजियाई क्षेत्र में ग्रीक भाषी लोग बस चुके थे।<br />1000-499 ई.पू. में मुख्य रूप से ग्रीक नगर-राज्यों की स्थापना हुई और जातिभेद चेतना का प्रादुर्भाव हुआ। प्रांरभिक हेलेनिक राज्यों का शासन राजाओं द्वारा होता था। शनै:-शनै: राजतंत्र कुलीनतंत्र में परिवर्तित हुआ, जिसमे राजनीतिक समानता प्राय: नहीं थी। लगभग 650 ई.पू. में सामाजिक और राजनतिक संघर्षों ने इस कुलीन तंत्र को उखाड़ फेंका और अधिनायकवादी शासन की स्थापना हुई।  कुछ अधिनायकवादी शासकों ने अवश्य ही कला, साहित्य, व्यापार और उद्योग की उन्नति की, किंतु जब अधिनायकवाद जनपीडऩ की स्थिति में पहुँचा तो उसका भी अस्तित्व ई.पू. 500 तक मिट गया। ई.पू. 750-500 तक व्यापारिक और राजनीतिक कारणों से इटली तथा सिसली के कई भागों में ग्रीकों ने उपनिवेश बसाए। इनके उपनिवेश व्यापार के प्रसार की दृष्टि से स्पेन और फ्रांस तक भी फैले। वहाँ ग्रीकों ने ‘नाक्रेतिस’ नगर बसाया। इसके बाद थ्रोस आदि अनेक स्थानों पर उपनिवेश बसे। ये उपनिवेश अपने मुख्य राज्य से केवल भावात्मक संबंध रखते हुए, राजनीतिक रूप से स्वतंत्र थे। केवल कुछ, जैसे एपिडाम्नस, पेलोपोनिया, अंब्रासिय आदि कोरिंथ के उपनिवेश, राजनीतिक रूप से स्वतंत्र नहीं थे। सिराक्यूज़ और बैजंटियम अत्यंत संपन्न उपनिवेशों में थे। समान्य धार्मिक भावना के कारण इन सारे उपनिवेशों में एकता कायम रही। डेल्फी में अपोलो ग्रीकों का मुख्य धार्मिक केंद्र था। वस्तुत: 7वीं और 6ठीं शती ई.पू. का काल सांस्कृतिक विकास और बौद्धिक जागरण का काल था।<br />500 ई.पू. तक स्पार्टा और एथेंस ग्रीस के दो बड़े नगरराज्य बने। स्पार्टा का शासन प्राचीन परिपाटीवाले कुलीनों के हाथ में था। एथेंस के शासक मध्यवर्गीय और प्रजातांत्रिक थे। ई.पू. 7वीं शताब्दी तक स्पार्टा में संस्कृति, काव्य और कला की प्रचुर उन्नति हुई, किंतु वहाँ की शासनपद्धति अत्यंत कठोर थी। शिशु के उत्पन्न होते ही, राज्य उसे अपने संरक्षण में ले लेता था और उसे युद्ध की शिक्षा दी जाती थी। लाइकर्गस स्पार्टा का संविधान निर्माता था। शासनसूत्र के संचालन के लिये दो सदन होते थे, जिनके अध्यक्ष दो राजा होते थे। अंतिम निर्णय का अधिकार निम्न सदन को था। पाँच न्यायाधीशों (एफर) द्वारा कार्यकारिणी समिति, न्याय और अनुशासन का संचालन होता था। वे राजाओं की गतिविधि पर भी नियंत्रण रखते थे। सैनिक शक्ति द्वारा स्पार्टा ने पेलीपोनेसस्‌ के संपूर्ण नगर अपने अधिकार में कर लिए और पेलोपोनेशियाई संघ के नेता के रूप में इस नगर ने अधिकृत नगरराज्यों को भी कुलीन तंत्र स्वीकार करने को बाध्य किया।<br />ई.पू. 683 में एथेंस से राजतंत्र का समूलोच्छेदन हुआ। ‘सोलन पिसिस्ट्राटस’ ने कुछ सीमा तक जनमत का सम्मान किया, इसके बाद इसागोरस (अभिजाततंत्रवादी) और क्लेइस्थेनीज (जनतंत्रवादी) के नेतृत्व में संघर्ष के बाद जनतांत्रिक पद्धति की विजय हुई। स्पार्टा ने एथेंस के प्रजातंत्र को उखाड़ फेंकने के अनेक प्रयत्न किए, किंतु एथेंस ज्यों का त्यों रहा। 499-638 ई.पू. में फारस से युद्ध और नगरराज्यों में परस्पर संघर्ष आदि प्रमुख घटनाएँ हुईं। ग्रीस के कई नगरराज्यों ने इस स्थिति में अपना स्थान बहुत प्रभावशाली बना लिया।<br />एशिया माइनर और कुछ द्वीपों के नगर लीडिया के सम्राट् क्रिसस के प्रभाव में आ गए थे। वह हेलेनिक संस्कृति का पोषक और एक उदार शासक था। उसने नगरवासियों की आर्थिक और बौद्धिक उन्नति में योग दिया। 546 ई.पू. में फारस के तत्कालीन भ्रासट साइरस ने क्रिसस के अधिकार से सारे ग्रीक नगर छीन लिए। 512 ई.पू. में उसका उत्तराधिकारी दारायुश (Darius) एशिया माइनर के अन्य नगरों को जीतता हुआ ग्रीस के निकट तक चढ़ आया। लेकिन एरिट्रीया और एटिका (अत्तिका) को जीतने के पश्चात् एथेंस की सेना से मराथन के युद्ध में पराजित हुआ। लगभग 480 ई.पू. में पारसी सम्राट् जरक्सीज ने पुन: ग्रीस पर आक्रमण किया। एथंस, स्पार्टा और पेलोपोनेशियाई संघ के संयुक्त प्रतिरोध के बावजूद भी ग्रीस हार गया। किंतु ग्रीस की जलसेना ने फारस की सेनाओं को पीछे लौटने को बाध्य किया। एक वर्ष पश्चात्‌ 479 ई.पू. में ग्रीकों ने प्रत्याक्रमणकर फारस की सारी सेनाओं को पीछे खदेड़ दिया। यह युद्ध दीर्घकाल तक चलता रहा। इसकी समाप्ति चतुर्थ शती ई.पू. में सिकंदर की फारस पर विजय के साथ हुई। <br />इस समय तक एथेंस नगर ग्रीक सभ्यता का केंद्र बन चुका था। आयोनी ग्रीकों ने स्पार्टा के अधिकार से मुक्त होकर एथेंस का नेतृत्व स्वीकार किया। 461 ई.पू. में पेरिक्लीज ने जनतंत्र को बढ़ावा दिया। किंतु यह जनतंत्र भी मूल यूनानी जनता के लिये सीमित था। शेष लोग दासों की कोटि में रखे जाते थे। पेरिक्लीज के नेतृत्वकाल में एथेंस की राजनतिक और आर्थिक स्थिति सुदृढ़ हो गई।<br />स्पार्टा और एथेंस के विचारों में बहुत भेद था। एथेंस मूलत: व्यापारिक शक्तिसंचय की प्रवृत्तिवाला उपनिवेशवादी-साम्राज्यवादी राज्य था और स्पार्टा ग्रीस के सभी नगर राज्यों का राजनीतिक नेतृत्व चाहता था। फलत: नेतृत्व के लिये इन दोनों तथा इनसे सबंधित नगर-राज्यों में युद्ध छिड़ गया। युद्ध 10 वर्ष से भी अधिक समय तक चला। दोनों ओर धन जन की अपार हानि हुई। 421 ई.पू. में कुछ काल के लिये शांति संधि हुई, किंतु तीन वर्ष बाद दोनों पक्षों में पुन: युद्ध हुआ। इस बार एथेंस की भंयकर पराजय हुई, यहाँ तक कि उसका अस्तित्व भी महत्वहीन हो गया। कोरिंथ और थीबीज जैसे नगरराज्य स्पार्टा से मिल गए। कुछ समय बाद स्पार्टा की नीति से क्षुब्ध होकर कोरिंथ, थीबीज और अर्गसि ने एथेंस से मिलकर स्पार्टा के विरुद्ध संधि की। किंतु स्पार्टा के फारस से संधि करने के फलस्वरूप एथेंस की संधि भंग हो गई और एशिया माइनर के ग्रीक नगर फारस के अधिकार में चले गए। 371 ई.पू. में स्पार्टा ने थीबीज के विरुद्ध युद्ध छेड़ा, किंतु उसमें स्पार्टा की हार हुई और उसका नेतृत्व ग्रीक इतिहास से मिट गया। अब थीबीज की शक्ति बढऩे लगी थी। उसने भी अन्य नगरों के प्रति कठोर नीति से काम लिया। इस बार स्पार्टा और एथेंस के बीच संधि हुई। 362 ई.पू. के बाद थीबीज का महत्व समाप्त सा हो गया।<br />युद्ध और अशांति के वातावरण में भी ई.पू. 5वीं शताब्दी में एथेंस के नेतृत्व में ग्रीस में कला और साहित्य की प्रशंसनीय उन्नति हुई। पाथेंनान, प्रोलिया और हेफिस्टस के मंदिर आदि समृद्ध वास्तुकला के उत्कृष्ट नमूने उसी युग में प्रस्तुत हुए। फिदियस, मिरन और पॉलीक्ट्सि आदि प्रसिद्ध वास्तुकलाकार थे। चिकित्सा जगत् में हिपाक्रिटस के अन्वेषणों ने अनेक चिकित्साशास्त्रियों का मार्गदर्शन कराया। हिरैक्लिट्स, एंपिडाक्लीज और डिमाक्रिट्स (दिमोक्रितस) आदि दार्शनिकों ने तत्वचिंतन में महत्वपूर्ण योग दिया। शताब्दी के अंत में विश्व के महान्‌ दार्शनिक सुकरात का जन्म हुआ। क्रांतिकारी विचारों के कारण एथेंसवालों ने उन्हें 399 ई.पू. में विष दे दिया। हिरोडोटस को इतिहास का पिता कहा जाता है। थ्यूसीदाइदीज़ दूसरा महान्‌ इतिहासकार था, उसने पेलोपोनेशियन युद्ध का विस्तृत वृत्तांत प्रामाणिक रूप से लिखा। एक्लिज, सोफोक्लीज, यूरीपिदीज और अरिस्ताफेनीज के दु:खांत और सुखांत नाटक इसी समय लिखे गए। पिंडार और बकाइलिदीज ने राष्ट्रनायकों की प्रशस्ति में काव्यग्रंथ लिखे। इस युग में एथेंस नि:संदेह ग्रीस में कला और साहित्य का नेता था।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>दासप्रथा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">प्राचीन ग्रीस के इतिहास में, मुख्यत: एथेंस के इतिहास में दासप्रथा उल्लेखनीय है। इस संदर्भ में प्रजातांत्रिक पद्धति और दूसरी शासन पद्धतियों में विशेष भेद नहीं था। वर्तमान राजनीतिक सिद्धांत में ‘श्रम के महत्व’ को मुख्य स्थान प्राप्त हैं। प्राचीन सिद्धान्तों में ‘श्रम’ राजनीतिक अधिकारों की अयोग्यता का परिचायक था। कृछ काल तक तो हस्तकलाविदों को भी दासों की कोटि में रखा गया था। फिर भी अन्यराज्यों की अपेक्षा एथेंस में दासों की स्थिति अच्छी थी। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>मकदूनिया (Mecedonia) का उत्थान</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इसी समय उत्तर ग्रीस में मकदूनिया नाम का एक शक्तिशाली राज्य उभर रहा था। ई.पू. 359 में फिलिप वहाँ का सम्राट् हुआ। अन्य ग्रीकी नगरराज्यों से मकदूनिया विजयी हुआ। कोरिंथ और थीबीज सैनिक अड्डे बन गए। फिलिपकी हत्या के बाद उसका पुत्र सिकंदर मकदूनिया का सम्राट् हुआ। सिकंदर ने सारे बिखरे हुए ग्रीस को अपने झंडे के नीचे एकत्र कर लिया और अन्य राज्यों की जीतता हुआ पंजाब (भारत) आकर लौट गया। 323 ई.पू. में बैबिलोन (काबुल) में उसी मृत्यु हुई। वह संपूर्ण विश्व में एक राज्य और एक संस्कृति देखने का इच्छुक था। पर सिकंदर की मृत्यु पर उसका विस्तृत साम्राज्य छिन्न-भिन्न हो गया। संघर्र्षों की लंबी शृखंला में तीन शक्तिशाली हेलेनी राज्य- ऐंटोगोनस्‌ के नेतृत्व में मकदूनिया, सेल्यूकिदों के नेतृत्व में एशिया माइनर तथा सीरिया और तोल्मियों के नेतृत्व में मिस्त्र उदित हुए। दूसरी शताब्दी ईसा पूर्व में एपिसर के सम्राट् पाइसर ने रोमनों के विरुद्ध इटली पर आक्रमण किया। मकदूनिया के सम्राट् फिलिप ने इस युद्ध में हस्तक्षेप किया था। इस घटना को प्रथम मकदूनियाई युद्ध कहा जाता है। द्वितीय मकदूनियाई युद्ध (201-197 ई.पू.) में फिलिप की पराजय हुई। ग्रीस के अन्य राज्य रोमनों ने फिलिप के अधिकार से मुक्त करवा दिए। ई.पू. 192 से 189 तक स्थिति बदल गई। इतालियों और रोमनों के बीच युद्ध में फिलिप ने रोमनों का साथ दिया। किंतु परिस्थितियाँ इस प्रकार उत्पन्न होती गईं कि मकदूनियाँ ने दो युद्ध और लड़े। ई.पू. 146 में यह रोम से भी पराजित हुआ। रोम से सारे ग्रीस को केंद्रित कर मकदूनिया में शासक नियुक्त किया।<br />रोम ने ग्रीस और मकदूनिया पर आधिपत्य के साथ सिकंदर द्वारा विजित पूर्वी प्रदेशों पर भी अधिकार जमा लिया। एथेंस में कला और संस्कृति की उन्नति रोमनों के काल में ज्यों की त्यों रही। जस्तिनियन ने एथेंस के बौद्धिक उन्नयन में हस्तक्षेप कर सिकंदरिया को दार्शनिक शिक्षाओं का केंद्र बनाया। इससे रोम ने भी ग्रीस कला और संस्कृति से बहुत कुछ लिया। कुस्तुंतुनिया राजधानी बनी। थिडोसियस की मृत्यु के पश्चात् पूरा साम्राज्य दो भागों में बँटा। पश्चिमी ग्रीस के पतन (176 ई.) के पश्चात्‌ पूर्वार्ध भाग बैजंटाइन साम्राज्य के नाम से प्रसिद्ध हुआ। किंतु जब मुसलमानों ने कुस्तुंतुनिया पर अधिकार किया तो यह राज्य भी समाप्त हो गया।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>बैंजंटाइन साम्राज्य</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह राज्य नौकरशाही से आरंभ हुआ। इस साम्राज्य का पूरा इतिहास, अपनी रक्षा के लिये बाल्कन, दक्षिणी इटली और एशिया माइनर से हुए युद्धों का इतिहास है। विजीगोथिक, गोथिक और बल्गोरियन जातियों के भी आक्रमण हुए। सम्राट् जस्तिनियन ने उस भूमि को पुन: प्राप्त करने का प्रयत्न किया। आगे चलकर धार्मिक मतभेदों के कारण सन्‌ 800 में, जब चार्लमैन रोम का सम्राट् हुआ, कुस्तुंतुनिया और रोम अलग अलग हो गए। नवीं शताब्दी के अंत में सम्राट निकेफोरस फोकास द्वितीय और जोन जिमिसेस ने राज्य को किसी प्रकार बचाने की चेष्टा की। इसके बाद सेलजुक तुर्को के आक्रमणों ने राज्य को अतिशय शक्तिहीन बना दिया। 13वीं शताब्दी से लेकर 15वीं शताब्दी के आरंभ तक इस साम्राज्य में बड़ी उथल पुथल हुई। अंत में आटोमन (उस्मानी) तुर्कों ने 1453 में कुस्तुंतुनिया पर अधिकार कर लिया। शनै: शनै: संपूर्ण ग्रीस पर उनका अधिकार हो गया।  </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3736/origin-of-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3736/origin-of-life</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Dec 2024 18:36:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/swire-clf-building.jpg"                         length="257618"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बोर्ड</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परामर्शदाता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3493/origin-of-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-02/life.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरितारं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोक्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविधं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्ममेतत्।।</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेताश्वतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.12</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानममृताक्षरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षरात्मानावीशते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेताश्वतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.10),</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतएव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिरापोऽनलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिरेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतीयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिरष्टधा।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरेयमितस्त्वन्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवभूतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ययेदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्।।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7.4-5)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवरूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतस्मादात्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भूत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशाद्वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायोरग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नेराप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिव्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओषधय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओषधीभ्योन्नम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नात्पुरुष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोऽन्नरसमय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्येदमेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयमुत्तर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयमात्मा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुच्छं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदप्येष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तिरीयोपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2. 1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बायीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यभाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूँछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूर्जज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजायन्त।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 10.72.4,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजन्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Geological time scale -GTS) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहारिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.54 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालामुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिघल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालामुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगटीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्र</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 14 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 14 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायम्भुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरोचिष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दशम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयोदश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रौच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्दश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 71 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्युगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30.67 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदहवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामावली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठकाश्यपोऽत्रिर्जमदग्निस्सगौतम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्रभरद्वाजौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षयोभवन्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमदग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारद्वाज।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्रकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काश्यपगोत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्रस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वपरिज्ञाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काश्यपं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्रमुच्यते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्मादाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतिस्सर्वा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यपसंभवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमाद्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायंभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तचरुतीर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायंभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतरूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकूति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीचि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलस्त्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायम्भुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धु्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धु्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वकर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्र्मती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्नीध्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेधातिथि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष्मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्युतिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनवंतरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैष्ठिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वारोचिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वारोचिष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दत्तात्रेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायुप्रोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविघ्र्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वारोचिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औत्तमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औत्तमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौकुनिधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुनधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनूर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माधव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुचि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भानु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्युति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुतपा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तपोभूत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तपोरति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्माष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तन्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्योर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदश्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊद्र्धबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधामन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतरजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृतिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वदर्शी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरुत्सुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरण्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मोह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवाक्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भृगु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवस्वान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधामा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिनामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़्वलेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरद्वाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमदग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारामंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूद्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वेदेव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरुद्गण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वनीकुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्ष्वाकु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधोगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुढक़ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुढक़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदहवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृस्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नविन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Geologic Time Scale) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालानुक्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरिकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(stratigraphy) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">("Age of the Earth".U.S. Geological Survey. 1997) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Stratigraphic Table) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाश्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चट्टानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरणमितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Radiometric Evidence) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.32 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमोवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-02/life-3.jpg" alt="life-3" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अफवाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुतर्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीचड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुपुत्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वचिदपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिगंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेताम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरंकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 43,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधाराएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 72 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिरके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 533 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचारगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धकेलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छद्मभेषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोसाईं</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जून</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3493/origin-of-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3493/origin-of-life</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jun 2024 17:40:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-02/life.jpg"                         length="68199"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;">. <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span></span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> <strong>बहादुर</strong> <strong>थापा</strong></span><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;"><span>  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त</span></span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> <strong>एवं</strong> <strong>विधि</strong> <strong>सलाहकार</strong></span><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;">- </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> <strong>शिक्षा</strong> <strong>बोर्ड</strong> <strong>एवं</strong> <strong>विधि</strong> <strong>परामर्शदाता</strong> <strong>पतंजलि</strong> <strong>समूह</strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3430/origin-of-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-11/mother.jpg" alt=""></a><br /><h6 style="text-align:justify;"><strong><a title="गतांक से क्रमश:" href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3415/origin-of-life"><span lang="hi" xml:lang="hi">गतांक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>:</a></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्त्रीगामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एश्वर्यकर्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणावत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षपात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायधीश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वरूण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुबेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परविरुद्धानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुपार्जनम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्यानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाराणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षणम्।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारों</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवें</span>, (4) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जनसाधारण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जनसाधारण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (5) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">परमगति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> (6) <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> (7) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तारवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (8) <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहादुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (9) <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (10) <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (11) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविश्वसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> (12) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (13) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदच्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (14) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदुभाषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आठवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> (12.5% <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 16.25%) <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> (25%) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपातकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिताबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वयता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाश्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वलंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदहारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्ध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तालोलुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वघोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेदकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1)   <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमोस्तेयं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियनिग्रह</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर्विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोधो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मलक्षणम्।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोध</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong>3) <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याच्छिद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यात्परस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूहेत्कूर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इवांगानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षेद्विवरमात्मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वकवच्चिन्तयेदर्थान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहवच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमेत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृकवच्चावलुम्पेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शशवच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनिष्पतेत्।।</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बलता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कछुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">बगुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यानमग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">खरगोश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़े।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4)  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नोच्छिष्ठं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्यचिद्दद्यान्नाद्याचैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथान्तरा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैवात्यशनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्यान्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोच्छिष्ट</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वचिद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रजेत्।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खावें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तैलक्षौमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिताधूमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौरकर्मणि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तावद्भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांडाल</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यावद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाचरेत्।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूंऐं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथुन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">संभोग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुण्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांडाल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशसिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रयविक्रयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कत्र्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोपहत्र्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खादकश्चेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातका</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> (= <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परोसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">7)  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्यस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रैतास्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वास्तत्राफला</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">8) <strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनार्थं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभागा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजार्हा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहदीप्तय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रिय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रियश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषोऽस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चन।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्यशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्योदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">9)  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आसमुद्रात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वादासमुदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमात।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयोरेवान्तरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिर्योरार्यावर्त्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुर्बुधा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृषद्वती</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरावती</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">10) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मोपदेशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरोधिना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्तर्केणानुसंधत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विप्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानातीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कन्दपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षोडशोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> "<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विप्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणक्षत्रियविशां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्राणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तप।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्माणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविभक्तानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभावप्रभवैर्गुणै</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> 18 <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> 41 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतप</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागवत</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कंद</span> 6, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> 414, <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोरखपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमेजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कलयुग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठगना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> --- <span lang="hi" xml:lang="hi">कलियुगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरादे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्तों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामुदायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्नताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदाकदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघनकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धांतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उपमहाद्वीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्विवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> 1901 <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जनगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 2378 <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्विवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 3,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरुवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चहुंमुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलहटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलहटियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसमूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसांगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यातायात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरामदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसमूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषेशत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतिमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैटिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनांक</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span>, 2023 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> “Corono meter – Covid Statistics” <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> 799 <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> 57 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> 126 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 71 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> "<span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवँर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीभत्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्दपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलंकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दख्यू</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">दख्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरेज़ाना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दह्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तावासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोखेबाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसिग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उशिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारापान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्पन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span>’‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तावासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> :</strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ारसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेसीयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रूबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलबुथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारुक्ष।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानस्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलंकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावनापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपटों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिशाचों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पणिस</span> :</strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पणिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्वीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छंदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पणिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काउ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इशारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियां</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">असु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छंदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाववश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नरसंहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जीसस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राइस्ट</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">विषपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यालिलियो</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिनवाना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सुगौली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> 1872 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1879 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़वाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानुषिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोरखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इज्जत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदहारण</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनसुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सारांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">षोडश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तावासी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंदिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीभत्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरूपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थापर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हबीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3430/origin-of-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3430/origin-of-life</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Mar 2024 15:37:45 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-11/mother.jpg"                         length="123005"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र बहादुर थापा</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"><span>  </span></span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त एवं विधि सलाहकार</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"><span> </span></span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड एवं विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3415/origin-of-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-11/mother.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">       किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चींटियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लार्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखभाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलोनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एपिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिफ़ेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टोकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकट्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीडोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चींटियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चींटियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चींटियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलोनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलोनियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलोनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोंसले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (4) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्युत्पत्ति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आदिपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिपुराण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> "</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">" </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुजारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिरादरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्युत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्तिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समानप्रसावात्मिकाजाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‌ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायसिद्धांतमुक्तावली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्यत्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकसमवेत्त्वम्जातिवर्त्त्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिलिंगनांचनसर्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाक्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‌ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकृदाख्यातनिर्गाह्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्रंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‌ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्युत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्विवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैतृक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टोकरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिनाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धुनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशुपालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याध्ययन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्ठोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीदड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुतायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैगम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़र्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिहाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फतवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलमगिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिताबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिताबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राउन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयरधारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रियासतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यस्थों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीरियाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फतवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलमगिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10,220 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगृहीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंबोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1776 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभकर्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1783 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायाधीश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1794 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2684 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्करणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2964) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौडरिच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीत्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैकोलिऑट</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Louis Jacolliot</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: "</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिस्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेसियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">"</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्समूलर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैकडानल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थामस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुईसरेनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> '</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपनिवेशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिप्पणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयवस्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैमित्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारविधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतचर्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाराघिगमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवाहलक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्राद्धकल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (4) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तिलक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (5) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ष्याभक्ष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  (6) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थाश्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वानप्रस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (7) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (8) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनिर्णय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नविधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (9) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुंसधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रोपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (10) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपद्धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (11) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायश्चित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (12) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणदोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्रेयस।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-12/109, 12/114, 9/335, 10/65, 2/103, 2/155-58, 2/168, 2/148, 2/28)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 2/198-215)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-3/56-62, 9/192-200)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसाधारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबरदस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (8/168)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसाधारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (8/303)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (4/164), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 294 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-(1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) (4) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (5) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (6) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (7) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></h6>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3415/origin-of-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3415/origin-of-life</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Feb 2024 15:37:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-11/mother.jpg"                         length="123005"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        