<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6543/%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B7-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%C2%A0%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>दोष अनुसार आहार एवं  समन्वित चिकित्सा उपचार - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6543/rss</link>
                <description>दोष अनुसार आहार एवं  समन्वित चिकित्सा उपचार RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>त्रिदोष संतुलन हेतु आहार ही उपचार है</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पूर्वा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सोनी</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span></strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> <strong>चिकित्सा</strong></span><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिकारी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैलनेस</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in">,</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;"><span> </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फेज</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-size:12pt;font-family:'Times New Roman', serif;" xml:lang="en-in">-2, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3446/diet-is-the-only-cure-for-balancing-tridosha"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-12/ayurveda.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदालाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Ankylosing Spondylitis)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30-32 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनायास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्राक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Wheel Chair</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 90</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">%</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h6 style="text-align:right;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहारशुद्धौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्वशुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्वशुद्धौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिलम्भे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वग्रन्थीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विप्रमोक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छांदग्योपनिषद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7.26.2)</span></strong></span></h6>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ताहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहारस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेष्टस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नावबोधस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खहा।।</span> </strong></span></h5>
<h6 style="text-align:right;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6.17)</span></strong></span></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयासक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदहारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अरोग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपवासो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतम्॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपवासेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्यान्नमुत्सृज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्मिन्नेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधर्माणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मात्सर्वप्रयत्नेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यग्विधानत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">॥</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Autophagy </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफैगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेलुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीसाइक्लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोफैगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Lifestyle Disorders</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधेपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Sedantary Lifestyle</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुझान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">याभि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाभि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जायन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकरणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मतदभीषजाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतम।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरस्थदोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दोषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदाचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुप्यन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचने।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरुद्भव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 16/20)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   लंघन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतुओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं|</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूषणाद्दोषा</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>:’</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषवैषम्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषसाम्यरोगताम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मश्चचलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.1/10)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्षता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Dryness),</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Cold)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Tiny or Micro in Shape Size)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Light Weight)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Activity, Movement)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खरता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Roughness)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्नेहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्णं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्त्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 1/11)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Moist)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्णता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Sharpness)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Warm/Hot)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्त्र</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Coarse), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Viscous)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटुता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Astringent)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुर्मन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लक्ष्णो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्स्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 1/12)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Moist)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Cold)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Heaviness)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Dullness)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लक्ष्णता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (sluggishness), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्स्नता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Stillness),</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Stability)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वंदज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्म्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्राक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्राक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलोत्तमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्राक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ATM </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोवेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाएं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लिसेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 60) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 42 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 296 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंडार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेयरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 244 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्गुन्डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवायन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्गुण्डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिजात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथीदाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालीमिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रातभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूँट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घूँट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Orthogrit, Peedanil Gold, Immunogrit, Spirulina Natural</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ान्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्गुण्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दशमूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़ाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाशपाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षितर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Kneepack</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">IRR</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Gastro-Hepatic Pack</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुटकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लपित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरक्स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नाशपाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीशम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिआमला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीटग्रास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्योनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीशम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्त्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीगैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हींग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथीदाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवायन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूँट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घूँट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Livogrit Tab, Acidogrit Tab, Lauki Ghana Vati</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीगैस्ट्रिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Boiled Carrot-Beetroot</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लपित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Mud Therapy)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hydro-Therapy)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकूज़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इमर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्रेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Gastro-Hepatic Pack</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कफशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">खजूरकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ginger Turmeric Honey Tulsi</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूँट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घूँट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Swasari Gold, Swasari Vati, Bronchom, Laxmivials Ras</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दालचीनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाइची</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाइची</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 250 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रशड्डह्यह्लद्गस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कफशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Eye Wash</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वर्तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Vibro Massage, Anti-Cold Therapy</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्यम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Facial Steam, Asthma Bath, Arm and Foot Bath</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Hot Compress, Onion Ginger Garlic Turmeric (OGGT) Lepa</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Chest Pack</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है|</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीयेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदालाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिताहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठकगण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3446/diet-is-the-only-cure-for-balancing-tridosha</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3446/diet-is-the-only-cure-for-balancing-tridosha</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Apr 2024 15:51:41 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-12/ayurveda.jpg"                         length="462626"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        