<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6516/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जीव में सामाजिक और जाति व्यवस्था - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6516/rss</link>
                <description>जीव में सामाजिक और जाति व्यवस्था RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्त</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बोर्ड</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परामर्शदाता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3493/origin-of-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-02/life.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरितारं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोक्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविधं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्ममेतत्।।</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेताश्वतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.12</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानममृताक्षरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षरात्मानावीशते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेताश्वतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.10),</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतएव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिरापोऽनलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिरेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतीयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिरष्टधा।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरेयमितस्त्वन्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवभूतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ययेदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्।।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7.4-5)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबाहो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवरूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतस्मादात्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भूत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशाद्वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायोरग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नेराप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिव्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओषधय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओषधीभ्योन्नम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नात्पुरुष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोऽन्नरसमय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्येदमेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयमुत्तर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयमात्मा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुच्छं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदप्येष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तिरीयोपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2. 1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बायीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यभाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूँछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूर्जज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजायन्त।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 10.72.4,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजन्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाना</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Geological time scale -GTS) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहारिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.54 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालामुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिघल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालामुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2023 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगटीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्र</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 14 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 14 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायम्भुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरोचिष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दशम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयोदश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रौच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्दश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावर्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 71 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्युगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30.67 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदहवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामावली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठकाश्यपोऽत्रिर्जमदग्निस्सगौतम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्रभरद्वाजौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षयोभवन्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमदग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारद्वाज।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्रकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काश्यपगोत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्रस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वपरिज्ञाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काश्यपं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्रमुच्यते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्मादाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतिस्सर्वा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यपसंभवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेमाद्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायंभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तचरुतीर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायंभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतरूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकूति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीचि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलस्त्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायम्भुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धु्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धु्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वकर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्र्मती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्नीध्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेधातिथि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष्मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्युतिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनवंतरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैष्ठिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वारोचिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वारोचिष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दत्तात्रेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायुप्रोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाव्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविघ्र्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वारोचिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औत्तमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औत्तमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौकुनिधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुनधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनूर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माधव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुचि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भानु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्युति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुतपा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तपोभूत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तपोरति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्माष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तन्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्योर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदश्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊद्र्धबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधामन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतरजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृतिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वदर्शी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरुत्सुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरण्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मोह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवाक्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भृगु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवस्वान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधामा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिनामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़्वलेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्षुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरद्वाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमदग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारामंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूद्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वेदेव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरुद्गण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वनीकुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैवस्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्ष्वाकु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधोगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुढक़ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुढक़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदहवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृस्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वन्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नविन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Geologic Time Scale) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालानुक्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरिकी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(stratigraphy) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">("Age of the Earth".U.S. Geological Survey. 1997) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Stratigraphic Table) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूवैज्ञानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाश्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चट्टानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरणमितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Radiometric Evidence) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.32 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमोवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-02/life-3.jpg" alt="life-3" width="800" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अफवाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुतर्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धसत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीचड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुपुत्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वचिदपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिगंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेताम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरंकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 43,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधाराएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 72 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिरके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 533 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचारगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धकेलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छद्मभेषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोसाईं</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जून</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3493/origin-of-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3493/origin-of-life</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jun 2024 17:40:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-02/life.jpg"                         length="68199"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;">. <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span></span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> <strong>बहादुर</strong> <strong>थापा</strong></span><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;"><span>  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त</span></span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> <strong>एवं</strong> <strong>विधि</strong> <strong>सलाहकार</strong></span><strong><span style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;">- </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> <strong>शिक्षा</strong> <strong>बोर्ड</strong> <strong>एवं</strong> <strong>विधि</strong> <strong>परामर्शदाता</strong> <strong>पतंजलि</strong> <strong>समूह</strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3430/origin-of-life"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-11/mother.jpg" alt=""></a><br /><h6 style="text-align:justify;"><strong><a title="गतांक से क्रमश:" href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3415/origin-of-life"><span lang="hi" xml:lang="hi">गतांक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>:</a></strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्त्रीगामी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एश्वर्यकर्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणावत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षपात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायधीश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वरूण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुबेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परविरुद्धानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुपार्जनम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्यानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाराणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षणम्।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारों</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवें</span>, (4) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जनसाधारण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जनसाधारण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (5) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">परमगति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> (6) <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> (7) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तारवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (8) <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहादुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (9) <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (10) <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (11) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविश्वसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> (12) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (13) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदच्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> (14) <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदुभाषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आठवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> (12.5% <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 16.25%) <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> (25%) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपातकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिताबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वयता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाश्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वलंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदहारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्ध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तालोलुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वघोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेदकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1)   <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमोस्तेयं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियनिग्रह</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर्विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोधो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मलक्षणम्।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोध</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong>3) <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याच्छिद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यात्परस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूहेत्कूर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इवांगानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षेद्विवरमात्मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वकवच्चिन्तयेदर्थान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहवच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमेत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृकवच्चावलुम्पेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शशवच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनिष्पतेत्।।</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बलता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कछुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">बगुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यानमग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">खरगोश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़े।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4)  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नोच्छिष्ठं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्यचिद्दद्यान्नाद्याचैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथान्तरा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैवात्यशनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्यान्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोच्छिष्ट</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वचिद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रजेत्।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खावें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तैलक्षौमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिताधूमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौरकर्मणि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तावद्भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांडाल</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यावद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाचरेत्।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूंऐं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथुन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">संभोग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुण्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांडाल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशसिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रयविक्रयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कत्र्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोपहत्र्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खादकश्चेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातका</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> (= <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परोसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">7)  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्यस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रैतास्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वास्तत्राफला</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">8) <strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनार्थं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभागा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजार्हा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहदीप्तय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रिय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रियश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषोऽस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चन।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्यशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्योदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">9)  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आसमुद्रात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वादासमुदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमात।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयोरेवान्तरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिर्योरार्यावर्त्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुर्बुधा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृषद्वती</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरावती</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">10) <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मोपदेशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरोधिना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्तर्केणानुसंधत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विप्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानातीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कन्दपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षोडशोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> "<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विप्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणक्षत्रियविशां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्राणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तप।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्माणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविभक्तानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभावप्रभवैर्गुणै</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> 18 <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> 41 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतप</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागवत</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कंद</span> 6, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> 414, <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोरखपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमेजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कलयुग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठगना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> --- <span lang="hi" xml:lang="hi">कलियुगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरादे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्तों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामुदायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्नताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदाकदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघनकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धांतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उपमहाद्वीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्विवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> 1901 <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जनगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 2378 <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्विवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 3,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरुवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चहुंमुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलहटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलहटियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसमूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसांगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यातायात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरामदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसमूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषेशत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतिमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैटिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनांक</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span>, 2023 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> “Corono meter – Covid Statistics” <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> 799 <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> 57 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> 126 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 71 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> "<span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवँर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीभत्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्दपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलंकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दख्यू</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">दख्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरेज़ाना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दह्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तावासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोखेबाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसिग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उशिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारापान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्पन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span>’‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तावासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्युओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> :</strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ईरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ारसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेसीयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंद्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रूबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलबुथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारुक्ष।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानस्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलंकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावनापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपटों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिशाचों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पणिस</span> :</strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पणिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्वीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छंदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पणिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काउ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इशारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियां</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">असु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छंदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाववश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नरसंहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जीसस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राइस्ट</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">विषपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यालिलियो</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिनवाना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सुगौली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> 1872 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1879 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़वाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानुषिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोरखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इज्जत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदहारण</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनसुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सारांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">षोडश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्यु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवेस्तावासी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिद्वंदिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीभत्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरूपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थापर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हबीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3430/origin-of-life</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3430/origin-of-life</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Mar 2024 15:37:45 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-11/mother.jpg"                         length="123005"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        